پاریس دوازدهم، کوچۀ "پیک‌پوس"، جلوی عمارت قدیمی توقف می‌کنم. ‏از ماشین پیاده می‌شوم. درب عقب ماشین را باز می‌کنم، سبد گل را ‏برمی‌دارم و بروی دست می‌گیرم، عمارت شش‌طبقه است. توی بالکن‌ها ‏شمعدانی کاشته‌اند. شمعدانی‌ها از بی‌آبی از حال رفته‌اند. بالای سر در ‏عمارت روی کاشی‌های سائیده شده اعداد محوی به چشم می‌خورد، ‏‏1922. عمارت بین دو جنگ بزرگ ساخته شده است. دیوارهای سنگی ‏عمارت طی سال‌ها از باد و باران سیاه شده است. جلوی عمارت آب ‏پاشیده‌اند. سرایدار پیر در حال جارو زدن است. زیر لب غُر می‌زند. با ‏چشمان پُف کرده، وراندازم می‌کند. به دیدن سبد گل قیافۀ ماتم‌زده‌ای به ‏خودش می‌گیرد : «طبقۀ سوم، درب سمت راست». درب عمارت باز است. ‏پا توی هال می‌گذارم. بوی آشنا را می‌شنوم؛ این بو در زوایای پنهان ‏عمارت‌های قدیمی پاریس جا خوش کرده است و هرگز محو نمی‌شود. از ‏پله‌ها بالا می‌روم. طبقۀ اول، طبقۀ دوم، می‌ایستم، نفس تازه می‌کنم. در ‏راه‌پله‌ها هوا به اندازۀ کافی وجود ندارد. نفس تنگی گرفته‌ام. اثرات سیگار ‏است. می‌دانم، به درک. ‏
دیشب خواب به چشمانم راه پیدا نکرد. خودش زنگ زده‌ بود و خبر را به ‏من رسانده بود. سبد گل روی دستم سنگینی می‌کند. خودم را به طبقۀ ‏سوم می‌رسانم. درب آپارتمان باز است. پا می‌گذارم توی راهرو. درهای ‏اتاق‌ها بسته است. درب حمام باز است. هرمز کنار در روی صندلی نشسته ‏است. پشتش به من است. توی خودش قوز کرده. به کنارش می‌روم. لامپی ‏روشن از سقف حمام آویزان است. حمام بدون پنجره است. جسدی توی ‏وان حمام است. چند تا قالب یخ روی جسد است. چند شاخۀ گل ‏شمعدانی روی سینۀ جسد است؛ از همان‌ها که پیش از ورودم به عمارت ‏روی بالکن‌ها دیده‌ بودم. بوی میت توی حمام پیچیده. سرفۀ کوتاهی ‏می‌کنم. هرمز سر بر می‌گرداند و از بالای شانه نگاهم می‌کند. ‏
‏- بالاخره آمدی ‏
آشفته‌حال است. قیافۀ بچه یتیم‌ها را پیدا کرده است. چشمش به سبد گل ‏می‌افتد. ‏
‏- راضی به زحمت تو نبودم.‏
از من می‌خواهد سبد گل را روی جسد بگذارم. در عجبم که جسد توی ‏وان حمام چه کار می‌کند، قالب‌های یخ از کجا آمده‌است ؟ برای آنکه ‏حرفی زده باشم، می‌گویم «باورم نمی‌شود»، ادامه می‌دهم «همین دیروز ‏بود که . . .» هرمز دست دراز می‌کند و چند شاخه رُز از توی سبد ‏می‌چیند و روی جسد می‌گذارد. می‌پرسم: «قهوه می‌خوری؟» جواب ‏نمی‌دهد. در راهرو هوا به اندازۀ کافی نیست. به اتاق بغلی می‌روم که در و ‏پنجره را باز کنم. در تاریک روشن اتاق چشمم به چند زن گیسو سفید ‏می‌افتد؛ به دور میزی حلقه زده‌اند. شال سیاهی روی شانه انداخته‌اند. ‏جلوی هرکدام یک شمعدان است و شمعی که در حال آب شدن است. ‏هریک صلیبی به دست گرفته و در حال دعا خواندن است.  مادربزرگ‌ها را ‏به حال خود رها می‌کنم و از اتاق بیرون می‌آیم و به آشپزخانه می‌روم. ‏نفسم در نمی‌آید. بوهای ناخوش ریه‌ام را پُر کرده. پنجره را چارتاق باز ‏می‌کنم. سرم را از پنجره بیرون می‌کنم. نرمه بادی می‌وزد. هوا، هوای ماه ‏ژوئن است. بعد از باران‌های بهاری این هوا می‌چسبد. آفتاب بالا آمده. دار و ‏درخت‌ها از خواب برخاسته‌اند. ساقه‌ها قد کشیده و شاخ و برگ‌ها تکثیر ‏شده و گل داده‌اند. لابد پرنده‌های مهاجر از راه دور رسیده‌اند. دلم هوای ‏وطن کرده. پانزده سالی است که دست اندر کار گل و گیاه هستم. ‏گل‌فروشی هستم که گاهی داستانی می‌نویسد. باغبانی هستم که یکی دو ‏ساعت از وقت آزادش را رمان می‌نویسد. یک باب مغازۀ گل‌فرو‌شی در ‏پاریس دارم. در آغاز داستان هستم، گل