نگاهی به کتاب " از آن سالها ... و سالهای دیگر"‏
این نوشته در آستانه نشر بود که دوست عزیزم پرویز قلیچ خانی که ‏شبی را در هلند میهمان ما بود، آن را شنید و از من خواست تا در آرش ‏منتشر شود.‏
بازخوانی " خاطرات " حمزه فراهتی را در قالب کتاب تازه‌انتشار‌یافته ‏‏" از آن سالها و ... و سالهای دیگر "، چند شب  پیش به پایان رساندم. ‏دست‌نوشته اولیه آنرا هفت سال قبل در زمستان ١٣٧٨ خوانده بودم و ‏پیرامون آن نیز، با حمزه گفتگوهائی داشتم. گفتگوهایی که، عمده تذکرات ‏نهفته در آنرا، حمزه در بازنویسی " خاطرات " وارد کرده است؛ و گفت و ‏شنودهایی که، همان‌زمان منجر به تحریر نوشته‌ای بر  خاطرات پُر احساس ‏او با عنوان "پیشگفتار"  از سوی من شد. آن "پیشگفتار"   نزدیک به هفت ‏سال تمام پیش حمزه به امانت ماند و به انتظار نشر " خاطرات" نشست! ‏کتاب که چاپ شد، حمزه چند جلد از آنرا برایم فرستاد و همراه آن، ‏همان" پیشگفتار" را نیز به من برگرداند تا که در زمین من و از سوی من ‏به حرکت در آید! با خود گفتم از آن حرفها زمان زیادی گذشته است و ‏درست آنست که پیش از تصمیم‌گیری درباره انتشار یا عدم انتشار " ‏پیشگفتار "، یکبار دیگر " خاطرات " را که حتماً دستخوش تغییراتی شده ‏است باز بخوانم و نیز با درنگ و دقت باز هم بیشتری.‏
آغاز به خواندن کردم که البته با کندی پیش رفت. ناتندرستی نمی ‏گذاشت که این " خاطرات " بسیار پر کشش را در یک نفس تمام کنم. ‏سرانجام تمام شد و حال بر آن شده ام که همان " پیشگفتار " هفت سال ‏پیش را در حالی نشر دهم که از انتشار کتاب حمزه چند ماهی گذشته ‏است! اما اگر بپذیریم که نه این چند ماه فاصله در قیاس با چهل سال ‏خاطره مهم است و نه گذر هفت سال در پی نوشتن " پیشگفتار " –  و یا ‏دقیق تر تامل مرور وار من بر " خاطرات " حمزه – اهمیت دارد، در ‏آنصورت این تاخیر را  بر تاخیر کننده میتوان بخشید! ‏
‏ در پایان بازخوانی به این نتیجه رسیدم که درست همانی را منتشر ‏کنم که آنزمان نوشته بودم و  تصحیحات احتمالی بر آن را نیز به کمترین ‏محدود کنم. ‏
با اینحال، هم توضیح کوتاهی که در بالا آمد و هم دو نکته‌ای که ‏اکنون می خواهم به آنها بپردازم موجب نوشتن این چند سطری تحت ‏عنوان "درآمدی " شده که بر پیشانی " پیشگفتار " هفت سال پیش ‏نشانده‌ام.‏
نکته نخست اینکه حاصل بازنگری‌ها و بازنویسی‌های چندین‌باره حمزه ‏بر  " خاطرات " طی هفت سال گذشته، واقعاً خوب از آب در آمده است. ‏وسواس‌های حمزه در ذکر درست وقایع که او را وامیداشت تا از هر رفیق و ‏دوستی برای روایت صحیح تاریخ طی‌شده کمک بگیرد، تأثیر خود را ‏گذاشته است. اگرچه " خاطرات " در ذات خود همانست که خلق شده ‏بود، اما با آرایش موزونی که یافته است دستکم به گمان من تا سطح یک ‏رمان پر کشش بالا کشیده شده است. ساختار‌دهی به دست‌نوشته ‏نخستین، تدقیقات در آن، و تکمله‌ها، جملگی دست به دست هم داده‌اند و ‏چگالی جامعیت مطلب را سنگین تر کرده‌اند. ادیت ادبی نوشتار اولیه که ‏حدس میزنم مکرر در مکرر بوده است،  جایگاه هنری" خاطرات " را مقام ‏و موقعیت بالاتری بخشیده است. از اینرو هم به حمزه فراهتی باید دست ‏مریزاد گفت و  هم به آنانی که در این روند پردازش " خاطرات "، یار و ‏یاور