نخستین رهیافت، بررسی و مقوله‌بندی مجموعه‌ای از آثار ادبی ‏است که پس از انقلاب توسط نویسندگان ایرانی یا ایرانی‌تباری نوشته شده‌اند ‏که به انگیزه‌ها یا سبب‌های گوناگون ـ سیاسی، اجتماعی،‌ اقتصادی، باوری، ‏یا شخصی ـ زندگی در زادگاه خویش را در دوران پساانقلابی خطرناک، ‏تحمل‌ناپذیر، یا بی‌آینده یافته و جلای وطن گزیده‌اند. بررسی و جمع‌آوری ‏این آثار خدمت بزرگی به شناخت ادبیات مهاجرت (و نیز ادبیات ایران) ‏خواهد نمود. اما لازمه‌ی این امر دسترسی دائر‌‌ةالمعارِفانه به آثار منتشرشده ‏در خارج از ایران در بیست‌واندی سال اخیر است. تا امروز سترگیِ این تلاش ‏خطیر آن را ناممکن نموده،‌ هرچند کوشش‌های چندی هم در راستای ‏گردآوری این آثار انجام شده است.۱ رهیافت دیگر بررسیِ دگرگشت‌های ‏ادبی در مهاجرت از درون  نظریه‌هائی است که نظریه‌پردازان و منتقدان ‏ادبیات و شعر در خارج از کشور بر پایه‌ی مشاهده‌های خویش از روندهای ‏شکل‌گیری و دگرگونی و خودیابیِ آثار ادبی مهاجرت پیشنهاد کرده‌اند. و این ‏رهیافتی است که من در این نوشتار به کار خواهم بست.‏
در نوشتار حاضر، من به جمع‌بندی پنج رویکرد به ادبیات مهاجرت در ‏بیست سال اخیر می‌پردازم. آماجم نشان دادن گوناگونی دیدگاه‌ها و نیز نشان ‏دادنِ این نکته است که ادبیات مهاجرت نه تنها ناظر بر چندگانگی و تنوع ‏است، بل چنین تنوعی را نمی‌توان به هیچ نظریه یا مفهومِ به ظاهر مرکزی ‏کاهش داد. دودیگر، ناگزیرم به دگرگشت‌های جوامع مهاجر نیز بپردازم، زیرا ‏نظریه‌های ادبیات مهاجرت خود بازتابِ جامعه‌شناسانه‌ی جوامع مهاجر ایرانی ‏در غرب نیز هستند. سوم آن که، اگر دو مشاهده‌ی بالا درست باشند، بررسی ‏ادبیات مهاجرت از درون تئوری‌های ارائه شده در دو دهه‌ی اخیر جز بررسیِ ‏دگرگشت‌های تجربی و وجودیِ مهاجران نیست. از دید من، این ‏دگرگونی‌های فردی شامل خودیابی و بازسازی آن خویشتنِ آرمانی است که ‏تبعید یا مهاجرت روندِ رشدِ طبیعی آن را دچار وقفه کرده است. از این رو، ‏بررسی ادبیات مهاجرت ناگزیر به نوزائی و خودیابی انسان دوپاره و محروم از ‏زندگی در زادگاه نیز می‌پردازد.‏

ناگاه به کجا؟
نیاز چندانی به ارائه‌ی شاهد نیست اگر بگویم که سیل مهاجرت از ایران ‏با دو موج پیاپی به جابجا شدن میلیون‌ها ایرانی انجامید. موج اول دوروبر ‏پیروزی انقلاب بهمن پنجاه‌وهفت و نیز بلافاصله پس از آن آغاز شد. انقلاب ‏آمد و ناگاه ده‌ها هزار تن از دوستداران یا سرکردگان و وابستگان به حکومت ‏پادشاهی،‌ و نیز بسیاری از سرمایه‌داران، متخصصان، روشنفکران،‌ هنرمندان، ‏یا اقلیت‌های دینی، خود را تبعیدی یافتند و به خارج از ایران مهاجرت ‏کردند. موج دوم از دومین سال پس از انقلاب آغاز شد و آن زمانی بود که ‏نیروهای سیاسی دگراندیشِ پیش‌تر انقلابی، در روند تحکیم قدرت سیاسی،‌ ‏که ناگزیر از پسِ هر انقلابی می‌آید، کنار زده شدند. محرومیت از مشارکت در ‏قدرت سیاسی به درگیری آشتی‌ناپذیر و خونین میان دولت جدید و ‏گروه‌های «غیرخودی» انجامید و دوره‌ی تلخی از تاریخ معاصر ایران را برای ‏یک دهه (دهه‌ی شصت) به وجود آورد. موج دوم مهاجرت ناظر بر خروج ‏صدها هزار کوشنده‌ی سیاسی دگراندیش در طول این دهه است که به سبب ‏فروبستگی سیاسی و به خاطر نجات جان خود و عزیزانشان از خشونت ‏سیاسی، ناگاه خود را تبعیدی یافتند. پس از پایان جنگ با عراق و ‏یک‌دست‌سازی سیاسی کشور و آغاز روند عادی‌سازی اجتماعی، موج دیگری ‏از مهاجرت آغاز شد که برعکس دو موج پیشین، انفجاری و ناگهانی نبوده، بل ‏ناظر بر خروج مستمر گروه‌های گوناگون اجتماعی ـ اقلیت‌های دینی، ‏اقلیت‌های قومی، زنان، همجنس‌گرایان، نویسندگان، دانشگاهیان،‌ و طبقه‌ی ‏جدید سرمایه‌داران دوره‌ی پساانقلابی ـ بوده است. هر چند این موج شاهد ‏جزر و مدهائی است که بازتاب سیاست‌های داخلی دولت است، تردیدی ‏نیست که موج ترک زادگاه همچنان ادامه دارد. و امروز شمار مهاجران ایرانی ‏را بین چهار تا پنج میلیون برآورد می‌کنند.‏