می‌پیچم، در میانۀ داستان هستم، ‏گل می‌پیچم، در پایان داستان هستم، گل می‌پیچم. مشتری که از گرد راه ‏می‌رسد، دستنوشته‌ام را به تردستی لای روزنامه می‌گذارم و کناری می‌نهم ‏و دسته گل را می‌پیچم. اوایل، موقع کار تمرکز نداشتم. هنوز هم ندارم. اما ‏با سماجت می‌نویسم. هر روز می‌نویسم. گرچه به خوبی می‌دانم مخاطبی ‏در کار نیست، چه باک. اما ازین حرف‌ها گذشته، در این صبح ماه ژوئن ‏جسد قدسی‌خانم دارد در وان حمام بو می‌گیرد. دست به کار می‌شوم. اول ‏گاز را روشن می‌کنم. کتری را از آب پُر می‌کنم و روی اجاق می‌گذارم. ‏فنجان‌ها را از توی گنجه بیرون می‌آورم. تا آب کتری جوش بیاید، سیگاری ‏آتش می‌زنم. آرنجم را روی پیشخوان می‌گذارم و با دو بند انگشت ‏پیشانی‌ام را می‌فشارم. پیش از آنکه راهی سرزمین غربت بشوم، مادربزرگ ‏در بستر بیماری افتاده بود. مادربزرگ که مُرد من در وضعیتی نبودم که ‏بتوانم در مراسم خاکسپاری‌اش شرکت کنم. مادربزرگ تنها نبود. در زمان ‏حیاتش خواهران و برادرانم احتیاجاتش را برطرف می‌کردند. مادر بزرگ آن ‏اواخر دچار فراموشی شده‌ بود. خواهر بزرگ می‌گفت که مادربزرگ هر ‏چندگاه سراغ خواهر، برادر و من را از آنها می‌گرفت. گاهی اوقات یکی از ‏خواهرها و یکی از برادرها تلفنی با او حرف می‌زدند. مادر بزرگ ‏می‌پنداشت که زمان فراق پایان یافته و ما دست آخر بعد از سال‌ها دوری ‏از وطن به خانه و کاشانه‌مان بازگشته‌ایم. مادر بزرگ که مُرد؛ خانوادۀ من، ‏قوم و خویش‌ها و دوستان ما در مراسم خاکسپاری‌اش شرکت کرده بودند. ‏به قول عمه‌ام، مادر بزرگ با شوکت تمام به خاک سپرده شد. اما حالا در ‏کنار جسد قدسی‌خانم هرمز است و من و مادر بزرگ‌هایی که گرد بر گرد ‏هم در آن اتاق نیمه تاریک نشسته‌اند و به خود صلیب می‌کشند. طولی ‏نمی‌کشد که آب کتری جوش می‌آید. قهوه را آماده می‌کنم. با فنجان‌های ‏قهوه، شکردان و قاشق‌های چایخوری بروی سینی به اتاق مادربزرگ‌ها ‏می‌روم. فنجان‌های قهوه را به دو دست می‌گیرند. جلوی خود روی میز ‏می‌گذارند. هوای اتاق دم کرده است. دلم می‌خواهد از مادربزرگ‌ها بخواهم ‏که اجازه بدهند لای پنجره را باز کنم. اما چیزی نمی‌گویم. از اتاق می‌زنم ‏بیرون، یک فنجان قهوه به دست هرمز می‌دهم، دقایقی به سکوت می‌گذرد ‏و من به جسد پوشیده از گُل و قالب‌های یخ نگاه می‌کنم. دلم می‌خواهد به ‏هرمز بگویم که جسد دارد بو می‌گیرد، که باید نعش این عزیز را . . . ‏کلافه‌ام. هرمز را به حال خود رها می‌کنم و به آشپزخانه می‌روم.  کنار ‏پنجره می‌ایستم و سرم را به هوای خنک و مطبوع ماه ژوئن می‌سپارم. ‏کوچه آرام است، نه عابری در راه است و نه ماشینی.  عمارت‌های قدیمی ‏پشت به پشت هم داده‌اند. توی بالکن‌ها، شمعدانی و پامچال کاشته‌اند. از ‏همه رنگ. پیرزنی در یکی از بالکن‌ها ظاهر می‌شود. شال سیاهی روی شانه ‏انداخته است. آبپاش کوچکی به دست دارد. به گل‌ها آب می‌دهد. بعد قد ‏راست می‌کند. نگاهی به من می‌اندازد. ظاهراً می‌داند که در عمارت ما ‏کسی مُرده است. در بالکن بغلی زن جوانی ظاهر می‌شود. زن کودکی در ‏بغل دارد. کودک در حال خندیدن است. زن به من لبخند می‌زند و یا من ‏این طور تصور می‌کنم. از پنجره دور می‌شوم. یک صندلی گوشۀ آشپزخانه ‏است. روی صندلی می‌نشینم و قهوه را جرعه جرعه می‌خوردم. تلخ است. ‏سیگار تازه‌ای آتش می‌زنم.‏
دو شب پیش بود که در همین آپارتمان در اتاقی که مادر بزرگ‌ها آنجا ‏بودند، از دستپخت قدسی‌خانم خورده بودم. ‏
‏- من فردا عازم تهران هستم، اگر دیگر ما را ندیدی حلالمان کن. ‏
گفتم : «به همین زودی برمی‌گردید؛ یک چند وقت دیگر می‌ماندید». ‏
گفت: «بالاخره که چی، من هم در تهران خانه و زندگی دارم. خانه‌ام را به ‏امان خدا سپرده‌ام و آمدم پیش هرمز. البته به در و همسایه سپرده‌ام که ‏مواظب باشند، ولی آخرش چی، یک روز باید به سر خانه و زندگی‌ام ‏برگردم».‏
هرمز گفت : «عمه جان تلفنی می‌گفت – قدسی- مادرش را به اسم ‏کوچکش صدا می‌کرد – یک ماه مانده به سفر چمدانش را می‌بندد و روز ‏شماری می‌کند. در پاریس هم همین طور است، هنوز عرقِ تنش خشک ‏نشده تو فکر اینست که برگردد».‏
‏- هرمز به من گفته است که مادرت مریض‌احوال است و نمی‌تواند سفر ‏کند. من مادرم. می‌دانم او چه می‌کشد. خدا به روز کسی نیاورد، دوری از ‏اولاد آدم را زود پیر می‌کند.‏
در این بیست سالی که در پاریس به سر می‌برم، مادرم دو بار به پاریس ‏آمده است. از آخرین باری که او را دیده‌ام، هشت سال می‌گذرد.  قدسی ‏خانم به یاد کار و بار هرمز افتاد : «پسرم باید از صبح تا شب سوار ماشین ‏دودی بشود و دنده عوض کند». هرمز آرشیتکت بود. اما در پاریس کار ‏پیدا نمی‌کرد. رفته بود تاکسی گرفته بود. ‏
یک قُلُپ از قهوه می‌خورم، پُک محکمی به سیگارم می‌زنم. هرمز هر وقت ‏که دلش می‌گیرد زیر لب باباطاهر می‌خواند. دوبیتی. غربت آدم را به ‏گذشته‌های دور می‌برد. شنیدن اخبار مرگ نزدیکان، قوم و خویش‌ها و ‏دوستان آدم را بیچاره می‌کند. ‏
آخر شب، بعد از صرف شام، از شیرینی‌ای که خودش پخته بود خوردیم. ‏در مترو، توی واگن جای سوزن انداختن نبود. نیمکت‌ها اِشغال شده بود. ‏مسافرها تنگ هم ایستاده بودند. به ستونی تکیه دادم و چشمانم را بستم. ‏مادرم پیش نظرم آمد با قامت بلند، چهرۀ مهتابی و چشمان سبز روشن. ‏
‏- دوری از اولاد آدم را زود پیر می‌کند.‏
از خودم می‌پرسم: «دوری از وطن چی؟»‏
یک روز به هرمز گفتم: «آدم نمی‌تواند در غربت ریشه بدواند».‏
گفت: «دو نسل باید بگذرد تا آدم در غربت جا بیافتد».‏
گفتم: « هم نسلان ما که هرگز».‏
گفت : «فرزندان ما نیز».‏
گفتم: «فرزندانِ فرزندان ما شاید».‏
چشمانم را باز کردم و نگاهی به مسافرها انداختم؛ نشسته و ایستاده، با اخم ‏دائم، سرها در گریبان، بیگانه از هم. ‏
به هرمز گفتم: «در غربت آدم همیشه نگران است». ‏
گفت : «آدم مضطرب است». ‏
گفتم : «این اضطرابِ دائم آدم را از پا در می‌آورد.» می‌اندیشم چه سفری! ‏چند سال طول می‌کشد که آدم در غربت جا بیافتد. ده سال، بیست سال، ‏نیم قرن».‏
قرار بود دو روز بعد هرمز قدسی خانم را جهت پرواز به تهران به فرودگاه ‏بین‌المللی «اورلی» واقع در حومۀ پاریس ببرد. این بار که به اتاق مرده – ‏حمام- برمی‌گردم، هرمز را می‌بینم که در حال ریختن شاخه‌های گل رُز ‏به روی جسد است. به فنجان قهوه لب نزده است. فنجان قهوه کنار در ‏روی زمین است. وقتی به او می‌گویم آیا میل دارد که یک قهوۀ داغ برایش ‏بیاورم.  می‌گوید:  «زحمت نکش» فنجان قهوه را از روی زمین برمی‌دارد و ‏یک قلپ از آن می‌خورد. سپس برایم می‌گوید که حوالی نیمه شب گذشته، ‏یکی از همسایه‌ها زنگ در آپارتمانشان را می‌زند و از او کمک می‌خواهد. ‏زنش حامله بود. ظاهراً زمان وضع حملش فرا رسیده بود. هرمز شال و کلاه ‏می‌کند و آنها را با تاکسی به بیمارستان می‌رساند. زائو را در قسمت ‏اورژانس روی برانکارد می‌خوابانند و به اتاق مخصوص زایمان می‌برند. یک ‏ساعت بعد دکتر کشیک از راه می‌رسد. بعد از فارغ شدن زائو، سوار تاکسی ‏می‌شود و به یکی از داروخانه‌های شبانه می‌رود، تا برای قدسی خانم قرص ‏سرگیجه و ضد تهوع بگیرد. وقتی به آپارتمان برگشت، چند ساعتی از روز ‏گذشته بود. قدسی خانم در اتاق نشیمن تلویزیون را روشن کرده و در ‏صندلی راحتی فرو رفته بود. روی دامنش جلیقه، گلولۀ پشم و میل‌ها بود. ‏هرمز خاموش می‌شود و با آن دستش شاخۀ گل رُز را روی جسد جابجا ‏می‌کند. ‏
