ب- شرایط سیاسی­ی ایران:(30) جلب کوشـندگان و نویســندگان مخالف رژیم به همکاری با رژیم، یا حذف فیزیکی­ی آن­ها، رخنه در اپوزیسیون  و خنثا کردن فعالیت­های سیاسی در برون­مرزهای ایران، آرایش سیمای تاریک رژیم در صحنه­ی جهانی، از جمله هدف­هایی بودند که سیاست­های «دفتر استراتژی­ی فرهنگی­ی ریاست جمهوری »، پروژه­ی «جنبش اصلاحات» و پروژه­ی «گفت­وگوی تمدن­ها» دنبال می­کرد. تصویب «عفو مشروط» برای جلب «پناهندگان» به ایران، تبلیغ گسترده­ی سیاست «عدم خشونت» توسط اصلاح­طلبان رژیم (با وجود تداوم سرکوب­های خشونت­بار این رژیم) گسیل مأموران اطلاعاتی در قالب اپوزیسیون رژیم به خارج از کشور، تأسیس نهادهای پنهان و آشکار جمهوری­ی اسلامی در جوامع مختلف تبعیدیان، و از همه فراتر، ایجاد سوءظن در مخالفان نسبت به یکدیگر، شکل­های مختلف اجرای همان سیاست­ها بود. پیامدهای این استراتژی­ها و تاکتیک­ها، در کنار پیامدهای جنبی­ و به­ناگزیر مثبتِ جنبش اصلاحات، مانند چاپ و انتشار آثار نویسندگان برون­مرزی و مصاحبه­های آنان در نشریه­های درون­مرزی، و جایزه­هایی که در ایران به دست آورده­اند، نه تنها مرزهای هویتی­ی «تبعیدیان­» و «مهاجران» را کمرنگ کرد، بلکه در زمینه­های اختصاصاً سیاسی به مخدوش شدن این مرزها انجامید. البته در حال حاضر، ما هنوز «انجمن هنر در تبعید» و «کانون نویسندگان ایران- در تبعید» و ده­ها «نهاد جنبشی» را با شناسه­ی «تبعید» داریم. با این وصف، با نگاهی به متن­های فارسی (در سطح عام)، که افزون بر شکل چاپی، همه روزه بهمن­وار بر اینترنت نیز روان است، پیدا کردن خصوصیات دو شناسه­ی «تبعید» و «مهاجرت» آسان به نظر نمی­رسد، چه رسد به انتزاع خصوصیات هر یک و نظریه­پردازی درباره­ی آن­ها. به عنوان مثال، من نمی­دانم شعرها یا داستان­ها یا مصاحبه­ها یا بیوگرافی­هایی که در دهه­ی اخیر از نویسندگان ما در ایران منتشر شده، و برخی از آن­ها نیز قبلاً بدون سانسور یا خودسانسوری، یعنی با تفاوت­های آشکار، در برون مرزهای ایران منتشر شده بود، زیر چه شناسه­ای جا می­گیرند. آیا این آثار از ادبیات فارسی در تبعید هستند؟ یا در مهاجرت؟ یا در خانه؟

