در آغاز برونکوچی ایرانیان، تفاوت چندانی در کاربرد دو واژه ی مهاجر و ‏تبعید نمی گذاشتیم، زیرا بسیارانی از اهل قلم، درحال مهاجرت ناخواسته و ‏رفتن به تبعید بودند. در آغاز، مهاجرین، همانا تبعیدی ها بودند و تبعیدی ها ‏همانا مهاجرین. اما پس از گذشت دو دهه ی نخست، برخی دلزدگان از ‏زندگی در تبعید، و ماندگان در ناامیدی، راه رفت و بازگشت به جمهوری ‏اسلامی را به هرقیمتی بود برای خود گشودند. برخی از اینان، اندک اندک و ‏زیرکانه اصطلاح «ادبیات مهاجرت» را جانشین «ادبیات تبعید» کردند، و ‏برای هریک از این دو اصطلاح، تعریف های تازه ای به دست دادند. «ادبیات ‏مهاجرت» را به درستی در معنای آثار کسانی تعریف کردند که با رژیم ‏جمهوری اسلامی در ایران مشکل سیاسی ندارند، و داوطلبانه، حوزه ی ‏جغرافیائی تازه ای را برای سکونت دائمی خود برگزیده اند، و «ادبیات تبعید» ‏را هم به درستی آفریده ی کسانی تعریف کردند که ناگزیر از ترک ایران شده ‏اند، با رژیم جمهوری اسلامی دشمن اند، از خلاقیت و توان و قلم خود در ‏افشای بنیان های سیاسی و فرهنگی حکومت اسلامی بهره می گیرند و...‏
جالب است که دستگاه های سیاسی و تبلیغاتی رژیم، و مطبوعات وابسته  ‏یا همروندش هم بسیار آگاهانه و زیرکانه، ادبیات برونمرزی را ادبیات ‏مهاجرت می نامند، و نمایندگان اینگونه ادبیات را هم از میان همان هم ‏اندیشانی انتخاب می کنند که به ایران رفت و آمد دارند.‏
با تغییر محتوای کاربردی واژه های «تبعید» و «مهاجرت» در درازای ‏‏30 سال گذشته، اگر بخواهم یکبار دیگر نخستین کتاب شعر تبعیدی ها: ‏‏«شاعران مهاجر و مهاجران شاعر» را تجدید چاپ کنم، بناگزیر نام آن را به ‏‏«شاعران تبعیدی و تبعیدیان شاعر» تغییر خواهم داد، و شعر «مهاجرین» ام ‏را شعر «تبعیدی ها» خواهم نامید.‏

سه دهه درجا - 3 دهه دگرگشت‏
نزدیک به 30 سال است که ادبیات در ایران دربسیاری عرصه ها دچار ‏آشفتگی و سردرگمی است. بریده از گذشته و ریشه، کم ارتباط با امروز، بی ‏چشم اندازی روشن برای آینده. کسی نمی داند شاخص ها ودستاوردهای سه ‏دهه ی گذشته در این عرصه را دقیقا معین و نامگذاری کند. در سه دهه ی ‏پیش از فاجعه ی 1357، ادبیات ایران که از رنج سانسور هم در امان نبود، ‏دورانی از شکوفائی ادبی را از خود بروز داد. هدایت و ساعدی و همانندانشان، ‏برغم کنجکاوی و ممیزی ساواک و وزارت فرهنگ، توانستند داستان نویسی ‏ایران را به عصر مدرن نزدیک کنند. نیما و فروغ و شاملو و اخوان توانستند ‏شعر ایران را از مرزهای ممنوعه ی شعر سنتی عبور دهند و وارد دنیای تازه ‏ای نمایند. تئاتر ایران در کنار تعزیه خوانی، نمایش های روحوضی و لاله ‏زاری به تئاتر مدرن نزدیک شد. مجسمه سازی، نقاشی و کاریکاتور به ‏پهنه های جدیدی راه یافتند که اردشیرمححص و مهندس سیحون و دیگران ‏از فرایندهای آن دوران بودند. با وجودی که خواندن رمان مادر از ماگسیم ‏گورکی و نویسندگان هم اندیش او در ایران کم یا بیش جریمه ی زندان ‏داشت، کسانی مانند آل احمد و شریعتی که منادیان بازگشت ایران به دوران ‏تاریک دین سالاری بودند، توانستند همه ی کارهای خود را منتشر کنند. ‏نوشته ای از اینان نماند تا رژیمی برود و در رژیم پس از آن اجازه ی انتشار ‏یابد. سرکوب و سانسور بود، اما مرز و حدی داشت.‏