خالق اثر بوده‌اند. اما باز هم همانگونه که  اشاره کردم تکرار می کنم ‏که  آن بازنگری ها، هیچ تغییر اساسی در جوهر نوشته اولیه پدید نیاورده ‏است. حمزه در تمام مدت تصحیح، با وسواس تمام کوشیده تا که اصالت و ‏محتوی مطلب همان بماند که سطور اولیه آن دهسال قبل در ایستگاه‌های ‏تاکسی در برلین آلمان بر روی کاغذ آمده بود. بعلاوه تقدیر ویژه از حمزه ‏بخاطر زحمت و مرارت فراوان او در جریان بازنویسی و بازنگری " ‏خاطرات" به معنی آن نیست که کار انجام یافته را از اشکالات و سهوهای ‏گاه حتی محسوس و چشمگیر که کتاب از آنها رنج می برد، مبّرا بدانیم. ‏من شخصاً متوجه پاره‌ای اشتباهات در روایت‌هایی درون ‏‎"‎‏ خاطرات ‏‎"‎‏ ‏شدم که جملگی  آنان به نقل از دیگران به ‏‎"‎‏ خاطرات ‏‎"‎‏ حمزه "وصل"  ‏شده اند و در واقع ذکر  وقایعی اند که حمزه خود مستقیماً با آنها درگیر ‏نبوده است! جای تقدیر اما آنجاست که فراهتی  در این سالها در دام ‏تعجیل نیفتاد و با خودداری از انتشار سریع کتاب ، کوشید از زمان وام ‏گیرد تا محصول کار با کیفیت بیشتر و درجه بالایی از صحت در روایت ‏وقایع همراه شود. اکنون دیگر به روشنی قابل رویت  است که حمزه ‏فراهتی، در پی سه سال تحریر " خاطرات " و هفت سال بازنویسی آنها،  ‏کوشیده است که سهم خود را در دینی که بر دوش همه ما کوشندگان ‏جان بدر برده چهار دهه تجربه چپ ایران قرار دارد، ادا کند.‏
نکته دوم اما نه درباره خود کتاب و نویسنده آن، که پیرامون نقدهایی ‏از برخی نقادان این کتاب است. نقادانی که این اثر تاریخی را دستآویزی ‏برای تصفیه حساب با مخالفان سیاسی خود و تبلیغ مواضع سیاسی معین ‏قرار می دهند. خانم‌ها و آقایانی که، در این کتاب ٥٢٥ صفحه‌ای جز ‏ماجرای غرق‌شدن زنده یاد صمد بهرنگی و توهمات و جعلیات مربوط به ‏آن، چیز مهم دیگری نمی یابند! کسانیکه با بهره‌گیری از تردستی ‏ژورنالیستی، شاه و ساواک سرکوبگر، توطئه گر و هم‌چنین شایعه‌ساز را در ‏سایه اشتباهات روشنفکران چپ آنزمان قرار می دهند و همه کاسه و ‏کوزه‌ها را بر سر این روشنفکران می شکنند.  خانم الهه بقراط  که هیچگاه ‏دوست نداشتم بخاطر آن الفت دیرینه مان مجبور به  پلمیک با وی شوم  ‏از کتابی بدین حجم که در جا به جای آن رنگ خون قربانیان استبداد ‏پهلوی موج می زند چیز زیادی از پلیدی های آن رژیم نمی بیند و در ‏عوض  به این کشف شگرف نائل می آید که رژیم شاه در مقایسه با ‏حکومت فقه آن اندازه خوب بود که می گذاشت یک زندانی سیاسی  و ‏افسر طاغی چون فراهتی به اروپا برود !! و من نمی دانم که اگر یکی دیگر  ‏درست به شیوه ایشان بخواهد ساده اندیشانه یا ناشیانه استدلال کند که ‏این جمهوری اسلامی  به اصطلاح عادل تر از سلف خود تشریف دارد  زیرا  ‏که حاضر می شود به شمار نه چندان اندکی  از زندانیان سیاسی مرخصی ‏های چند هفته و چند روزه بدهد و تعداد زیادی از  منتقدان سرشناس ‏خود را مجاز به خروج از کشور و ورود مجدد آنها به درونمرز بداند ، ایشان ‏چه پاسخی برای وی دارد؟! بقراط که متاسفانه چند سالی است میان آتش ‏پشیمانی از  آنهمه دیر فهمی در بزرگ منشی  اعلیحضرت  می سوزد  و ‏اکنون هم پی برده است که در سایه توجهات پادشاه ،حتی یک "خالباز" ‏برخاسته از میان توده تهیدست می