پ- فرهنگ حاکم بر اپوزیسیون سیاسی: بینش بنیادگرایانه­ی ایدئولوژیک در بسیاری از «سازمان­های سیاسی»ی اپوزیسیون برون­مرزی، یکی دیگر از دلایل کمرنگ شدن مرز بین این دو شناسه در میان نویسندگان و کوشندگان مستقل است، که در فرایندی شبکه­وار تجلی می­کند: از سویی، بنا بر تعریف­های مشابهی که از واژه­ی «تبعید» در دست داریم، این واژه بار سیاسی دارد. از سوی دیگر، بخش عظیمی از «تبعیدیان» نخستین، همانا طرفداران یا اعضای «سازمان­های سیاسی» در ایران بودند. و باز از سوی دیگر، در گوشه و کنار بسیاری از تحلیل­های «سازمان­های سیاسی»­ی کنونی (نه همه­ی آن­ها) به بینش­ها، راهکارها، و رهنمودهای شکست­خورده­ و بدون تجدید نظری برمی­خوریم، که چهار پنج دهه پیش بر فرهنگ سیاسی­ی ما حکمفرما بود، و در شناخت­شناسی­ی ما - در همه­ی قلمروهای دانش و هنر و ادبیات- تأثیرهای ­زیانباری بر جا گذاشت. از راهکارهای مبارزه گذشته، داوری­ها و اظهارنظرهایی که در برخی از متن­های «سازمانی» دیده می­شود، فرار یک نویسنده­ مستقل را از کاربرد شناسه­ی «تبعید»، ضرورت و سرعتی مضاعف می­بخشد. به عنوان مثال، زمانی که یک نویسنده­ی مستقل، غیر سازمانی، و برگذشته از چهارچوب­های ابدئولوژیکِ اول قرن بیستم، می­بیند در ارگان یک «سازمان سیاسی»، از استالین، این جنایتکار شناخته شده­ی تاریخ، هنوز با عنوان «رفیق استالین» یاد می­شود،(31)  حتا اگر به لحاظ گرایش شخصی از خانواده­ی «چپ» هم باشد، نخستین فکری که از مخیله­اش می­گذرد این است که بین شناسه­ی این تفکر و خودش خط مرزی خوانا و رسانا رسم کند. لزوم این خط کشی زمانی اوج می­گیرد که برچسب زدن و حذف شخصیت­- با همان زبان و  از همان جنس که در برنامه­های «هویت» و «چراغ» صدا و سیمای جمهوری­ی اسلامی رایج است- بین برخی از «سازمان­های سیاسی»، به جای دیالوگ رد و بدل می­شود. که البته این ویژگی در درون اعضاء و هواداران یک «سازمان» معین هم دیده می­شود.(32)

ت- فرهنگ ایرانی: یکی از ریشه­های فرهنگی­ی ضعف ما در رسیدن به جمع­بندی­های نظری، همانا جدانگری­ی ما به اجزاء پدیده، و کل­نگری­ی ما نسبت به هر جزء تفکیک شده است. به بیانی دیگر، از استثناها که بگذریم، به عنوان یک سرشت فرهنگی، در شاکله­های شناختی­ی ما ایرانیان،

خصوصیات یک پدیده، در متن کل پدیده تجرید  و تعمیم نمی­شود، بلکه آشکارترین و آشناترین «القائاتِ» مربوط، به جای «خصوصیت» پدیده می­نشیند، و تازه، به کل آن هم تعمیم می­یابد. فرقی هم نمی­کند که «القائات» از مدهای ادبی­ی روز آمده باشد یا از قعر تاریخ؛ اما به ضرب شیفتگی یا ایقانی که نسبت به آن­ها داریم، می­آیند، و به جای «خصوصیات» پدیده می­ نشینند. آموزه­ی کهنسال برتری­ی «عمل» بر «حرف» نیز از ریشه­های همین ویژگی­ی فرهنگی آب می­خورد. افزون بر این که در زیرساخت روان جمعی­ی ما، مقصدِ «شناخت» همانا «لاهوت» بوده است، «روش ِ شناختن» نیز در طی قرون و اعصار با هر نوع حرف و پرسش و استدلال و استنتاج شخصی بیگانه بوده است. در فرهنگ عرفانی/ دینی­ی ما، «حرفِ» مراد وُ پیر وُ مرشد وُ مرجع تقلید، یا به قول محمد مختاری، «شبان» است که بی­چون وُ چرا در «عملِ» مرید سامان می­یابد. از این روست که در فرهنگ تعلیمی­/ تسلیمی­ی ما «حرف» با «باد هوا» مترادف بوده است. اما «باد هوا»ی ما، همانی است که در فرهنگ­های غربی، از همان بدو پیدایشِ مدنیت، «گفت­وگو» نام داشته، و «فلسفه» و «تئوری­پردازی» از فرآورده­های ذهنیتی است که در پرتو فرهنگ گفت­وگو، به توانایی­ی انتزاع خصوصیات یک پدیده (به مثابه متعالی­ترین فعالیت و فرایند ذهنی) رسیده باشد. تاریخ­های سیاسی/ اجتماعی/ ادبی­ی ما در طول سده­ی گذشته، آکنده است  از اجراهایی که بدون بررسی­های نظری و بدون شناختِ اجزاء پدیده­های درگیر، به آن دست زده­ایم، و در نتیجه، آکنده است از ناکامی­هایی که از نرسیدن به هدف نصیب­مان شده است. و حالا، ما با رسوب این سنت و تبعات آن، اکثراً در فرهنگ­هایی زندگی می­کنیم که از بدو پیدایش، «حرف» مبداء شناسایی­ی پدیده، و «شناسایی» مبداء «روش­شناسی»، و روش، میدان «عمل» بوده است. منتها، ما به زمانه­ای در این فرهنگ­ها زندگی می­کنیم که اجتماع این فرهنگ­ها، مدتی است «حرف»اش را در بسیاری از موارد، از جمله همین شناسه­پردازی، به مصلحت «سود» عوض کرده است، و آن را با ابزار شبه فلسفی­ی نسبی­گرایی­ی بازار، به میدان «عمل» کشیده است: 