ادبیات مهاجرت و تبعید بازتاب زندگی این گروه‌های اجتماعی ناهمگون ‏است. اما علیرغم چندگانگی و تنوع این گروه‌های اجتماعی، از چند استثناء ‏که بگذریم، مهاجران از هر گروه اجتماعی و به هر انگیزه‌ای که جلای وطن ‏کردند، در خارج محرومیت‌ها و سختی‌های بسیار کشیدند و علیرغم تمامی ‏موانع و دشواری‌های فرساینده جائی برای خود در جامعه‌ی میزبان یافته و ‏خانه‌ای برای خویش در سرزمین میزبان ساختند. در دل روایت هر مهاجر، ‏اما، داستان غمگینی است که فراموش نخواهد شد. ‏

خانه‌ام چه شد؟
زمانی بود ـ نه چندان دور، همین پانزده سال پیش ـ که سخن گفتن از ‏شعر یا ادبیات «مهاجرت» برابر بود با گناهی نابخشودنی که برای مدافعش ‏جز تمسخرهای شوخ و اتهام‌های رنگارنگ چیزی به همراه نداشت. مهاجرت ‏ایرانیان به خارج،‌ همان‌گونه که بالاتر بدان اشاره کردم، ناظر بر دگرگشت‌های ‏جمعیت‌شناسانه‌ی مهمی بوده است. از این رو، چهارواندی میلیون ایرانی ‏مقیم خارج را جمعیتی یک‌دست فرض گرفتن خطاست. ناهمگونی‌های ‏اجتماعی، سیاسی، طبقاتی، فرهنگی، قومی، جنسی،‌ و ارزشی که جوامع ‏ایرانی در خارج را ـ همانند مردم ایران ـ به گروه‌های کوچک‌تر با منافع،‌ ‏انتظارات، و چشم‌اندازهای اجتماعی و فردی گوناگون و متمایز تقسیم ‏می‌کنند، به نگرش‌های متفاوتی از ادبیات و شعر در خارج از مرزهای ‏فرهنگی ایران انجامیده‌اند. «ادبیات مهاجرت» به منزله‌ی یک مفهوم ‏دربرگیرنده‌ی چنین تنوعی است. از سوی دیگر، جاافتادن ایرانیان مهاجر در ‏جوامع میزبان به بهبود (اما نه شفای) زخم‌های تبعید و کمرنگ شدن ‏خاطرات تلخ جدائی از زادگاه و خانواده و حلقه‌ی دوستان و هرآنچه ‏آشناست، انجامیده و می‌انجامد. افقِ وجودی و زیستمندانه‌مان، که پیش‌تر در ‏هنگام جلای وطن به سوی سرزمین‌های ناشناخته تیره و تار شده بود، با ‏پیوستنِ ما به روند زندگی در جامعه‌ی میزبان بار دیگر درخشیدن گرفت و ما ‏را به موقعیت مهاجرتی خویش آگاه ساخت. جامعه‌ی میزبان، که زمانی تنها ‏نقش ایستگاهی را داشت تا در آن پس از مدتی انتظار قطار بازگشت را ‏بگیریم، به لطف نیروی مهربان زندگی به خانه‌ی تازه‌مان بدل شد: فهمیدیم ‏که آمده‌ایم بمانیم، هرچند که غمِ ترکِ زادگاه را هماره در ته دل به همراه ‏خواهیم داشت. تبعیدیان دیروز به مهاجرین امروز بدل شدند.‏
یکی از دغدغه‌های من در پانزده سال گذشته مشاهده‌ی همین روندِ ‏دگرگونیِ وجودی در شعر و ادبیات خارج از ایران بوده است. جالب‌تر از همه ‏برای من تئوریزه کردن شعر و ادبیات در خارج بوده است و توانسته‌ام ‏مهم‌ترین این نظریه‌ها را جمع‌آوری کنم. آنچه در پی می‌خوانید، تصویر ‏شتابزده‌ی پنج رویکرد مهم به شعر و ادبیات است که در پانزده سال گذشته ‏در کتاب‌ها، نشریه‌ها، و یا وب‌سایت‌های خارج از ایران منتشر شده‌اند. ‏یادآوری این نکته به جاست که نظریه‌هائی که بدان‌ها خواهم پرداخت، در ‏واقع خود به این نکته اشاره می‌کنند که شعر و ادبیات مهاجرت نه پدیده‌ای ‏معلوم و مشخص که پیش از هر چیز ناظر بر گونه‌ای دشواری مفهومی است.‏

رویکرد نخست: میرائی شعر مهاجرت