توانسته دامپزشک شود  چگونه  ‏میخواهد و میتواند حریف آن یکی فریب خورده فریب کاری شود که از ‏ایجاد دانشگاه ها در این یا آن قصبه زیر علم و رایت آخوند ها، حقانیت ‏حکومت "مستضعفان" فقها را نتیجه می گیرد؟! این ژورنالیست مستعد  ‏که این چنین استعدادهای خود را سنگفرش توجیه نظام دیکتاتوری کرده ‏است   چرا باید بخاطر انتقام از گذشته خود تا این حد به  مجیز گوئی ‏ساده لوحانه از فر و شکوه نظام شاهنشاهی برخیزد و در اثر سند گونه ‏فراهتی تنها یک نکته را برجسته کند و آن، همانا نسبت دادن   "غوغا ‏سالاری" به  روشنفکران آن سالها در مورد مرگ صمد بهرنگی است؟ ‏راستی غوغاسالار واقعی  کیست ،  آن جنبش فکری- سیاسی- که صمد ‏هم متعلق به آن بود-که هرگز ادعای کشته شدن  صمد را نکرد یا آن  ‏غوغا سازان کنونی که اصرار دارند با سوء استفاده از واگویی های دردمندانه ‏و قابل فهم فراهتی   به دروغ بگویند که آن جنبش به تعمد مقتول آفرینی ‏کرده است؟و از آقای ژورنالیست  مسعود بهنود می پرسم  چرا برای توجیه ‏سکوت "روشنفکرانه " خود در آن سال های حکومت آریامهری  همه ‏مهارت خود را به کار می گیرد تا به نفی –و نه نقد –پایداری جامعه ‏روشنفکری در برابر استبداد   آن سالها برخیزد؟!  آری! همان اندازه که ‏میزان بیش از حد اختصاص یافته  در این کتاب به ماجرای مرگ صمد از ‏سوی حمزه- که بخش بزرگ آن ناشی از ویژگی های اخلاقی خود وی و ‏در نتیجه بر خاسته از درون  خود او است -قابل فهم می نماید  ،اما به ‏همان میزان هم رصد این کتاب از سوی برخی ها  فقط از زاویه موضوع ‏صمد، بسیار  حساب شده و مطلقا سود جویانه است. ارزش گذاری این ‏کتاب تاریخی  از زاویه تنگ منافع سیاسی، براستی چندش آور، و توهین ‏به شعور خواننده و استفاده ابزاری از نویسنده کتاب است. بیش از این نمی ‏گویم و می گذارم و می گذرم! ‏
با این چند نکته اکنون آن حرف و حدیث هایی را نقل می کنم که ‏هشت سال پیش در رابطه با کار ارزشمند کهن یارم، حمزه فراهتی نوشتم.‏
‏***‏

به لطف نویسنده، شانس آنرا یافته ام که کتاب حاضر را پیش از چاپ ‏و انتشار آن بخوانم. " خاطرات "، چنان مرا به گذشته دور برد و چنان ‏احساسات مرا برانگیخت که قلم را برداشتم و در نامه‌ای به " حمزه "، با او ‏از تأثیرات ژرف دست‌نوشته‌اش بر روی خودم و نیز از ارزشی که آفریده ‏است سخن گفتم. من که همچون " حمزه "، پرورش‌یافته دهه چهل ‏شمسی هستم و مانند او، خود در متن روندهای سیاسی این دهه در شهر ‏زادگاهم – تبریز – قرار داشتم، کمابیش در همان فضایی زیسته‌ام که ‏نویسنده. تنها با این تفاوت، که او چندسالی از من بزرگتر است. او سالهایی ‏را دید که من آنها را فقط شنیدم و ایامی را گذراند که من بعدها، تنها ‏پیامدهای آن را تجربه کردم. ‏
نامه ارسالی من به " حمزه " و گفتگوهایی که در پی آن بین ما دو ‏نفر جریان یافت، انگیزه‌ای شد برای تحریر این پیشگفتار بر " خاطرات ".‏
بر تبریز سالهای چهل نیز همان می گذرد که بر کل کشور. با اینهمه، ‏ویژگی‌های تاریخ، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی شهر به ناگزیر نقش خود ‏را بر روندهای عام جاری در این شهر نیز می نهد و این روندها را به گونه ‏خودویژه شکل می بخشد و رنگ می زند. ‏
