بعد از آن و با اعتراف به اینکه ساواک از مرگ صمد خوشحال هم ‏شده است. (فراهتی نمی گوید چرا ساواک باید از مرگ صمد خوشحال ‏شده باشد) انگشت اتهام را به سوی همه چیز نشانه می گیرد. فراهتی با آن ‏که مدعی است "برای من دو صمد وجود داشت. یکی صمدی بود که در ‏رودخانه غرق شد، صمد متعهد، منصف و‎ ‎آدمی وارسته که دوست من بود. ‏دیگری صمدی بود که از توی رودخانه درآمد، بنام «صمد،‎ ‎شهید ‏ساختگی». این صمد دوست من نبود. من در جایی نوشته‌ام، مثل شمشیر ‏داموکلس بالای‎ ‎سر من بود تا یک سوءتفاهم جزیی را به زمین و زمان خبر ‏بدهد. من با این صمد زندگی‎ ‎کردم، ولی او دوست من نبود"-(حمزه ‏فراهتی پیش گفته).-فراهتی درجای جای اثرش کینه ای غیرقابل فهم ،را ‏به صمد، با خود حمل می کند. فراهتی معتقداست "صمد به خاطر نوع ‏زندگی اش قهرمان نشد"-(ص168) یا او "آغازگر راهی نبود، فکری را ‏نمایندگی نمی کرد" بعد با به رخ کشیدن آن که "صمدحتا یک ساعت از ‏زندگی ماه های آخر علیرضا نابدل، بهروزدهقانی، همایون کتیرایی، ‏حمیداشرف و صدها فدایی دیگر (فراهتی با فروتنی! نام خود را به زبان ‏نمی آورد) را تجربه نکرد‎.ه است‏ زندان نرفتن  سختی نکشیدن صمد را به ‏رخ می کشد. چرا فراهتی با بینش صددرصدی اش، حکم می راند که، ‏صمد "آغازگر راهی نبود. فکری را نمایندگی نمی کرد"؟! به راستی چه ‏تعداد از هم نسلان خود فراهتی در سازمان فداییان با وی در این قضاوت ‏هم نظرند؟ می توان از دهها فدایی زنده مانده در همین اروپا سئوال کرد و ‏دید حکم فراهتی "که صمد فکری رانمایندگی نمی کرد یا او آغازگر راهی ‏نبود" چقدر (واقعیت به کنار) از انصاف فاصله دارد. جالب توجه آنکه خود ‏فراهتی، در فضای آن سال های تبریز و در اثر دوستی و نزدیکی با محفل ‏تبریز به زمین سیاست پرت شده است. 3 نام جدا نشدنی، بهروزدهقانی، ‏علیرضانابدل و صمد بهرنگی، و با کمی فاصله کاظم سعادتی. در کمتر ‏روایتی از شکل گیری جریانات سیاسی تبریز آن سال هاست که برجسته ‏نباشد. چطور فراهتی حکم میراند "صمد آغاز گر راهی نبوده". شما می ‏توانید این راه را نقد کنید اما نمی توانید صمد را از تاریخ شکل گیری، ‏فکری که منجر به تولد جنبش چریکی شد دل بخواه حذف کنید. ماهی ‏سیاه کوچولو، 24ساعت خواب و بیداری، به علاوه "ردتئوری بقا از" ‏امیرپرویزپویان و "مبارزه مسلحانه هم استراتژی هم تاکتیک" از مسعود ‏احمدزاده. تامدت ها چراغ راه بسیاری از جویندگان جنبش نوپای چپ ‏بوده است. همه ی تلاش فراهتی در آن است که بگوید، صمد اگر از بین ‏نمی رفت، یا به قول خود فراهتی، شهید نمی شد، هرگز زمینه طرح نمی ‏یافت. تا اینجا صمد چیزی هم به فراهتی بدهکارشده است. او حتا پروژه ی ‏الفبای آذری را که صمد سخت بدنبال آن بود، را، با استناد به ایراداتی که ‏دوست صمد، محمدعلی فرزانه، به طرح "الفبای آذری" داشته است را ‏چندان در خور توجه نمی بیند. همه ی حرف و تلاش فراهتی، آن است که ‏ظاهراٌ "پس از مرگ صمد اتهام زنندگان با تردستی موضوع را به گونه ای ‏دیگر جلوه دادند کمیته پیکار با بیسوادی همراه ساواک به علت تمرد صمد ‏او را تهدید به مرگ کرده و بالاخره از بین بردند" گزارشگر رادیو زمانه در ‏اثبات درستی و باورمند بودن این موضوع که طرح الفبای آذری صمد فاقد ‏اهمیت بوده و خود صمد در زمان حیات آن را پاره کرده است و طرح را ‏دنبال نکرده متذکرمی شود"البته