نخستین رویکرد به شعر و ادبیات تبعید و مهاجرت به منزله‌ی یک ‏دشواری مفهومی در پایان دهه‌ی ۱۳۶۰ و اوان دهه‌ی ۱۳۷۰ شکل گرفت. در ‏این سال‌ها موج‌های بزرگی از ایرانیان، عمدتاً کوشندگان سیاسی سال‌های ‏شصت، بیشتر به اروپا پناهنده شدند. مدافعین اصلی این رویکرد ـ مانند ‏میرزاآقا عسگری و احمد کریمی حکاک ـ با گونه‌ای تردید به ادبیات نوپدیدار ‏مهاجرت برخورد می‌کردند. نکته‌ی مشترک در بین مدافعان این دیدگاه آن ‏بود که چون ادبیات فارسی به فارسی تولید می‌شود و نسل جوانتر مهاجر ـ ‏که در بیست‌واندی سالگی ایران را ترک کرده بودند ـ به تندی در جوامع ‏میزبان خود حل می‌شوند و نسل دوم مهاجران نیز به زبان و فرهنگ کشور ‏میزبان خواهند پیوست، از این رو، آثار غیرمتعارف و‌ نوآورانه‌ی مهاجران ‏جوان از حد عمر یک نسل فراتر نخواهد رفت و از این رو ادبیات مهاجرت ‏پدیده‌ای زودگذر و میرا خواهد بود. در پایان، آثار مهاجران جوان یا می‌باید به ‏دامن سنت‌ها و مکتب‌های امروز در شعر و ادبیات درونمرز بازگردد و یا به ‏ادبیات سرزمین میزبان بپیوندد. پیش‌فرض اساسی این رویکرد آن بود که ‏ضامن پایداری ادبیات چیزی نیست جز ارتباط بی‌خدشه با ادبیات زادگاه. از ‏همین رو بود که میرزاآقا عسگری، ویراستار و گردآورنده‌ی نخستین گزینه‌‌ی ‏شعر تبعید و مهاجرت در خارج، نام شاعران مهاجر و مهاجران شاعر را ‏برای این دفتر برگزید. تمایز میان «شاعران مهاجر» و «مهاجران شاعر» ‏تمایزی مفهومی است که در دیدگاه عسگری نظر به پیوستگی و یا ‏ناپیوستگیِ رابطه‌ی میان شعر مهاجرت و شعر ایران دارد. از سوی دیگر، ‏چنین تمایزی به گونه‌ای نهفته به این امر اشاره دارد که به عنوان ‏‏«نمایندگان» شعر ایران در خارج از کشور، «شاعران مهاجر» خودبه‌خود ‏وظیفه‌ی دربانی ساحت ادبی را بر عهده دارند.۲ ‏
روشن است که این رویکرد، چه بسا ناخودآگاه، قصد خُردانگاری آثار ‏نسل جوان‌تر مهاجر را داشت. اما با این کار، چنین رویکردی در واقع ‏نگرانی‌ها و دغدغه‌های نسلی از جاافتادگان ادبی را نشان می‌دهد که ناگاه، به ‏بازی تلخ زمانه، جایگاه والای ادبی خود را در زادگاه از دست داده،‌ و به سبب ‏قطع ارتباط مفید با ادبیات درونمرزی، چشم‌انداز روشنی برای آینده ندارد. ‏فراموش نکنیم که در فضای روحی آن سال‌ها کسی نمی‌توانست ‏دگرگونی‌های سال‌های اخیر را پیش‌بینی کند: گسترش جوامع مهاجر و رشد ‏اینترنت و برقراری ارتباط موثر با ادبیات ایران و تحولات سیاسی در کشور ‏مواردی بودند که پیش‌بینی آنها در آن سال‌ها ممکن نبود. پس بی‌جا نیست ‏که در این رویکرد نوعی تردید و «بدبینی» نسبت به آینده‌ی ادبیات و شعر ‏نوپدیدارِ مهاجرت و کارهای تازه را ببینیم. اما نهفتگی دیگری هم در این ‏رویکرد وجود داشت که از گسستگی میان دو نسل نشان داشت. یعنی نسل ‏جاافتاده و «شاعران مهاجر» نسبت به نسل جوان‌تر، یا همان «مهاجران ‏شاعر» و آثار آنان، بدبین بودند. این گسست نسلی اما از دشواری دیگری نیز ‏خبر می‌داد و آن همانا خلاءِ دانشی نسبت آثار نسل‌های آینده بود. یعنی از ‏آنجا که آثار شاعران نوجوی رادیکال ـ مثل نانام ـ به نظر نسل جاافتاده ‏غریب و غیرقابل‌فهم می‌آمد، آثار این نسل به کلی مورد پرسش قرار گرفته و ‏مردود اعلام می‌شدند. از بحث‌هائی که به این دشواری نسلی و دانشی اشاره ‏داشت، بحث محمود فلکی در مورد «بازگشت» سبک هندی بود. از دیدگاه ‏وی، نسل نوجو و تازه‌کار باید «درسی تاریخی» از پدیداری و زوال سبک ‏هندی می‌گرفت. سبک معروف به هندی را شاعرانی پایه‌گذاشتند که از ستم ‏صفویان به هند گریخته و درمهاجرت سبکی در شعر به وجود آوردند که از ‏نظر زبانی و تصویر نه تنها بس نوآورانه و غنی بود، بل غنای نشانه‌های ادبی ‏را به گونه‌ی سخاوتمندانه تا آنجا پیش می‌بُرد که درک شعر را دشوار می‌کرد. ‏هر چند سبک هندی آثار یکتا و ماندنی بسیاری برجای گذاشت، اما در واقع ‏سبکی «تک‌نسلی» بود و به زودی زوال گرفت و شعر ایران ماند و همان ‏سبک خراسانی. همانندیِ آثار تازه و نوجویانه‌ی مهاجران جوان در سال‌های ‏‏۱۳۷۰ به سبک هندی که چند سده پیش از آن به وجود آمده بود، در واقع ‏گونه‌ای خط‌ونشان کشیدن بود از سوی جاافتادگان و نامداران ادبی برای ‏نسل جوان مهاجر: یعنی زنهار که غریب‌نوشتن فرجامی جز در حاشیه ماندن ‏ندارد.۳ ‏