ج- شرایط و مناسبات جهانی: یکی دیگر از ریشه­های اغتشاش در شناسه­پردازی­، از دگرگونی­ در شرایط سیاسی­ی جهان آب می­خورد، که ما خواه و ناخواه از تأثیرهای مستقیم با غیرمستقیم آن در امان نیستیم. دگرگونی­ها­ی سیاسی و فرهنگی­ی جهان، از جمله فروریزی­ی کمپ سوسیالیسم «پیاده شده»، جنگ­ موسوم به «خلیج»، رویداد 11 سپتامیر 2001، اشغال کشور عراق، مسئله­ی سلاح هسته­ای­ی ایران و احتمال حمله­ی نظامی­ی امریکا به ایران، از یک سو، گسترش شگفت­انگیز تکنولوژی­ی اطلاعات از سوی دیگر، و فرهنگی که نسبی­نگری­ی بازار بر فرهنگ­ها و تمدن­های مختلف گیتی حاکم کرده است از سوی سوم، به کم­رنگ شدن و حتا بی­رنگ شدن مرز «تبعید» و «مهاجرت» در ذهنیت بسیاری از کوشندگان سیاسی و فرهنگی و آفرینشگران ادبی­ی ما یاری داد.

 به عنوان مثال از پیامدهای این دگرگونی­های جهانی، می­توان به تغییر قوانین مهاجرت و پناهندگی و کاهش کمک­های دولت سوئد به مهاجران و پناهندگان فرهنگی در طی­ی دو دهه­ی گذشته اشاره کرد.­(33)  یا می­توان به کاربرد شناسه­ی ادبیاتِ مهاجران و تبعیدیان در امریکا نگاه کرد. در قوانین مدنی­ی امریکا، پروانه­ی اقامت و مجوز شهروندی، در اداره­ی «مهاجرت» صادر می­شود، و درخواست­کننده­، با شناسه­ی «مهاجر» شناسایی می­شود. اما در بررسی­های تحلیلی از آثار ادبی/ هنری­ی پناهندگان، واژه­ی «تبعید/ تبعیدی»، معنا و  مصداق هستی و حضور نویسندگان و هنرمندانی بوده است، که به دلیل دگراندیشی و دگرباشی از سرزمین مادری رانده شده بودند. منتها، کاربرد این شناسه و به ویژه مصداق آن، در طول زمان، تابعی بوده است از متغیّرهای سیاسی­ در جامعه­ی امریکا: