4

برای من مسلم است که پافشاری­ی هر چه بیش­تر برخی از نویسندگان شناخته شده و خوشنام «ما»  بر کاربرد شناسه­های «آوارگی» یا «غربت» یا «مهاجرت» به جای «تبعید»، الزاماً و  آگاهانه بر این موج نمی­راند. بلکه این گزینش، از تفاوت نگاه­های «ما» به جهان و از تشخیص و شناختِ متفاوتِ  افراد و گروه­های «ما» برمی­خیزد؛ منتها بر این باورم که این تشخیص­ها و شناخت­ها نمی­توانند کاملاً از تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم رویدادها و موج­های جاری در زمانه بر کنار مانده باشند. البته، دلیل دیگری نیز برای گزینش شناسه­ی «مهاجرت» و پافشاری بر آن، و خوارشمردن آفرینش ادبی به خاطر حمل نشانه­های «تبعید»، می­توان تصور کرد. یعنی می­توان این امکان را هم گشوده گذاشت که این افراد در قلمرویی گسترده­تر، و از فراز زمان و مکان به کل این پدیده نگاه می­کنند. درستی یا نادرستی­ی هر یک از گمانه­های مرا، شاید آینده به آینده گزارش دهد. اما، هیچ دلیلی در دست نیست (یا من در بررسی­های خود نیافتم) که ثابت کند نویسنده­­ای از گروه اخیر- یا کلاً از گروه­هایی که به سبب حضور افشاگری و مقاومت در اثر «تبعیدی»، شناسه­ی «تبعید» را پس می­زنند- الزاماًً، در برابر تجاوزها و بی­عدالتی­هایی که سبب­ساز کشتارها و جنایت­ها و  آوارگی­ها­ی انبوه شده، در نوشته­های خود بی­تفاوت مانده است. اتفاقاً درونه­ی بخش اعظم کل این ادبیات، خلاف آن را شهادت می­دهد. به بیانی دیگر، نمی­توانیم بگوییم که پرهیز برخی از نویسندگان ما از کاربرد شناسه­ی «تبعید» نشان دهنده­ی این است که به قول رحمانی­نژاد «گردی بر دامان [آن­ها] ننشسته است». بلکه با پشتوانه­ی ادبیات فارسی­مان در این سه دهه، می­توانیم بگوییم که در میان ما هستند نویسندگان و هنرمندانی که بر اساس تجربه­های سیاسی­/ فرهنگی/ هنری/ ادبی­ی ایران سده­ی جاری، از یک سو، و در احاطه­ی تمامی­ی مؤثرهای عرفان­زده­ و کنش­زُدای پیرامونی/ کانونی­ی کنونی از سوی دیگر، حساب ادبیات و هنر را به طور کلی از حساب کنش­های اعتراضی و مقاومت­های متعارف جدا کرده­اند. اما این جدایی الزاماً به آن معنا نیست که همه­ی آن­ها مقاومت و اعتراض را از ساحت ادبیات زوده­اند، یا به آرمان­های انسانی پشت کرده است. بلکه بسیاری از این پژوهندگان، به ویژه اگر آفرینشگر ادبی هم باشند، و به ویژه اگر از «نسل دوم» باشند، با انقلاب در زبان و فرم، اعتراض و مقاومت را از درون اثر ادبی­ی خود به بیرون منتقل می­کنند؛ و با این شورش، زیربنای «سنت»های سلسله مراتبی و فرمایشی را به چالش می­گیرند. منتها این شورش، از یک سو، به شکستن تابوها و چارچوب­های «این است و جز این نیست» انجامیده، تکثّر را گرامی داشته، و آزادی­ی انتخاب فردی را بها می­دهد، و از سوی دیگر، با زودن توان «معنا رسانی» از زبان، و کاربرد فاصله­های ذهنی در بافت اثر ادبی، خواسته یا ناخواسته، بر امکان فهم مشترک خط بطلان می­کشد. این گروه، طبیعتاً در برابر گروه پرشمار دیگری قرار می­گیرند، که نخستین گام نزدیکی به آرمان رهایی­ی انسان را در فهم مشترک می­جویند، و در نوشته­ی خود، به آرزوی تحقق آن میدان می­دهند.

جای شگفتی نیست که در گیر وُ دار  این پاردوکس­های­ عظیم، یک پاره­ از نویسندگان ما، با همهمه­ی واپسین تپش­های قلب هزاران اعدامی و هزاران فراری در کوره­راه­های گریز، هم­صدا باشد، و با گوش سپردن به پژواک درد ایرانی­ی زیر سلطه، بگوید من «تبعیدی» هستم. اما پاره­ی دیگرمان، با صدای  نیمایوشیج (که  در نامه­اش به احسان طبری فریاد کشید: «آقا! مردم نمی­خواهند انقلاب کنند!») هم آواز باشد، و بگوید من «مهاجر» هستم. و باز پاره­ی دیگرمان، با امید محو مرزهای نژادی/ قومی/ مذهبی، به هلهله­ی «دهکده­ی جهانی» و «جهانی­سازی» دل بسپارد، و بگوید من «جهان وطن» هستم. اما این اعلامیه­ها، چنان که اشاره کردم، الزاماً همان­هایی نیستند که درونه­ی نوشتار آن­ها صادر می­کند. مثلاً، در میان آثار ادبی یا غیرادبی­ی گروهی که از شناسه­ی «مهاجرت» سود می­جویند، اعتراض و مقاومت نسبت به نمودهای سلطه و ستم، به فراوانی دیده می­شود. و یا در میان آثار گروه­هایی که نه به شناسه­ی «تبعید» رضایت می­دهند و نه به شناسه­ی «مهاجرت»، هم، آثاری دید می­شود که در برابر «مرگ» و «تنهایی»ی انسان و یا در برابر«سنت»های سرکوبگر اجتماعی/ فرهنگی، مقاومت نشان می­دهند؛ و هم آثاری وجود دارد که، هوش خود را - جز بر صدای بندبازی­های مُد روز- بر هر صدای دیگری بسته­اند. و جای تعجب نخواهد بود اگر این گونه آثار، هیچ شناسه­ای جز شناسه­ی «تمثال کلامی» را به خود نپذیرد؛ انگار نه انگار که بیرون از این آثار - یعنی در «جهان» ی که «وطن» آن­هاست- زندگی دارد در شرارت­ زورمندان می­سوزد. نمونه­ی هر یک از این­ها را در کتاب «روایتی از سی سال ادبیات فارسی در تبعید» به دست داده­ام. اما همین جا لازم است بر یک وجه از تحولی که در طی­ی مراحل سه گانه­ی تطبیق هویت، در درون  گروه زیستی­ی سی ساله، پدید آمده، تأمل کنم. شاید دیدن نشانه­های این تحول، ما را در شناسایی­ی هویت اجزاء پیکره یاری دهد.

 5

غلامحسین ساعدی در سال 1362 در شماره­ی دوم نشریه­ی «الفبا»، ویژگی­های روان­شناختی­ی تبعید را در مقاله­ای با نام «دگردیسی و رهایی­ی آواره­ها» بررسی کرده است. با این که مقاله­ی یادشده مبنای علمی دارد، اما زبان و فضای آن آکنده است از ذهنیت خود ساعدی و تجربیات شخصی­ی او از فضایی که در آن نفس می­کشید:

آواره­ مدت­ها به هویت گذشته­ی خویش، به هویت جسمی و روحی­ی خویش آویزان است. آویختگی، یکی از حالات تدافعی در مقابل مرگ محتوم در برزخ است. آویختگی به یاد وطن، آویختگی به خاطره­ی یاران و دوستان، به هم­رزمان و هم­سنگران، و به چند بیتی از حافظ، و با نقل­قولی از چند از لاادریون، و گاه گداری چند ضرب­المثل عامیانه را چاشنی­ی صحبت کردن، یا مزه ریختن و دیگران را به خنده واداشتن. اما آواره مدام در استحاله است. با سرعت تغییر شکل می­دهد. نه مثل غنچه­ای که باز می­شود، بلکه هم­چون گل چیده­شده­ای که دارد افسرده می­شود، می­پلاسد، می­میرد. [...] مدام در فکر و هوای وطن بودن، پناه بردن به خویشتن خویش، که آخر سر منجر به نفرت آواره از آواره می­شود. یادشان می­رود که هر دو رانده­ی کاشانه­ی خویش­اند. از کنام گرگانی تیزدندان جان به در برده­اند. در ظاهر چنین می­نماید که مسائل عقیدتی و فکری مایه­ی این نفاق است. و ای بسا کار را به جایی می­رسانند که کاش دیگری جان از دست جلادان به در نمی­برد، فلانی حقش بود که گرفتار می­شد و به سزای اعمالش می­رسید. آواره­ها این چنین گور خیالی برای همدیگر می­کنند. (برگرفته از مقاله­ی «ما و جهان تبعید» نوشته­ی نسیم خاکسار)