چنین رویکردی دیگر مدافعی جدی ندارد. پایگاه اجتماعی این رویکرد ‏عمدتاً تبعیدیان سیاسی ساکن اروپا بودند که در سال‌های بعد، با افول ‏افق‌های سیاسی و زوال امید بازگشت مستعجل به وطن و نیز پس از ‏فروپاشی سوسیالیسم، خود دچار دگرگشت‌های دیدگاهی شدند و دیدند که ‏آمده‌اند برای ماندن و نه برای بازگشت. مدافعان این نظر کم‌کم به نوجوئی و ‏اهمیت آثار مهاجرت پی بردند و در کنار نظرهای نوتر رویکردهای تازه‌تری را ‏گزیدند.۴‏

رویکرد دوم: تبعید یا مهاجرت؟ ‏
در همین سال‌ها، رویکرد دیگری نیز پدیدار شد که بر تمایزی پایه‌ای ‏میان دو مفهوم تبعید و مهاجرت استوار بود. بحث مرکزی این رویکرد آن بود ‏که ادبیات تبعید بخشی از ادبیات ایران است که به سبب خودآگاهی و ‏مقاومت سیاسی آن اکنون، از بد روزگار، از حضور در میهن محروم شده و به ‏ناچار در تبعید می‌زید. بنابراین، شاخص ادبیات تبعید همانا محتوای سیاسیِ ‏ستیزگرِ اثر ادبی است. به دیگر سخن، از آنجا که دغدغه‌های سیاسی و فریاد ‏دادخواهانه در آثار ادبی ادبیات تبعید را از دیگر آثار آفریده شده در مهاجرت ‏جدا می‌کنند، آنچه نشان‌گر ادبیات تبعیدی است نه لزوماً نوآوری‌های سبکی ‏و ژانری که همانا محتوای «تبعیدی» این آثار است. نکته‌ی نهفته در این ‏دیدگاه آن است که رابطه‌ی میان ادبیات برونمرزی و درونمرزی نه بر پایه‌ی ‏گسیختگی و جدائی،‌ که بر اساس پیوستگی است. یعنی،‌ ادبیات تبعید از آن ‏چیزی سخن می‌گوید که به سبب فروبستگی سیاسی دیگر جائی برای ابراز ‏آن در ادبیات درونمرز نمانده است. پس ادبیات تبعید نگهدارنده‌ی ‏اندیشه‌هائی است که در این روزگار جائی برای ماندن در زادگاه ندارند. از این ‏نظر، «تبعید» ایستگاهی است برای تازه‌نفس شدن و برای بازاندیشی آنچه بر ‏نسلی در این روزگار سخت رفته است.۵ ‏
از سوی دیگر، اما، ادبیات مهاجرت آنی است که ادبیات تبعید نیست. ‏گرچه مدافعان این رویکرد کار نظری چندانی در این راستا انجام نداده‌اند، اما ‏به طور کلی رویکرد آنان بر اساس خُردانگاری و کم‌اهمیت دانستن ادبیات ‏مهاجرت است. در این زمینه‌ها،‌ دست کم از سوی دو تن از هواداران این نظر ‏ـ اسماعیل نوری‌علا و ملیحه تیره‌گل ـ واژه‌ی «پست‌مدرن» (به گونه‌ای ‏نادقیق) برای اشاره به آثار ناهمگون و نامتعارف و نوآورانه‌ی شاعران و ‏نویسندگان مهاجر ـ که معمولاً از نسل جوانتر هستند ـ به کار برده می‌شود. ‏در برخی موارد، از واژه‌ی «پست‌مدرن» را با مفاهیمی مانند «ضدخرد» یا ‏‏«افراطی» برابر می‌کردند تا به کیفیت کارهای تازه و نوآورانه اشاره کرده ‏باشند.۶‏جالب آن که، مدافعان اصلی این نظر ساکن امریکای شمالی هستند و به ‏پیوستگی با پیشینه‌های ادبی گرایش دارند و به همین سبب ادبیات تبعید را ‏بالاتر و برتر از ادبیات مهاجرت می‌انگارند. تلاش‌های آنها برای خُردانگاری
یا «پست‌مدرنی کردن» ادبیات مهاجرت البته گویای کمبود شناختی ‏آنها بود، که برای شناخت پدیده‌های نو به دستگاه‌های شناختی کهنه رو ‏می‌آوردند. با این حال، امتیاز این رویکرد این بود که با وجود دشواری‌های ‏شناختی هرگز به نفی ادبیات مهاجرت نپرداخت. ‏

دهه‌ی دگرگونی‌ها
دهه‌ی ۱۳۷۰ با دو دگرگونی مهم اجتماعی و جمعیتی به پایان رسید. ‏نخست آن که تبعیدیانی که از اوان دهه‌ی شصت تا پایان همان دهه با درد و ‏اندوه بسیار از زادگاه خویش رانده شده بودند، تا اوایل دهه‌ی هفتاد اگر نه ‏یک دهه، دست‌کم چند سالی بود که در جوامع میزبان زیسته بودند. ‏
تبعیدیان سیاسی کم‌کم امید بازگشت زودهنگام و دادخواهانه را وانهادند و ‏چمدان‌های زندگی را در سرزمین‌های نو گشودند. در روان اجتماعی ‏تبعیدیان، که بخش فعال پناهنده‌های ایرانی را تشکیل می‌دادند، چیزی ‏دگرگونه شده بود: اینان دیگر به جامعه‌ی میزبان به منزله‌ی ایستگاهی ‏موقتی و بی‌هویت برای اقامتی کوتاه‌مدت نمی‌نگریستند. جامعه‌ی میزبان ‏جائی برای ماندن و گسترش ریشه‌ها شده بود، زیرا سرزمینی بود که ‏مهربانانه خود را در اختیار غریبه‌ای گذاشته بود که از نظر وجودی در ‏سردرگمی و گمگشتگی به سر می‌بُرد. دیری نپائید تا فرزندان مهاجران و ‏پناهندگان و تبعیدیان فرهنگ جوامع میزبان را به خانه‌ها آوردند و این ‏فرهنگ را با پدران و مادران خویش،‌ علیرغم اکراه آنان، سهیم شدند. در ‏همین سال‌ها،‌ جوانه‌های هویت تازه‌ی مهاجرتی از خاک سرزمینی جز زادگاه ‏سر برآوردند. ‏