‏- دلش نمی‌خواست برگردد. ‏
بغض راه گلویش را بسته است.‏
‏- این همه راه را کوبیده بود آمده بود پاریس که مرا ببیند. مکثی می‌کند و ‏ادامه می‌دهد: «می‌دانی، پذیرفتنش مشکل است». وقتی به او می‌گویم که ‏من به خوبی احساسش را درک می‌کنم و به او حق می‌دهم که سوگوار ‏باشد، می‌گوید: «کار خوبی کردی آمدی، درست در چنین لحظات است که ‏آدم به یک هم‌سخن احتیاج دارد.»‏
هرمز همسایه‌ها را خبر می‌کند. یکی از همسایه‌ها به پلیس اطلاع می‌دهد. ‏پزشک قانونی هم سر می‌رسد. پزشک بعد از معاینۀ جسد، علت فوت را ‏سکتۀ قلبی اعلام کرده بود. چیزی که هرمز اصرار داشت بداند این بود که ‏آیا قدسی خانم در خواب سکته کرده بود یا در بیداری. به گمان من قدسی ‏خانم حین تماشای برنامۀ تلویزیونی، در حالی که مشغول بافتن حاشیۀ ‏جلیقه بود، دچار حملۀ قلبی شده بود. وقتی این را به هرمز می‌گویم، ‏سرش را تکان می‌دهد. پلیس آمبولانس را خبر کرده بود که بیایند و جنازه ‏را به سردخانه پزشک قانونی منتقل کنند. اما هرمز زیر بار نرفته بود. ظاهراً ‏قدسی خانم از بیمارستان وحشت داشت، چه رسد به سردخانۀ پزشک ‏قانونی !  دست آخر پلیس و پزشک قانونی موافقت کرده بودند که جنازه ‏در خانه باشد. به شرطی که مراحل قانونی مربوط به متوفی سریعاً انجام ‏شود، ماشین نعش‌کش بیاورند و جنازه را برای خاکسپاری به گورستان ‏ببرند. ‏
به یاد مادربزرگ می‌افتم. بیا و بروها، بریز و بپاش‌ها، مراسم کفن و دفن، ‏عزاداری و تسلیت گفتن‌ها. هرمز می‌گوید: «دلم نمی‌خواهد قدسی احساس ‏غریبه گی کند. دلم می‌خواهد قدسی احساس کند که در خانۀ خودش ‏است.»‏
می‌گویم : «شاید دیروز صبح قدسی خانم بعد از خوردن ناشتایی در اتاق ‏نشیمن، درحالی که در صندلی راحتی فرو رفته بود، لحظاتی از میل زدن ‏دست کشیده بود و به یاد دوران کودکی تو افتاده بود. ‏
‏- آنگاه جهان پُر از آشوب شد و زمان فراق فرا رسید و تو مجبور شدی ‏سرزمین اجدادیت را ترک کنی. شاید هم قدسی خانم همان طور که در ‏عوالم خودش غرق بود، خودش را در خانۀ خودش دیده‌ بود و پسرانش را ‏بر بالینش و تلویزیون تصاویری از مهاجرین و آوارگان و بی‌خانمانان و ‏معلولین بین دو جنگ بزرگ را نشان می‌داد. ‏
گفت و گو در کنار میت ادامه دارد. یخ‌ها آب می‌شوند. هوای توی راهرو ‏سنگین است. ‏
می‌خواهم بگویم : «آدمیزاد چه موجود عجیبی است. دیروز بود، امروز ‏نیست و فردا فقط خاطره‌اش باقی می‌ماند.» اما از مهربانی بی‌شائبۀ قدسی ‏خانم می‌گویم.‏
‏- پایت را که توی آپارتمان می‌گذاشتی، با گشاده‌رویی در به رویت ‏می‌گشود. ‏
از گوشۀ چشم نگاهی به قدسی خانم می‌اندازم. چشم‌ها فروبسته، لب‌ها به ‏هم فشرده، سگرمه‌ها درهم. از هرمز می‌خواهم که برخیزد و سری به اتاق ‏نشیمن بزنیم. فنجان قهوه را به دستم می‌دهد، بر می‌خیزد. دست بر ‏کمرش می‌گذارد. می‌گوید که قالب‌های یخ را به تنهایی به بالا آورده است. ‏قالب ها را از ماهی فروش سر خیابان خریداری کرده بود. حالا کمرش ‏زُق‌زُق می‌کند. فنجان قهوه را در آشپزخانه می‌گذارم و برمی‌گردم. با هم به  ‏اتاق نشیمن می‌رویم. مادربزرگ‌ها سر به سر داده‌اند و دعا می‌خوانند. ‏چشمشان که به ما می‌افتد، دست می‌کشند روی صلیبی که از گردنشان ‏آویزان است.‏