اکنون پس از 28 سال، دیگر نه از بزرگمردانی مانند نیما، شاملو، ‏ساعدی، اخوان، فروغ، سپهری و نادرپور خبری هست، و نه از نام آورانی مانند ‏ابراهیم گلستان و صمدبهرنگی و به آذین و شفیعی کدکنی. دیگر نه نشانی از ‏منتقدان تأثیرگذار هست، و نه از اجرای نمایشنامه هائی همچون کالیگولا در ‏تئاترهای ایران. شهریار رفت، اما از شهریاری دیگر خبری نیست. اخوان رفت ‏اما از اخوان های دیگری خبری نیست. فروغ رفت اما کو فروغی دیگر که ‏زمانه ی خود را در شعرش به چالش بگیرد؟ چه بوده ایم؟ به کجا رسیده ‏ایم؟ چرا تداوم فرهنگی دچار گسیختگی شده است؟‏
محمود دولت آبادی یاریگر و بازیگر سیاسی – انتخاباتی آخوند کروبی ‏می شود. هوشنگ گلشیری برای خوشامد رژیم، در رمانش، به تقبیح ‏تبعیدیان می پردازد. محمدعلی سپانلو تئوریسین فرهنگی رژیم آخوندی ‏می شود و در حالی که رژیم، آرامگاه کوروش بزرگ را در معرض نابودی قرار ‏داده، خانه ی سپانلو را جزو ابنیه ی تاریخی ثبت می کند! نادرابراهیمی معلم ‏ادبیات حوزه ی علمیه ی قم می شود. یکی دوشاعر قد ونیم قد هم با ادعای ‏رهبری ادبی، مجلات مستقل را صباحی چند عرصه ی تاخت و تاز خود ‏می کنند، اما گذشت زمان نشان می دهد که نه حرفی تازه برای گفتن دارند، ‏و نه توان و توشه ای برای پرکردن جاهای خالی. دنباله های فرهنگی رژیم ‏هم سعی می کنند با اهدای جوایز ادبی به برخی از برونمرزی ها، هم، ‏کبوترهای پرقیچی درست کنند، هم، پز تساهل بگیرند، هم، تبعیدیان واقعی ‏را منزوی کنند، و هم شاید فضائی متفاوت یا تازه را در تاریکنای ادبیات اسیر ‏در درون مرز ایجاد نمایند. برخی از «جایزه بگیرها» در ازای دریافت ‏‏«جوایزادبی»، قلم معترض شان را - اگر که داشته اند-، می شکنند، و نرم ‏نرمک، حرف ها و نیات «جایزه دهندگان» را در دهان می پرورند.‏

دوپارگی بین ادبیات درایران
اکنون ادبیات ایران به راستی که دوقطبی شده است. در یک قطب ‏تبعیدی ها و پرخاشگران ادبی، و در قطب دیگر همراهان و هم اندیشان ‏آشکار و نهان رژیم قرار گرفته اند.‏

دوپارگی بین ادبیات در ایران و در تبعید، از فرایندهای سه دهه ی ‏گذشته است. این دو گونه ادبیات، تنها چیز مشترکی که دارند زبان فارسی ‏است. آن هم دیگر نه چندان مشترک یا همسان. این دوگونه ادبیات در ‏محتوا، در منظرهای درونی و بیرونی، در نگرش های اجتماعی و فلسفی، در ‏همروندی یا ناهمخوانی با جهان مدرن، در بریدن از باورهای پنهان دینی و ‏خرافه، در بافت تصویری و حسی راهی دیگر و متفاوت پیموده اند و ‏می پیمایند. آنچه امثال مرتضا میرآفتابی، مسعود نقره کار، ساسان قهرمان، ‏وفایغمائی،اسماعیل نوری علا، ژیلامساعد، پرتونوری علا، مینااسدی، ‏اسدسیف، اسماعیل وفا یغمایی، م.سحر، اسماعیل خوئی و... می نویسند به ‏تمامی متفاوت است با آنچه شاعران و نویسندگان در ایران می نگارند. در ‏میان نسل جوان شاعران و نویسندگان هم این دوقطبی شدن ادبی سیمائی ‏روشن دارد. راه و نگاه اینها از یکدیگر به میزان درخور توجهی جدا شده ‏است. یکی از شاعران ایرانی در آمریکا که یک پایش در ایران است، یک ‏پایش در کالیفرنیا در یادداشتی به من نوشته بود «من و تو مانند راننده ی ‏دو کامیون هستیم که گاهی در جاده ها از روبروی هم رد می شویم و ‏چراغی برای هم روشن می کنیم»! این حرف معانی گوناگونی دارد. از جمله ‏این که ما نه در یک جهت، بل که در جهتی کاملا مخالف یکدیگر حرکت ‏می کنیم. معنای دیگرش این است که ما مقصد و مقصودی متفاوت داریم و ‏هرگز در یکجا به هم نخواهیم رسید. آن تک چراغی را هم که گاهی به ‏علامت آشنائی برای هم روشن و خاموش می کنیم، تنها نشانه ای از این ‏است که در گذشته، همدلی یا آشنائی اندکی با هم داشته ایم! البته که حرف ‏درست و تصویر بجائی است!  ‏

 پژوهشهای تاریخی، دینی، فلسفی، اجتماعی و تئوریهای ادبی در ‏برونمرز هم اغلب راه و روش و منشی دیگر و متفاوت از آنچه در داخل ایران ‏و در این زمینه ها نگاشته می شود دارند. راه و دیدگاه شجاع الدین شفا، علی ‏میرفطروس،بهروزشیدا، بهرام مشیری، دکترانصاری، دکترروشنگر، بهرام ‏چوبینه شهلا شفیق، آرامش دوستدار، هوشنگ معین زاده، و... چشم اندازی ‏بکلی متفاوت را در برابر دیدگان ایرانیان گشوده اند.‏