دودیگر، دگرگونی جمعیتی ویژه‌ای این سال‌ها را تعریف کرد. موج‌های ‏بی‌پایان ترک ایران به گونه‌ای پیوسته اما با حجمی کمتر ادامه یافت. این ‏روند تا امروز هم ادامه دارد. اما این بار، موج‌های مهاجران را گروه‌های ‏اجتماعی سامان داده و می‌دهند: زنان، اقلیت‌های قومی و دینی، روشنفکران ‏و دانشگاهیان، متخصصان و سرمایه‌داران دوره‌ی پساانقلابی. انگیزه‌ی ‏مشترک این گروه‌های ناهمگونِ اجتماعی همانا زندگی در امنیت اجتماعی و ‏جامعه‌ای به دور از دردسرها و بحران‌های فلج‌کننده بوده و هست. افزون بر ‏این، انگیزه‌ی دیگری که این گروه‌ها را به برون‌کوچی می‌خواند، دستیابی به ‏آینده‌ای روشن بوده و هست برای فرزندان تا در جامعه‌ای رشد کنند که قدر ‏جوانانش را می‌داند و برای آنها امکان فراهم می‌کند. ‏
در نتیجه‌ی این دگرگونی‌های جامعه‌شناسانه، رویکردهای ویژه‌ی دهه‌ی ‏شصت کم‌کم به فراموشی سپرده شدند و مدافعان آنها به دغدغه‌های دیگری ‏پرداختند. جوامع میزبان به خانه‌های تازه‌ی مهاجران بدل گشتند، و اگر چه ‏زخم ترک زادگاه و غم خانه‌ی آن سوی مرز و خاطراتش با مهاجران مانده و ‏می‌ماند، اما در خانه‌های تازه‌ی این سوی مرز امیدهای نو به شکوفه نشستند ‏و روزهائی رسیدند که دغدغه‌های اینجائی به دل‌نگرانی‌های مهاجران بدل ‏شدند. در پیامد تجربه‌ی این دوره است که نظریه‌های تازه‌ای پدید آمدند که ‏دیگر دستگاه فکری و مفهومی خود را از دوگانگی تبعید یا مهاجرت (انگار که ‏یکی به ناچار نافی دیگری است) ـ که در حدود یک دهه دغدغه‌ی منتقدان و ‏نظریه‌پردازان ادبیات برونمرزی بود ـ رهانیدند.‏

رویکرد سوم: به سوی جامعه‌ی آزاد
در نخستین سال‌های دهه‌ی ۱۳۸۰، ساسان قهرمان، رمان‌نویس ساکن ‏تورنتوی کانادا، نظریه‌ی تازه‌ای در مورد ادبیات مهاجرت پیشنهاد کرد. ‏مشاهده‌ی قهرمان بر پایه‌ی تمایز میان سه مفهوم جامعه‌شناسانه استوار ‏است: (۱) «جامعه‌ی موقت»؛ (۲) «جامعه‌ی مهاجر»؛ و (۳) «جامعه‌ی آزاد.» ‏از دیدگاه قهرمان، نویسندگان و شاعران تبعیدی و آنان که به گونه‌ای ‏پیوستگی با جریان‌ها و جنبش‌های ادبی درونمرز باور دارند، در واقع در ‏‏«جامعه‌ی موقت» می‌زیند. ذهنیت این گروه از جامعه‌ی میزبان، و ‏برخوردشان با آن، را گونه‌ای تردید در مورد کشور و فرهنگ میزبان و هویتی ‏دوگانه و گذرا میان «ما» و «اینها» سامان می‌دهد. در «جامعه‌ی مهاجر» اما ‏گرایش‌های پیشین دیگرگونه می‌شوند و فرد مهاجر به گونه‌ای قطعی از ‏چنین ذهنیت‌هائی می‌بُرَد. مهاجر می‌داند که آمده است تا بماند و از این رو ‏رفتار و منش خویش را در برابر جامعه‌ی میزبان بر ماندن می‌گذارد و نه بر ‏رفتن، و از این رو روندهای عمومی زندگی در جامعه‌ی میزبان، حتی اگر ‏مستقیماً به او مربوط نشوند، برایش اهمیت دارند. اکنون دیگر آماج مهاجر ‏درهم‌آمیزی و درگیر شدن با جامعه‌ی میزبان و مسائل آن است و جستجوی ‏هویت خویش در سرزمین و فرهنگی تازه. در جامعه‌ی مهاجر است که فرد ‏افق‌های تازه‌ای برای زندگی خویش متصور می‌شود و پروژه‌های جدیدی را ‏آغاز می‌کند. ادبیات این گروه شاهد گسست با ادبیات زادگاه است و ادبیات ‏درونمرز از ارجاعِ امتیازمندش محروم می‌شود. «جامعه‌ی آزاد» به جامعه‌ای ‏چندفرهنگی و بسگانه اشاره دارد که ادبیات آن شامل آثاری است آزاد از هر ‏قیدوبند. آثار ادبی «جامعه‌ی آزاد» را گونه‌ای بی‌اعتنائی و مرزشکنی تعریف ‏می‌کند که در آن هنجارها و انتظارات زادگاه و جامعه‌ی میزبان هر دو مورد ‏پرسش نویسنده و شاعر قرار می‌گیرند. در رویکرد قهرمان، «جامعه‌ی آزاد» ‏سرچشمه‌ی «جامعه‌ی مهاجر» ـ یا به تعبیر من، افق آینده‌ی آن ـ است، زیرا ‏همانا «جامعه‌ی آزاد» است که سبب گسترش همیشگی ادبیات به فراسوی ‏مرزهای سبکی و محتوائی و ژانری و زبانی می‌شود.۷ ‏