هرمز به فرانسه می‌گوید : «این خانم‌ها همسایه‌های نازنین من هستند.» ‏بعد به فارسی می‌گوید: «باور کن اگر حضور آنها نبود، من نمی‌دانستم ‏چطوری باید جسد قدسی را در آپارتمان نگهدارم. می‌بینی هنوز اینجا ‏نشسته‌اند و ما را ترک نکرده‌اند.» به فرانسه می‌گوید: « باور کن، این ‏خانم‌ها جواهرند».‏
به فرانسه می‌گویم: «بله این خانم‌ها جواهرند». بعد وقتی به زبان فارسی به ‏هرمز می‌گویم که این مادر بزرگ‌ها فرزندان دو جنگ بزرگ خانمان برانداز ‏هستند. اگر پای درد دلشان بنشینی، می‌بینی که هریک عزیزی را در ‏جنگ از دست داده یا گم‌کرده‌ای دارد. هرمز می‌گوید: «راست می‌گویی.» ‏از اتاق نشیمن بیرون می‌آییم. ظاهراً هرمز بعد از گفت و گو، کمی آرام ‏شده است. به دستشویی می‌رود تا آبی به چشم و رویش بزند، که صدای ‏زنگ آپارتمان را می‌شنوم. از پایین زنگ می‌زنند. لحظاتی بعد، صدای ‏پاهایی را از راه پله‌ها می‌شنوم. طولی نمی‌کشد که دو مأمور سیاه‌پوش در ‏آستانۀ در ظاهر می‌شوند. هرمز از دستشویی بیرون می‌آید. مأمورها با ‏قیافه‌های سرد به احترام سر تکان می‌دهند. کراوات سیاه زده‌اند. کت و ‏شلوار سیاه به تن دارند. صورت‌ها را دو تیغه تراشیده‌اند. موها را به دقت ‏روغن زده‌ و از وسط فرق بازکرده و به بالا شانه کرده‌اند. مأمور اول ‏می‌گوید: «ما آماده‌ایم.» این جمله را طوری ادا می‌کند، یعنی اینکه شما ‏آماده‌اید یا نعش آمادۀ حمل کردن است؟ هرمز اخم کرده است. بعد ‏بی‌آنکه چیزی بگوید، کنار می‌کشد تا مأمورها تو بیایند. مأمورها از راهرو ‏می‌گذرند و یک‌راست به حمام می‌روند. انگار از پیش می‌دانستند که جنازه ‏در حمام منتظرشان است. از هرمز می‌پرسم: «مأمورها را کی خبر کرده ‏است؟» می‌گوید: «خودم خبر کرده‌‌ام. نبش خیابان بالایی، دفتر کفن و ‏دفن اموات وجود دارد. به آنجا مراجعه کردم و با مسئولش مذاکره کردم. ‏قرار شد ماشین نعش بیاورند و بدون هیچ تشریفاتی قدسی را برداریم و به ‏حومۀ پاریس به گورستان «تِه‌یِه» ببریم و دفن کنیم.» مکثی کرده و ‏می‌گوید: «خودش اینطور می‌خواست. قدسی از مراسم و تشریفات وحشت ‏داشت». مأمورها از حمام بیرون می‌آیند. مأمور اول می‌گوید: «وقتش ‏است». مأمور دوم می‌گوید: «بله، وقتش است». هرمز در می‌آید که: «قرار ‏بود تابوت بیاورید و جسد را توی تابوت بگذارید. پس تابوت کجاست؟».  ‏مأمور اول سینه صاف می‌کند و می‌گوید:« بله، تابوت، تابوت پایین، جلوی ‏عمارت توی ماشین نعش کش است.» مأمور دوم سینه صاف می‌کند و ‏می‌گوید: «بله نگران نباشید، همه چیز آماده است. حالا ترتیبش را ‏می‌دهیم. آمده بودیم بالا ببینیم اوضاع از چه قرار است».  مأمور اول ‏می‌گوید: «اما گل‌ها و قالب‌های یخ». می‌گویم: «تا شما بروید پایین و ‏تابوت را بالا بیاورید، ما ترتیب گل‌ها و قالب‌های یخ‌ را می‌دهیم.»  ‏
با شنیدن سر و صدای مأمورها، مادر بزرگ‌ها از اتاق نشیمن بیرون می‌آیند ‏و به طرف حمام می‌روند. هرمز به آشپزخانه می‌رود، روی صندلی ‏می‌نشیند و آرنجش را روی میز می‌گذارد. این بار پسر گریه می‌کند. هرمز ‏را به حال خود رها می‌کنم تا گریه کند.‏
