رمان چیست؟ ندای بازی؟ ندای اندیشه؟ ندای زمان؟¹ حماسه­ی بی­فرجام؟ جست­وجوی راه گریز؟ صحنه­ی ظهور صداهای دیگر در جهان تک­صدایی؟ شکل­های گوناگون رمان چه­گونه­ چه می­گویند؟ کجا چرا متولد شدند؟ شکل­های گوناگون رمان در ایران چه وقت چه­گونه متولد شدند؟ متولد شدند؟ می­پرسیم. می­خوانیم. می­یابیم. نمی­دانیم. بپرسیم؟ می­خواهیم بپرسیم رئالیسم قرن هیجدهم میلادی، رئالیسم قرن نوزدهم میلادی، جریان سیال ذهن، رمان نو فرانسوی، رمان پسامدرنیستی جاپای خویش را در رمان فارسی چه­گونه چه وقت به­جای گذاشته­اند؟ به­جای گذاشته­اند؟ از زمینه­ها و تعریف­ها می­گذریم؛ از پنج رمان غربی و چهار رمان فارسی، به­سرعت، می­گذریم. بپرسیم؟

۱

به روایتِ گئورک لوکاچ پخته­گی­ی رمان در تقابل با طفولیتِ حماسه قد برمی­افرازد. در جهانِ رمان کمالی نیست. با طلوع رمان سفر مقصدمند به پایان می­رسد؛ راه بی­مقصد آغاز می­شود. راه انسان مسئله­دار در جهانی که گره­ها را پیچیده می­کند؛ کور می­کند. قهرمان رمان به سوی هیچ­جا نمی­رود؛ به سوی خویش حرکت می­کند. در جهان رمان تعارضِ فرد و جهان راهی برای حل نمی­­یابد، معنا در واقعیت رسوخ نمی­کند، فرشته بر دیو پیروز نمی­شود. روان­شناسی­ی قهرمان رمان اهریمنی است. او می­خواهد خود راه زنده­گی را بیابد؛ جهان می­خواهد خود را تثبیت کند؛ جدال چنین آغاز می­شود. در جدال جاری در رمان میل قهرمان به کمال در برابر ناکاملی­ی جهانی می­ایستد که مصیبت بر آن حاکم است. رمان حماسه­ی جهان بی­خدا است؛² آوردگاهِ انسان مسئله­دار: «شکل درونی­ی رمان باید به مثابه فرایند سفر فرد مسئله­دار به سوی خویش درک شود؛ سفری از اسارتی تیره، در واقعیتی ناهم­گون و  برای آدمی بی­معنا، به سوی خودشناسی. پس از نیل به خودشناسی، زنده­گی­ی آدمی را  ایده­آلی روشن می­کند، که معنای ماندگار زنده­گی است. اما، جدال میان آن­چه هست و آن­چه باید باشد، در محیط زنده­گی­ی رمان، در محیطی که حوادث در آن رخ می­دهند، هرگز از میان نمی­رود؛ نمی­تواند هم از میان برود. تنها می­توان به بالاترین حد سازش دست­یافت ...»³ رمان­نویسانِ قرن هیجدهم در دورانی به صحنه پا گذاشتند که کمال حماسه از جهان رخت بربسته بود. دیگر معراجی در کار نبود؛ جهان می­خواست عرفی شود.

   رمان در دورانی متولد شد که سرمایه­داری فرایند عرفی کردن اجتماع را آغاز کرده بود؛ در دورانی که در آن انسان در پیروزی­ی بازار، امکان رشد می­یافت؛ امکان تحقق آرمان آزادی می­یافت؛ امکانِ تحقق همه­ی استعداد­های زمینی؛ امکان رهایی از بند­های آسمانی.⁴ رمان در دورانی متولد شد که فلسفه با سابقه­ی قرون وسطایی­اش پیوند گسسته بود. فیلسوفان به این درک رسیده بودند که حقیقت در آسمان ریشه ندارد؛ که از طریق ادارک دست­یافتنی است. رنه دکارت و جان لاک از بنیان­گذاران فلسفه­ی زمینی اند؛ نوعی رئالیسم. رنه دکارت معتقد است که حقیقت نه تبلور امری کلی که روی­کردی به­تمامی فردی است؛ که انسان همه­ی ماهیت خویش را از اندیشه می­گیرد. رنه دکارت برای جسم و روح دو جهان جدا قائل است. جهان جسم درجا می­زند، جهان روح اما، رشد می­کند. رشد جهان روح برخاسته از اندیشه­ای است که خدا در وجود انسان به ودیعه گذاشته است.

   رنه دکارت پیرو نوعی خرد ذهنی است که از یک­سو در اندیشه­ای خدایی ریشه دارد، از سوی دیگر از گزینش آزادانه­­ی انسان سر برآورده است. رنه دکارت اندیشه­ی خدایی و ذهنیت انسانی را درهم می­آمیزد تا بگوید این هردو از جنس اراده­ اند؛ هم از این رو است که تردید هم­چون یقین چیزی انسانی است. در جهان رئالیستی­ی رنه دکارت حقیقت هم در دست انسان است هم در چشم­انداز خدا. زبان نیز جز این نیست. زبان تبلور حقیقتی خدایی است از گلوی انسان. به روایتِ رنه دکارت ذهن انسان جهان بیرونی را بر مبنای توانایی­ی فطری درمی­یابد؛ بر مبنای تصوری که در نگاه به جهان بیرونی فعال می­شود. جهان بیرونی تصوری به ذهن ما منتقل نمی­کند. ذهن ما است که در نگاه به جهان بیرونی مفاهیم مشترک را درمی­یابد؛ زبان را می­یابد.⁵

   جان لاک شاید اندیشه­ی رنه دکارت در مورد زبان را به زبانی دیگر بیان می­کند؛ زبان  آمیخته­ای است از توان خدایی و انسانی؛ زبان جزئی است که از کل می­آید؛ نشان توان انسانی برای اشاره به جهانِ چیزها: «انسان می­تواند صداهای معنادار  بسازد. خدا انسان را به عنوان موجودی اجتماعی آفریده است. او را نه تنها با غریزه و ضرورتِ هم­راهی با هم­نوعان ساخته است؛ که با زبان نیز مزین کرده است؛ به مثابه ابزاری پُراهمیت و  پیوندگاه مشترکِ اجتماع ... واژه­ها، در نهایت، از عقیده­­های دلالتی­ی احساسی برمی­آیند ...»⁶