از اصالت مشاهده‌ی قهرمان که بگذریم، آنچه این رویکرد نشان می‌دهد ‏همانا جنبه‌ی زندگی‌بخش و امیدوارکننده‌ی مهاجرت است. به دیگر سخن، ‏مهاجرتی را که زمانی مرگ تدریجی در غربت و مشحون از غم دوری از وطن ‏می‌دیدیم، اکنون به منزله‌ی فرصتی دوباره در زندگی و هدیه‌ای بی‌همتا برای ‏بازاندیشی آرمان‌ها و فرهنگ‌ها و رفتارهای گذشته‌ و از آن رو بازسازی ‏زندگی خود بر پایه‌ی معیارهای نوین می‌بینیم. به جای افسرده شدن در غم ‏غربت، مهاجران از این غم انگیزه‌ای برای فردائی بهتر و درانداختن طرح نوی ‏می‌سازند.  و این همه را مدیون شور زندگی هستیم که دیدگاهِ ما را نسبت به ‏مهاجرت دگرگون ساخته است. برای بسیاری از مهاجران (زنان و اعضای ‏اقلیت‌های قومی و دینی و جنسی) غم جدائی از زادگاه همچون درد زایمانی ‏است که پیامدش تولدی دیگرست در مهاجرت. افزون بر این، رویکرد قهرمان ‏نشانگر آن است که سرچشمه و افق ادبیات چیزی نیست جز آزادی.‏

رویکرد چهارم: ادبیات غیررسمی ایران
و نیز در سال‌های نخستین دهه‌ی هشتاد، رمان‌نویس و روزنامه‌نگار ادبی ‏و فرهنگی مقیم آلمان، حسین نوش‌آذر، رویکرد تازه‌ای را نسبت به ادبیات ‏مهاجرت مطرح کرد. از آنجا که نوش‌آذر مفاهیمی چون «ادبیات مهاجرت» و ‏‏«ادبیات تبعید» را ناکافی می‌داند، آنها زیرنهشت مفهوم دربرگیرنده‌ای به نام ‏‏«ادبیات غیررسمی ایران» می‌کند. از دیدگاه وی، «ادبیات غیررسمی» هر آن ‏اثری داستانی یا شعری است که بیرون از ساحتِ ادبیات تعریف‌شده قرار دارد ‏و از این رو، به ناچار، هنجارها،‌ انتظارات،‌ و نظریه‌های چیره‌ی ادبی را به ‏چالش می‌خواند. پس «ادبیات غیررسمی ایران» شامل آثاری است که ‏می‌توانند در درون یا بیرون از ایران آفریده شده باشند، اما به سبب حضور ‏عنصر «طغیان» برضد آنچه جاافتاده و پذیرفته و رسمی است، این آثار در ‏مقوله‌ی «ادبیات غیررسمی» قرار می‌گیرند. تا زمانی که «طغیان» تعریف‌گر ‏این ادبیات باشد، آثار این حوزه از انرژی و دینامیسم نوخواهی و نوآفرینی ‏سرشار خواهند بود. اما آثارِ پیشتر «غیررسمی» ممکن است کم‌کم به آثار ‏چیره بدل گردند، از عنصر «طغیان» تهی گردند، و پایه‌های ادبیات رسمی ‏آینده را بگذارند. در اینجاست که شاهد هویدائی آثار نوینی در «ادبیات ‏غیررسمی» خواهیم بود که هنجارهای رسمی چیره را به پرسش بکشند و ‏بدان‌ها بی‌اعتنائی کنند.۸ ‏
آنچه رویکرد نوش‌آذر را متمایز می‌کند، همانا درک این نکته است که ‏مهاجرت بسیار ژرف‌تر از پرش از یک‌سوی مرز به سوی دیگر آن است. ‏مهاجرت گسستی تاریخی را در وجود فرد نقش می‌زند و از این بی‌تردید ‏تولدی دیگر است. اما مهم درک این نکته است که با مهاجرت حوزه‌ی نگرش ‏ما مهاجران گسترده می‌شود. در تئوری نوش‌آذر، مهاجرت استعاره‌ای می‌شود ‏برای خروج از هرآنچه رسمی است و چیره. انگیزه‌ی آن را هم نوش‌آذر ‏‏«طغیان» می‌نامد، که سرچشمه‌ی نوآوری است. رویکرد وی لزوماً به موقعیت ‏ایرانیان مهاجر مربوط نمی‌شود و آگاهانه از آن فراتر می‌رود و نظریه‌ای ‏جهانشمول را پیرامون آفرینش ادبی پیشنهاد می‌کند. ‏
قهرمان و نوش‌آذر، هر دو، دیدگاه‌هائی فرافرهنگی را عرضه می‌کنند که ‏بیش از هر چیز نشانگر تجربه‌ی مثبت آنهاست از مهاجرت، بده‌وبستان ‏پُربارشان با جامعه‌ی میزبان، و درکی ژرف از انسان جابه‌جا شده.‏

رویکرد پنجم: شعر مهاجرت