درگنجه را باز می‌کنم. از توی گنجه یک گلوله نخ قیطانی پیدا می‌کنم. با ‏چاقو نخ قیطانی را به اندازه‌های مختلف می‌برم. می‌روم به حمام. مادر ‏بزرگ‌ها روی جنازه خم شده‌اند. هریک صلیبی به دست دارند. به دیدنم ‏کنار می‌کشند و از حمام بیرون می‌روند. دست به کار می‌شوم. اول ‏قالب‌های یخ را از روی جسد برمی‌دارم. و کف حمام می‌گذارم،  گل‌ها را به ‏سرعت برمی‌چینم. چند دسته می‌کنم. به دور هر دسته نخ قیطانی ‏می‌پیچم و گره می‌زنم و از حمام  می‌گریزم !  تابوت بالا می‌آید. حالا چهار ‏نفرند. جنازه را توی تابوت می‌گذارند و از پله‌ها پایین می‌برند. هرمز در ‏آشپزخانه نیست. دسته‌های گل را روی میز آشپزخانه می‌گذارم. هرمز را در ‏اتاق نشیمن توی همان صندلی راحتی می‌یابم که او بعد از بازگشت از ‏بیمارستان، قدسی خانم را توی آن مرده یافته بود. دو آرنجش را روی ‏دسته‌های صندلی راحتی گذاشته و صورتش را با دو دست پوشانده است. ‏کنار پنجره، نزدیک گلدان‌ها، میزی پایه کوتاه قرار دارد و روی میز یک ‏قاب عکس بزرگ؛ قدسی خانم را می‌بینم که روی یک صندلی نشسته، ‏بفهمی نفهمی دستی به صورتش برده، شال کشمیری روی شانۀ راستش ‏انداخته، و یک دسته گل رو دامنش است. هرمز کنارش ایستاده است. ‏پیراهن سفید و گل و گشادی به تن دارد. زلف‌هایش را به بالا شانه کرده. ‏لبخند محوی گوشۀ دهانش را خط انداخته است. می‌گویم: «تابوت را ‏برده‌اند». منظورم را می‌فهمد. از روی صندلی راحتی برمی‌خیزد.‏
‏*   *   *‏
هرمز در ماشین نعش کش کنار راننده نشسته است. دسته‌گل‌ها را روی ‏تابوت گذاشته‌اند. مادربزرگ‌ها هنوز ما را ترک نکرده‌اند. تنگ هم در ‏ماشین من نشسته‌اند. من از پسِ ماشین نعش‌کش به سوی گورستان ‏‏«تِه‌یِه» می‌رانم. در طول راه محله‌های آشنای پاریس به چشم می‌خورد. ‏مردم مثل مور و ملخ در خیابان‌ها وول می‌خورند. میدان را دور می‌زنیم و ‏به خیابان عریضی می‌رسیم. دو سوی خیابان مغازه‌های عتیقه فروشی به ‏چشم می‌خورد. لابد هرمز قدسی خانم را در یکی از روزهای آفتابی ماه ‏ژوئن با تاکسی به این خیابان آورده و با هم از مغازه‌های عتیقه فروشی ‏دیدن کرده‌اند. نبش خیابان یک رستوران قدیمی وجود دارد. جلوی ‏رستوران میز و صندلی چیده‌اند. فرانسوی‌ها در حال نوشیدن قهوه، ‏مشروب و کشیدن سیگار هستند. لابد قدسی خانم، بعد از پیاده‌روی، روی ‏یکی از همین صندلی‌ها نشسته بود تا نفس تازه کند. و به اصرار هرمز یک ‏شیرقهوۀ داغ سفارش داده بود. بعد می‌پیچیم به چپ، از یک خیابان باریک ‏یکطرفه می‌گذریم. دو سوی خیابان درختان سپیدار قدکشیده‌اند. ته ‏خیابان یک نانوایی است. مردم جلوی نانوایی به صف ایستاده‌اند. از آنجا ‏می‌اندازیم به محوطۀ باز و بزرگی که به یک گردشگاه عمومی منتهی ‏می‌شود. گردشگاه پُر از دار و درخت است. چند باغبان با وسایل باغبانی ‏دارند جلوی محوطه گردشگاه را گُلکاری می‌کنند. جلوی محوطه شمشاد ‏کاشته‌اند. لابد هرمز و قدسی خانم، در عصر یک روز یکشنبه برای ‏پیاده‌روی و گردش به این گردشگاه آمده بودند. مجسم می‌کنم قدسی ‏خانم به بازوی هرمز چسبیده است و با چشمان متعجب، حیران مردمی را ‏که روی چمن‌های گردشگاه غلت و واغلت می‌زنند، تماشا می‌کند. به ‏دختران جوان و دم بختی که روی نیمکت‌ها در آغوش معشوقه‌های خود ‏در رؤیا فرورفته‌اند، به پیرزنانی که سگ‌های کوچک و پشمالوی شان را ‏برای هواخوری به گردشگاه آورده‌اند؛ به پیرزن‌های بیوه‌ای که سال‌ها ‌پیش ‏شوهرانشان را در جنگ خانمان‌سوز از دست داده‌اند، به پیرمردانی که زیر ‏سایه‌سار درخت‌های چنار چرت می‌زنند و لابد به یاد آخرین سال‌هایی ‏می‌افتند که جهت بیگاری در کارخانه‌ها، معادن و مزارع آلمانی سوار ‏قطارهای شبانه شده بودند، بی‌آنکه فرصت داشته باشند با زن و فرزندانشان ‏وداع کنند. بعد به یک میدانچه می‌رسیم. ادارۀ پلیس نبش کوچه است. ‏ماشین‌های پلیس کنار جدول توقف کرده‌اند. خارجی‌ها جلوی درب ادارۀ ‏پلیس صف کشیده‌اند. از عرب‌های آفریقای شمالی بگیر تا سیاه‌پوست‌های ‏مستعمرات سابق، تک و توکی سریلانکایی و هندی و مهاجر اروپای شرقی.‏
