کافی است واژه­ی exile را در بخش «جست­وجو»ی یکی از پایگاه­های اطلاعاتی­ی کامپیوتر بنویسیم، تا با فهرستی درازدامن از متن­های اصیل انگلیسی، یا ترجمه از زبان­های دیگر در این زمینه روبه­رو شویم. بعد، واژه­ی migrant یا عبارت migrant literature  یا واژه­ی diaspora را وارد کنیم، و فهرست آن­ها را هم بگیریم. با دقیق شدن در منحنی­های این فهرست­ها، و با توجه به تاریخ انتشار کتاب­ها یا مقاله­ها، متوجه می­شویم که از اوایل دهه­ی 1980 منحنی­ی شناسه­ی «تبعید» به سراشیب جدول نمودار میل کرده، و در سال­های اخیر به منتها درجه­ی نزول رسیده است. این فهرست­ها نشان می­دهند که از جنگ اول جهانی تا سقوط آلمان هیتلری، در شناسایی­ی نویسندگان و هنرمندان پناهنده، از هر سه شناسه­ی «تبعیدی» و «مهاجر» و «آواره»  استفاده شده است. اما در اوج­ جنگ سرد، شناسه­ی «تبعید» مصرانه سرلوحه­ی شناسنامه­ی ادبیات پناهندگان قرار گرفته است. در دوران جنگ سرد، حضور مستند و علمی­ی واژه­ی «تبعید» چنان حیاتی بوده است، که بخش فرهنگی­ی سازمان ملل (یونسکو)، کارشناسان خود را به پژوهش­های تاریخی و تنظیم تعریف­هایی مشخص در این زمینه مأمور می­کند؛ که پژوهش ارجمند «پال تبوریPaul Tabori » یکی از فرآورده­های آن است.(34) این پژوهشگر، بر اساس مطالعه­ی نمونه­هایی از ادبیات و نوشته­های تبعیدیان جهان در طول تاریخ، به یک جمع­بندی فراگیر رسید، و آن را در جمله­های زیر به جهان «دموکراسی» اعلام کرد:

تبعیدی کسی است که تحت شرایط ترس از آزار و شکنجه، به دلایل نژادی، مذهبی، ملیتی و قومی، و یا عقاید سیاسی، مجبور به ترک وطن شده باشد، یا مجبور باشد به اقامت خود در خارج از سرزمین مادری ادامه دهد. تبعیدی کسی است که تبعید خود را – حتا اگر تا پایان عمر ادامه یابد- امری موقتی تلقی می­کند و امیدوار است که با تغییر شرایط به وطن بازگردد. اما در شرایط موجود، نه می­تواند و نه می­خواهد که بازگردد. (تبوری 1972، ص 27)  (ترجمه به فارسی از من است.)

در کنار این گونه پژوهش­ها، که بی­اغراق صدها کتاب و مقاله را پدید آورد، تا پیش از فروریزی­ی اتحاد جماهیر شوروی، در اکثریت بررسی­های ادبی، روان­شناختی، و جامعه­شناختی­ای که از سوی دانشگاه­های امریکا درباره­ی نویسندگان رانده شده از سرزمین مادری انجام شده، واژه­ی «تبعید»، در شناسنامه­ی موضوع مورد بررسی به کار رفته است. افزون بر این، دانشگاه­ها و نهادهای فرهنگی­ی امریکا با دعوت از نویسندگان تبعیدی، و عمدتاً تبعیدیان بلوک کمونیستی­ی جهان، سمینارها و کنفرانس­هایی تشکیل می­دادند که بررسی­ی آزار و شکنجه و سانسور در کشور مادر و ویژگی­های زندگی­ی تبعیدیان در کشور میزبان را در دستور کار داشتند؛ با این نویسندگان گفت­وگو می­شد، از آنان نظرخواهی می­شد، درباره­ی نظرها چون و چرا می­شد، تا از این رهگذر، پدیده­ی تبعید، انگیزه­های آن، پیامدهای روان­شناختی­ی آن در شخص نویسنده، و بازتاب آن­ها در آثار ادبی­ی او شناسایی شود. طبیعی است که فرآورده­ی این گردهم­آیی­ها، از محدوده­ی ادبیات محض فراتر می­رفت، و نهایتاً، به افشای عملکرد رژیم­های خودکامه در سطح جهان می­رسید. با سقوط اتحاد جماهیر شوروی و فروریزی­ی دیوار برلین، یعنی در پایان «جنگ سرد»، ورق این نوع «مطالعات» برمی­گردد، و در طی­ی حدوداً دو دهه­ی گذشته، شناسه­ی «تبعید» به «مهاجرت»، و بعد به «سفر»، تبدیل می­شود، تا امروز، از شناسه­ی «توریسم» هم سر درآورَد؛ یا، بررسی­ی زندگی و احوال آوارگان جنگی و بازماندگان پاک سازی­ی نژادی، به دایره­ی مطالعات «روان­درمانی» احاله شود(35) یکی از منتقدان ادبی/ فرهنگی­ی «غربی»، در زمینه­ی جابه­جایی­ی این شناسه­ها می­نویسد:

دیگر تبعید، حتا اگر با نام­های دیگری هم شناسایی شود، همان تبعید شناخته شده نیست. [...] جالب است که تغییر شناسه­ی تبعید به مهاجرت در نقد اروپایی/ امریکایی، نمادها و نمودها و استعاره­های متباینی را که در این دو مفهوم متفاوت در عرصه­ی آوارگی به نمایش می­گذارند، مخدوش کرده است. مثلاً واژه­ی تبعید معمولاً ترک اجباری­ی وطن و بازگشت­ناپذیری را نمایندگی می­کرد [در این جا نویسنده، به پیامدهای زندان و شکنجه و اعدام در صورت بازگشت تبعیدی به وطن می­پردازد.] در حالی که واژه­ی «مهاجرت»، به گونه­ای نسبی، انتخاب آگاهانه برای ترک وطن را معنی می­داد، و امکان بازگشت را متبادر می­کرد. جابه­جا شدن شناسه­ها در نقد اروپایی/ امریکایی، از یک سو آزادی­ی نسبی­ای را که «مهاجرت» به عنوان تجربه­ی یک فرهنگ دیگر به همراه داشت، کم اهمیت نشان می­دهد، و از سوی دیگر، بن­بست محتوم «تبعید» را نادیده می­گیرد. این شکل­بندی­ی تازه، چون و چراهای فراوانی برمی­انگیزد. مثلاً این خطر را دارد که تغییر دوره­ی ناسیونالسیم انقلابی و ستیز ضد کمونیستی، که تبعیدیان فراوانی به بارآورد و حاصلش پیروزی­ی سرمایه­داری بود، در تاریکی قرار گیرد.(36) (ترجمه به فارسی از من است.)

شگفت­انگیز است که در چون و چرای این منتقد، از «خطر نادیده گرفته شدن تغییر دوره» سخن می­رود. در حالی که ذاتِ  تبدیل «تبعید» به «مهاجرت»، که مورد چون و چرای اوست، خودش، تابعی است از متغییر

«دوره». چرا که، بروز این جابه­جایی­ی مفهومی، حدوداً مقارن است با  شروع یک «دوره»ی تازه؛ یعنی، دوره­ی یکه­تازی­ی بلامعارض «سرمایه» در غیاب بدیلی به نام «سوسیالیسم»؛ و  دقیقاً برای حفظ وضع موجود و استقرار مناسبات مربوط به بقای خود به میدان آمده است. تا زمانی که بدیل وجود داشت، تفکر «سرمایه»، برای نشان دادن پلیدی­های برآمده از مدعیان پیاده

کردن «سوسیالیسم»، واژه­ی «تبعید» را به مثابه جنگ­افزار از انبان زبان بیرون کشید. و حالا که از یک سو بدیلی وجود ندارد، و از سوی دیگر، خودش نطفه­ی همه­ی پلیدی­ها را در زهدان هر دم زاینده­ی خود پرورش می­دهد، واژه­ی افشاگر «تبعید» را پس می­زند، و آوارگان را لباس «مهاجرت» و «سفر» و «توریسم» و «بیمار روانی» می­پوشاند، تا سببیّت خود را در پیدایش حکومت­های خودکامه، کشتارهای گروهی، پاک­سازی­ها­ی نژادی/ مذهبی/ قومی/ عقیدتی، و آوارگی­های میلیونی، پنهان کند. البته در رسیدن به هدف، لشگر فرهنگی­ی آن، یعنی نسبی­نگری­ی بازار هم - از طریق زدودن  فهم مشترک و هر گونه کنش مقاوم و اعتراض به واقعیت­های موجود- به این تفکر یاری می­دهد.