رویکرد آخر از آنِ این نویسنده است که در اواخر دهه‌ی ۱۳۷۰ مطرح ‏شد. مشاهده‌ی وهاب‌زاده، که بر اساس نگرش او به شعر ـ و نقش بنیادی ‏شعر ـ استوار است، سه مفهوم را از یکدیگر متمایز می‌کند: (۱) «شعر ‏تبعید»؛ (۲) «شعر مهاجران»؛ و (۳) «شعر مهاجرت.» در این تمایز، «شعر ‏تبعید» عرضه‌گر آثاری است که از نظر سبکی (چه سبک‌های عروضی و چه ‏سبک‌های نیمائی) سنت‌گرا و جاافتاده است و از نظر محتوا عرضه‌گر ‏نشانه‌هائی است که پیام‌های سیاسی‌شان آنها را از حضور در ایران محروم ‏می‌کنند. «شعر مهاجران» نیز،‌ همانند «شعر تبعید» با سنت‌های شعری ‏جاافتاده و چیره در ایران پیوستگی دارد و ادامه‌دهنده‌ی آنهاست، اما محتوای ‏مضمونی روشنی که تعریف‌گر تبعید است در «شعر مهاجران» وجود ندارد. ‏
‏«شعر مهاجران» بیش‌تر نشان‌گر حضور سنت‌های شعری اکنونِ ایران در ‏فراسوی مرزهاست، انگار که شعر چیره‌ی امروز سفیرانی به خارج فرستاده ‏باشد. در «شعر تبعید» شاهد پاسخی سیاسی به مهاجرت هستیم که ‏مهاجرت را از دیدگاه دادخواهانه‌ی سیاسی ویژه‌ای می‌بیند، و درست به ‏همین سبب «شعر تبعید» قادر به درکِ گستره و ژرفای تجربه‌ی مهاجرت ‏نیست. در «شعر مهاجران» شاهد پاسخی به پدیده‌ی مهاجرت هستیم که به ‏سبب دغدغه‌های درونمرزیِ این آثار برونمرزی آن را درک ژرفای پدیده‌ی ‏مهاجرت ناتوان می‌کند. در این رویکرد، واژه‌ی «شعر» در مفهومِ «شعر ‏مهاجرت» نه تنها شعر را به منزله‌ی اثر ادبی که همچنین به عنوان رُخدادِ ‏دهنده و ممکن‌کننده‌ی اثر شعری نیز می‌فهمد. و نیز، واژه‌ی «مهاجرت» به ‏‏«برون‌کوچی» شعر ـ نه شاعر ـ از ساحت‌های چیره و تعریف‌شده‌ی پدیداری ‏رخداد شعر ارجاع دارد. از این رو، «شعر مهاجرت» لزوماً به معنای آثار شعری ‏برونمرز یا آثار شاعران مهاجر نیست. میان «شعر» و «مهاجرت» رابطه‌ای ‏آنچنان صمیمی وجود دارد که در واقع هر شعر ناب و مرزشکن ناگزیر و ‏هماره شعر برون‌کوچ یا مهاجر است و هیچ برون‌کوچی یا مهاجرت اصیلی ‏وجود ندارد که خصلت شعری (و نه «شاعرانه») نداشته داشته باشد. از آنجا ‏که رخدادِ شعر به سبب کوچاندن اثر به بیرون از مرزهای تاسیس شده و ‏چیره‌ی ادبی، شعر را از خانه‌مندی محروم می‌کند،‌ «شعر مهاجرت» شاهدی ‏است بر ناخانگی جهان.۹‏

بازتاب‌های پایانی بر ادبیاتی بی‌پایان
با چند مشاهده‌ی پایانی این نوشته را به پایان می‌برم. نخست آن که، ‏تئوری‌های پیشنهاد شده درباره‌ی شعر و ادبیات مهاجرت و تبعید ـ و ‏بازاندیشی‌ها و دگرگونی‌های این نظریه‌ها ـ بیش و پیش از هر چیز نشانگر ‏دگرگونی‌های اجتماعی و معرفتی ایرانیان مهاجر در دو دهه‌ی گذشته است. ‏در این دو دهه، جوامع پراکنده‌ی ایرانی نه تنها در شمار، که از نظر تنوع ‏اجتماعی و چندگانگی فرهنگی نیز افزون و گسترده شده‌اند. مهم‌تر آن که ‏ایرانیان تبعیدی و مهاجر پس از یکی دو دهه زندگی در غرب به آهنگ ‏زندگی در جوامع میزبان عادت کرده و با نشان دادن توانائیِ ستودنیِ تطابق ‏با جامعه‌ی میزبان افق‌های تازه‌ای در زندگی فردی خویش یافته، آرمان‌های ‏گذشته را بازاندیشیده، و آماج‌های فردی و جمعی تازه‌ای برگزیده‌اند.‏
آنچه برای درکِ ما مهم است مشاهده‌ی روندِ خجسته و برگشت‌ناپذیرِ ‏فردی کردنِ تجربه‌ی مهاجرت است. این تجربه‌ی فردی را به ویژه می‌توان در ‏سه تئوری مطرح شده در این نوشتار (قهرمان، نوش‌آذر، و وهاب‌زاده) ـ و ‏همانندی‌های آنها ـ یافت. اهمیتِ این امر همانا در این نکته است که بدون ‏گریز از گفتمان‌های جمعی و فردی کردن تجربه‌، اندیشه‌ی مدرن ممکن ‏نیست. تجربه‌ی تبعید که تجربه‌ی زمینه‌ای و شکل‌دهند‌ه‌ی برون‌کوچی ‏ایرانیان است،  کم‌کم با دیگرگونه شدن افق‌های وجودی مهاجران کم‌اثر ‏می‌شود. فردی شدن مهاجرت به معنای نفی تبعید به منزله‌ی تجربه‌ای ‏جمعی و نسلی نیست، بل ادامه‌ی آن است. از درونِ این تجربه‌ی تلخ جمعی، ‏فرد مهاجر با سختکوشی و تکیه بر نیروی بی‌پایان زندگی، آینده‌ای نو برای ‏خویش ترسیم می‌کند. مهاجرت تلاشی است دوباره برای ساختن خانه در ‏دنیائی که ناخانگیِ ناگزیر آن، پس از تجربه‌ی تبعید و از دست‌دادن ‏ناخواسته‌ی خانه، امکانِ خانه‌مندی را از ما می‌گیرد. ‏