قدسی خانم برای آخرین بار از کنار ادارۀ پلیس عبور می‌کند و با زبان ‏بی‌زبانی می‌گوید: «دیدید، بالاخره خودم را به شما تحمیل کردم. دیگر ‏نمی‌توانید سرم بازی در بیاورید و روی برگۀ پاسپورتِ من مُهر بازگشت ‏بزنید.» مادر بزرگ‌ها به اندازۀ کافی دعا خوانده بودند و خسته به نظر ‏می‌رسند. آنکه، جلو کنار دست من نشسته است می‌گوید: «خوشبختانه ‏امروز هوا آفتابی است». بعد نگاهی به درخت‌های حاشیۀ پیاده‌رو می‌اندازد ‏و می‌گوید: «از باد شمال هم خبری نیست».  مادر بزرگی که عقب ماشین ‏کنار درب سمت راست نشسته است، می‌گوید: «یک هفته بود که می‌بارید. ‏من توی اتاقم زندانی شده بودم. جرأت نمی‌کردم از اتاقم بیرون بروم. ‏می‌دانید، از شما چه پنهان، من از باد و باران وحشت دارم.» وسطی ‏می‌گوید: «در پاریس هوا به اندازۀ کافی آلوده است. بارندگی خوب است، ‏آلودگی هوا را از بین می‌برد». سرفه می‌کند. از دردمفاصلش می‌نالد، از ‏توی آینه نگاهش می‌کنم. از قرار معلوم چاییده است. دستمال مچاله ‏شده‌ای توی مشتش است. دستمال را جلوی دهانش می‌گیرد. چشمانش پر ‏از اشک شده است. چند قطره اشک لای چین و چروک‌های صورتش گیر ‏کرده است. همه‌شان مثل هم هستند. دوشیزگانِ زمان جنگ.‏
‏*    *    *‏
بالاخره می‌رسیم به گورستان «تِه‌یِه» . نوآباد است. از دروازۀ بزرگ تو ‏می‌رویم. سمت راست، جلوی عمارتی می‌ایستیم. هرمز و یکی از مأمورها از ‏ماشین نعش‌کش پیاده می‌شوند. از پله‌های عمارت بالا می‌روند. مأمور ‏پرونده‌ای زیر بغل زده است. ظاهراً می‌روند تا آخرین مراحل اداری مربوط ‏به ختم کفن و دفن اموات را انجام بدهند. تا آنها به کارهایشان برسند، از ‏مادربزرگ‌ها می‌خواهم از ماشین پیاده شوند و هوا بخورند. مادربزرگ‌ها از ‏پیشنهاد من گل از گلشان می‌شکفد. انگار منتظر همین لحظه باشند. ‏فرزی تکانی به خودشان می‌دهند و از ماشین پیاده می‌شوند. نگاهی به ‏عمارت می‌اندازند. دستی به کمر می‌کشند و نفس عمیقی می‌کشند. بعد ‏شال سیاهشان را به دور خود می‌پیچند. آنکه مدام سرفه می‌کرد، حالا آرام ‏گرفته است. با کف دست اشک‌ها را پاک می‌کند. یکهو سر به سر می‌دهند ‏و دعاخوانی را از سر می‌گیرند. گورستان درندشت است. اینجا و آنجا دار و ‏درخت کاشته‌اند. انگار قاعده‌ای در کار نبوده است. ظاهراً درخت کاری ‏بدون نقشه و برنامه بوده است. در هوای ولرم ماه ژوئن سیگاری آتش ‏می‌زنم. باد شرقی قیه‌کشان سر شاخه‌های درخت‌ها را لیس می‌زند و روی ‏زمین‌های ناهموار گورستان می‌لغزد. از جای نامعلومی صدای یأس‌آلود زنی ‏شنیده می‌شود. انگار ضجۀ مادری است فرزند از کف داده. مادر بزرگ‌ها ‏خاموش می‌شوند و به خود صلیب می‌کشند. آن سوی دار و درخت‌ها تپه ‏ماهور دیده می‌شود. لابد پشت تپه ماهور در حالِ به خاک سپردن مرده‌ای ‏هستند. هرمز و مأمور برمی‌گردند. همگی سوار ماشین‌ها می‌شویم و به ‏سوی تپه ماهور می‌رانیم. درخت‌های سپیدار دو سوی جاده قد کشیده‌اند. ‏هنوز جاده را اسفالت نکرده‌اند. ماشین به کندی پیش می‌رود. می‌پیچیم به ‏راست. می‌رسیم به تپه ماهور، پوشیده از بوته‌های وحشی است. تک‌درخت ‏پیری کنار جاده دیده می‌شود. چند کلاغ روی سر شاخه‌ها نشسته‌اند و به ‏هم نوک می‌زنند. می‌رسیم به محوطۀ باز و بزرگ و مسطحی که لابد قطعه ‏مسلمان‌ها است. ماشین نعش‌کش در همین قطعه توقف می‌کند. من هم. ‏همه پیاده می‌شوند. مادر بزرگ‌ها دست ها را به دور سینه چلیپا کرده‌اند. ‏باد شرق حالا رسیده است به قطعۀ مسلمان‌ها. روی سنگ قبرها لیس ‏می‌کشد. جلوی پایم روی سنگ قبری دو بیت شعر فارسی حک شده است. ‏نام و مشخصات و تاریخ تولد و فوت مردگان روی سنگ قبرها حک شده ‏است. مردگان میلیون‌ها کیلومتر دورترازخاک اجدادی در نقطه‌ای دور از ‏شهری بیگانه، کنار هم در آرامش ابدی خفته‌اند. در نقطه ای گورکن‌ها در ‏حال حفر کردن زمین هستند. چند دقیقه بعد گور آماده است. ‏