آقای فراهتی شواهد دقیقی برای این ‏ادعا در کتاب خود آورده که مستند هستنند" بعد خانم، محمدی، ما را ‏‎ ‎به ‏نوشته‌های استاد محمدعلی فرزانه"رجوع می دهند. خانم محمدی با ‏آوردن پیش وند "استاد" قبل از نام فرزانه،خواسته اند درجه استناد و ‏استدلالشان را بالا برند. (دراینکه فرزانه استاد است تردیدی ندارم. اما برای ‏استفاده ی ابزاری، آری. تصورش را بکنید مثلاکسی در اثبات نظر خود در ‏ادبیات و بستن دهان طرف مقابل، بگوید همان طورکه استاد صادق هدایت ‏در بوف کور می فرمایند، یا.....). جوهره، نوشته ی حمزه فراهتی، در مورد ‏صمد بهرنگی آغشته به نوعی پیش بینی کین خواهانه و قضاوت اخلاقی ‏می باشد. برای فراهتی پذیرش این امر که صمد، می توانست به چهره ای ‏درخشان درآینده تبدیل شود، دور از ذهن است. فراهتی حتا، ترانه های ‏‏"عاشیق لار" در رسای صمد را برنمی تابد. ترانه هایی که در بردارنده ی ‏پاسداشت خاطره ی انسانی صمد، می باشند. صمد، اگر نه در ارس که با ‏ذات الریه و سرماخوردگی هم فوت می کرد، بزرگ بود. می پرسید چرا؟ ‏پاسخ را از احمد شاملو درمطلب "ای کاش این هیولا هزار سرمیداشت" ‏می جوییم: "تجلی چهره ی صمد روشنفکر آزاده ای که مجموعه ی ‏آثارش از هفت هشت قصه ی کوتاه و بلند برای کودکان،‎ ‎چند‎ ‎مقاله ‏ی‎ ‎دراز‎ ‎و‎ ‎کوتاه‎ ‎در‎ ‎زمینه ی‎ ‎مسائل تربیتی و چند یادداشت از ‏فولکلور آذربایجان برنمیگذرد میباید برای جامعه ی روشن فکری ‏ما هم چون کلاه بوقی بلندی شود که‎ ‎در‎ ‎مکتب‎ ‎خانه‎ ‎های‎ ‎قدیم‎ ‎بر‎ ‎سر‎ ‎بچه های‎ ‎تنبل می گذاشتند. می پرسید چرا‎ ?‎می گویم برای ‏آن که شعشعه چهره ی یکی چون‎ ‎صمد،‎ ‎بیش‎ ‎از‎ ‎آن‎ ‎که‎ ‎به خاطر‎ ‎والایی ارزش های انکارناپذیر شخص او باشد، معلول بی نوری و ‏خاموشی جامعه‎ ‎روشنفکری‎ ‎ما است‎.‎میبینیم‎   ‎که‎ ‎چون‎ ‎وجود‎ ‎ارزنده‎ ‎و‎ ‎مغتنمی‎ ‎نظیر‎ ‎صمد بهرنگی از دست میرود، نخی از یک ‏طناب نمی برد و حلقه ای از یک زنجیر نمی گسلد و مبارزی برخاک ‏نمی افتد"......." اوج رسوایی جامعه است برای جامعه ما که نمی ‏تواند خلاء صمد را با صمدی دیگرپرکند"..."‏‎ ‎اما‎ ‎اگر‎ ‎به‎ ‎حقیقت‎ ‎احترام‎ ‎می گذاریم‎ ‎حق‎ ‎این‎ ‎است‎ ‎که صمد‎ ‎از‎ "‎ما‎" ‎نیست.‏‎ ‎حق‎ ‎این‎ ‎است‎ ‎که‎ ‎او‎ ‎را‎ ‎در‎ ‎شمار‎ ‎وارسته گان‎ ‎بی‎ ‎مرگ‎ ‎بشماریم‎ ‎حتا اگر‎ ‎در‎ ‎گرما‎ ‎گرم‎ ‎جوانی‎ ‎به‎ ‎آب‎ ‎سرد‎ ‎ارس‎ ‎نمی‎ ‎رفت‎ ‎و‎ ‎عمر‎ ‎نوح‎ ‎می‎ ‎کرد،‎ ‎و‎ ‎به‎ ‎مرگ‎ ‎طبیعی درمی گذشت‎ ‎چرا‎ ‎که‎ ‎بیگمان‎ ‎در‎ ‎روزگار‎ ‎ما..... صمد‎ ‎چهر‎ ‎ه ی‎ ‎حیر‎ ‎ت انگیز‎ ‎تعهد‎ ‎بود. تعهدی‎ ‎که‎ ‎به‎ ‎حق‎ ‎می باید‎  ‎با‎ ‎مضاف‎ ‎غول‎ ‎و هیولا‎ ‎توصیف‎ ‎شود‎ : ‎غول‎ ‎تعهد‎! ‎‏ هیولای‏‎ ‎تعهد. ‏صمد‎ ‎سری‎ ‎از‎ ‎این‎ ‎هیولا‎ ‎بود. و‎ ‎کاش‎... ‎کاش‎ ‎این‎ ‎هیولا،‎ ‎از‎ ‎آن‎ ‎گونه‎ ‎سر، هزار می داشت (احمدشاملو، ای کاش این هیولا هزار سر ‏میداشت). می بینید آقای فراهتی اینجا دیگر اتهام زنی ومغروق ومقتول ‏بودن صمد مطرح نیست. فقدان و نبود انسانی که به گفته غلامحسین ‏ساعدی "او اژدهای فرزانه ای که در تمامی جبهه ها آرام آرام می جنگید ‏بود" (کتاب جمعه سال اول ۱۵شهریور۱۳۵۸).‏
‏(دوباره خوانی این مطلب نسبتاٌ بلند ساعدی را، اول به خود آقای ‏فراهتی  و به همه  دوستداران مسائل ملی و آگاهی از طرح الفبای آذری ‏که تا پایان با صمد ماند توصیه می کنم).‏