شعر (و ادبیات) مهاجرت جایگاه پدیداری این تلاش همیشگی است.    ‏

پایان‌نویس‌ها:‏
‏* نوشتار حاضر برگردان فارسی متن بازنگری شده‌ی سخنرانی من است که به ‏زبان انگلیسی به کنفرانس «پلی میان فرهنگ‌ها: بازسازی تجربه‌های ایرانیان مقیم ‏خارج»، به دعوت انستیتوی دانش در دانشگاه ایندیانا، ایندیاناپولیس، به تاریخ ۲۱ ‏اکتبر ۲۰۰۶ ارائه شده است.‏
‏۱. ن. ک. میرزاآقا عسگری، شاعران مهاجر و مهاجران شاعر (سوئد: نشر ‏بیان، ۱۳۷۰/۱۹۹۲). و نیز ن. ک. دفتر شناخت، ۵ «ویژه شعر مهاجرت» به ‏کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب‌زاده (۱۳۷۷/۱۹۹۸). و نیز ن. ک. ماهنامه‌ها و ‏گاهنامه‌ها و فصلنامه‌های مهاجر: بررسی کتاب به کوشش مجید روشنگر (امریکا)؛
‏ قلم به کوشش قاسم نصرتی (سوئد)؛ سنگ به کوشش بهروز شیدا، عباس ‏صفاری و حسین‌نوش‌آذر (آلمان)؛ دفترهای شنبه به کوشش منصور خاکسار، ‏خسرو دوامی و مجید نفیسی (امریکا)؛ کاکتوس به کوشش مجید روشنگر و عباس ‏صفاری (امریکا)؛ ‏
پویشگران به کوشش اسماعیل نوری‌علا و شکوه میرزادگی (امریکا)؛ و دفتر ‏شناخت به کوشش منوچهر سلیمی و پیمان وهاب‌زاده (کانادا). ‏
‏۲. در این زمینه ن. ک.: میرزاآقا عسگری، «پیرامون این مجموعه» در شاعران ‏مهاجر و مهاجران شاعر، صص. الف ـ ز؛ احمد کریمی حکاک، «آهوی کوهی در ‏دشت؟» دفتر شناخت، ۵ «ویژه شعر مهاجرت» (۱۳۷۷/۱۹۹۸)، صص. ۳۳۲-۳۲۴؛ ‏و نیز ن. ک.: اسماعیل نوری‌علا، «آینده‌ی شعر مهاجر» دفتر شناخت، ۵ «ویژه ‏شعر مهاجرت» (۱۳۷۷/۱۹۹۸)، صص. ۳۴۲-۳۳۳؛ اسماعیل نوری‌علا، تئوری‌ی ‏شعر: از «موج نو» تا «شعر عشق» (لندن:‌انتشارات غزال، ۱۳۷۳)، فصل ۲۳.‏
‏۳. ن. ک.: « محمود فلکی، «سبک مهاجر هندی و ادبیات مهاجرت امروز» ‏سنجش ۲ (بهار ۱۳۷۷/۱۹۹۸)، صص.۶۸-۴۳.‏
‏۴. ن. ک.: میرزاآقا عسگری، «نوگرائی و ادبیات ما» قلم ۱۰ (تابستان ‏‏۱۳۷۸/۱۹۹۹)، صص. ۲۸-۱۰؛ محمود فلکی، «شعر مهاجرت: از توهم تا واقعیت» ‏دفتر شناخت، ۵ «ویژه شعر مهاجرت» (۱۳۷۷/۱۹۹۸)، صص. ۳۲۳-۳۱۲؛ محمود ‏فلکی، «خودیابی در ادبیات مهاجرت» در نقطه‌ها (هامبورگ: انتشارات سنبله، ‏‏۱۳۷۵)، ۴۰۸-۳۹۵. ‏
‏۵. ن. ک.: ملیحه تیره‌گل، «مقدمه‌ای بر ادبیات تبعید» پویشگران ۱۰ (بهمن ‏‏۱۳۷۵/۱۹۹۷)، صص. ۳۵-۱۳؛ مهدی فلاحتی، «شعر فارسی در تبعید» دفتر ‏شناخت، ۵ «ویژه شعر مهاجرت» (۱۳۷۷/۱۹۹۸)، صص. ۳۱۱-۲۹۱؛ و نیز: ملیحه ‏تیره‌گل، « سی سال ادبیات فارسی در تبعید» در سایت غرفه‌ی آخر به نشانی:‏
http://www.mtirehgol.com/30-perlit.htm‏ ‏
ملیحه تیره‌گل، «پرسشِ «قابیل» از‎ ‎ملیحه تیره‎ ‎گل» در سایت غرفه‌ی آخر به ‏نشانی:‏
http://www.mtirehgol.com/archive/interviews/ghabil.htm‏ ‏
‏۶. ن.ک.: اسماعیل نوری‌علا، تئوری‌ی شعر، فصل ۲۲. و نیز نگاه کنید به بحث ‏ملیحه تیره گل و ساسان قهرمان در سایت غرفه‌ی آخر به نشانی:‏
http://www.mtirehgol.com/‎‏ ‏
‏۷. ن. ک.: ساسان قهرمان، «خطوط موازي و نقطه ي تقاطع، سخنراني ‏ساسان قهرمان در کانون ايرانيان دانشگاه تورنتو» در سایت گویا به نشانی:‏
http://news.gooya.com/culture/archives/007218.php
‏۸. ن. ک.: حسین نوش‌آذر، «ادبیات غیررسمی ایران» در سایت ادبی مداد که ‏لینک آن عجالتاً موجود نیست. و نیز ن. ک.: حسین نوش آذر، «ادبیات چفت و بست ‏عاطفی ماست: گفتگوی نشریه‌ی ادبی اینترنتی جن و پری با حسین نوش‌آذر» در ‏سایت جن و پری به نشانی زیر:‏
http://www.jenopari.com/article.aspx?id=73‎‏ ‏
‏۹. ن. ک.: پیمان وهاب‌زاده، «تزهای منفی» دفتر شناخت، ۵ «ویژه شعر ‏مهاجرت» (۱۳۷۷/۱۹۹۸)، صص. ۳۵۰- ۳۴۳.‏

‏*‏