مأمورها تابوت را از توی ماشین نعش‌کش بیرون می‌آورند و جلوی حفره‌ای ‏که گورکن‌ها تازه کنده‌اند، زمین می‌گذارند. دسته‌های گل را به دست من ‏می‌دهند. گورکن‌ها ژاکت‌های ضخیم پشمی به تن کرده‌اند. کاسکت سیاه ‏به سر گذاشته‌اند. به بیل‌ها تکیه زده‌اند. کلنگ را کنار حفره انداخته‌اند، ‏بعد کاسکت را بالا می‌زنند و عرق از پیشانی می‌سترند. هرمز و من کنار ‏تابوت ایستاده‌ایم. مادر بزرگ‌ها به دعا خوانی مشغول، دفعتاً از دور دست ‏صدای تک تیری به گوش می‌رسد. ده‌ها پرنده از لای شاخ و برگ درخت‌ها ‏پر می‌کشند و هایهوی کنان فراز قطعه به هم می‌پیچند. هرمز و من به ‏حفرۀ سیاه خیره شده‌ایم. دو تا از مأمورها کنار ماشین نعش‌کش ایستاده‌اند ‏و سیگار دود می‌کنند. دو تای دیگر کنار ما ایستاده‌اند. ظاهراً منتظر دستور ‏هرمز هستند تا دست به کار شوند. دست بر شانۀ هرمز می‌گذارم. – ‏همۀ وجودش در ارتعاش است- هرمز برمی‌گردد و با سر به مأمورها ‏اشاره‌ای می‌کند. دو تا مأمور دیگر هم سر می‌رسند. دو سر طناب را به ‏تابوت می‌بندند. درهمین دم هرمز پشت خم می‌کند و کف دستش را روی ‏تابوت می‌گذارد – روشن بود که دلش نمی‌خواست مادرش را توی حفره ‏بیاندازند.- دقایقی به خاموشی می‌گذرد. دست آخر من خم می‌شوم و زیر ‏بازویش را می‌گیرم. هرمز قد راست می‌کند و سرش را روی شانۀ من ‏می‌گذارد و هق‌هق می‌کند. من هم اشکم درآمده است. تابوت که توی گور ‏فرو می‌رود، من گره دسته‌های گل را  باز می‌کنم. اول یک شاخه گل رُز به ‏دست هرمز می‌دهم. بعد یکی یک شاخه به دست مادر بزرگ‌ها.  خودم هم ‏یک شاخه گل رُز بر می‌دارم. اول هرمز است که شاخۀ گل رُز را توی گور ‏روی تابوت می‌اندازد. بعد مادر بزرگ‌ها، به نوبت، بعد من. پرنده‌ها رفته‌اند. ‏دقایقی حول و هوش قطعه خاموش است. من بازوی هرمز را می‌گیرم و با ‏سر به گورکن‌ها اشاره می‌کنم. گورکن‌ها تفی بر کف دست، دست به کار ‏می‌شوند. اول به فاصله چند بیل خاک روی تابوت می‌ریزند. بعد با ریتم ‏تندتری خاک توی گور می‌ریزند. کار گورکن‌ها که تمام می‌شود، من دست ‏به جیب می‌برم و چند سکه کف دستشان می‌گذارم. گورکن‌ها با دستمال ‏چِرک‌مُرده گَل و گردنشان را خشک می‌کنند.  بیل و کلنگ ر ا بر می‌دارند. ‏سری به ما تکان می‌دهند و راه می‌افتند به سمت جادۀ خاکی. من خم ‏می‌شوم و باقی گل‌ها را از روی زمین برمی‌دارم و روی گور می‌گذارم. ‏
به خودم می‌گویم یادم باشد دفعۀ بعد که به زیارت اهل قبور آمدیم، از ‏مغازه دو سه تا گلدان شمع‌دانی بیاورم و سر قبر قدسی خانم بگذارم. ‏آفتاب بالا آمده، هوا دارد گرم می‌شود، این طور به نظر می‌رسد که آن پس ‏و پشت‌ها پرنده‌ها دارند با هم جفت و جور می‌شوند. در همین دم، چند ‏جفت پرنده از زیر بوته‌های وحشی سر در می‌آورند و روی قطعه به پرواز ‏درمی‌آیند. کمی بالاتر آنسوی قطعۀ مسلمان‌ها تپه مانندی است. گمان ‏می‌کنم که آن قطعۀ کوچک باید یک گور دسته‌جمعی باشد. از مأموری که ‏کنار دستم با دستمال عرقِ گَل و گردنش را پاک می‌کند، می‌پرسم. ‏می‌گوید : «آنجا گور دسته جمعی وجود ندارد. آنجا گور بی‌خانمان‌هایی ‏است که هویتشان شناسایی نشده است.»  می‌زنم به شانۀ هرمز می‌گویم : ‏‏«نگاه کن، آنجا، قطعۀ بی‌خانمان‌هاست».‏