با آغاز دهه چهل و تغییر سمتی که شاه پس از کنار آمدن با  مشی ‏جان کندی به سیاست‌های کلان خود می دهد، کشور وارد یک رشته ‏تحولات اقتصادی و اجتماعی می شود و زمینه برای پیامدهای سیاسی این ‏
تحولات فراهم می آید. روابط سیاسی و اقتصادی با شوروی‌ها نیز با ‏پشت‌سر گذاشتن جنگ تبلیغاتی اواخر دهه سی  شمسی  بین دو طرف، ‏بنحو چشمگیری بهبود می یابد و شوروی‌ها و چند کشور اروپای شرقی، ‏مجری بخشی از پروژه صنعتی‌شدن ایران می شوند. سیاست‌های اقتصادی ‏شاه، ایجاد قطب‌های صنعتی در کشور را تعقیب می کند و تبریز " ‏فراموش شده " نیز جزء این اقطاب در نظر گرفته میشود. ‏
در تبریز چند واحد صنعتی بزرگ مانند ماشین‌سازی، تراکتور سازی، ‏توربین دیزل، بلبرینگ‌سازی و غیره احداث می شوند. کارخانه‌های برق و ‏شبکه‌های برق‌رسانی توسعه می یابد. راهسازی و به ویژه ساختمان سازی ‏رونق می گیرد و بازار بورس زمین داغ می شود.  این تحولات اقتصادی که ‏از اوایل دهه چهل آغاز و با شتاب‌گیری در اواخر دهه چهل ودر نیمه اول ‏سالهای ٥٠ به اوج خود می رسد در لایه‌بندی اجتماعی شهر تغییراتی ‏پدید می آورد. با تضعیف گام به گام موقعیت اقشار سنتی، اشراف زمیندار ‏تبریز مواضع قدرت را یکی پس از دیگری از دست می دهند و جای آنها را ‏بتدریج سرمایه‌داران و تکنوکرات‌ها می گیرند. ترکیب انجمن شهر تبریز در ‏دهه چهل،  دیگردر اختیار سرمایه‌داران بزرگ است . نفوذ ملاکین صاحب ‏دهها روستا  محدود می شود و  دوره یکه‌تازی  سر لومپن های شاه پرست ‏مانند" حاج ابوالقاسم جوان "ها و " شهباز "های مرتجع و  مزدور می رود ‏که سرآید. ‏
در طبقات و لایه‌های تحتانی شهر نیز، دگرگونی‌های مهم مشهود ‏است. بخشی از جوانان بیکار و کارگران واحدهای تولیدی سنتی به مراکز ‏صنعتی جدید جذب می شوند. قشری از کارگران شکل می گیرند که ‏تحصیل‌کرده و کمابیش دارای تخصص هستند. پدیده کارگر – روشنفکر ‏
آهسته آهسته رُخ می نماید. نیروی جوان وسیعی از شهرها و روستاهای ‏آذربایجان به تبریز مهاجرت می کنند و از کوچ تبریزی‌ها به تهران در ‏مقایسه با دهه‌های بیست و سی اندکی کاسته می شود. صنعت قالی‌بافی ‏تبریز که در اوایل دهه چهل حدود چهل هزار نفر شاغل دارد، قسماً به ‏شهرهای اطراف مانند خوی و مرند انتقال می یابد. تبریز که دومین شهر ‏دانشگاهی کشور است، از نیمه دهه چهل به بعد بنحو محسوسی به شهر ‏دانشجویی و تاثیر پذیر از فرهنگ دانشگاهی تبدیل می شود. این پدیده از ‏یکسو ناشی از گسترش کمّی دانشکده‌ها و بازگشایی دانشکده‌های جدید ‏است و از سوی دیگر بویژه متأثر از اعتصاب پردامنه و بزرگ این دانشگاه ‏
در طول نیمه اول سال ١٣٤٦. دانشسراها نیز از نیمه دوم دهه سی و به ‏ویژه در طول دهه چهل، از مراکز فعال تولید آموزگار برای روستاها هستند ‏و همین آموزگاران به فعال‌ترین عامل ارتباط فرهنگی و سیاسی شهر و ‏روستا بدل می شوند. انحصار رابطه شهر و روستا به دست ارباب – ژاندارم ‏‏– پیله‌ور در هم می شکند و آموزگاران و سپاهیان دانش و بعدها بهداشت ‏و ترویج و غیره نقش مهمی را در این ارتباط‌گیری ایفاء می کنند. ‏
بدین‌سان نوجوانان و جوانان روشنفکر دهه چهل تبریز که از یکسو به ‏مثابه وارث دهه رخوت اجتماعی و شکست‌های سیاسی سی پا به حیات ‏گذاشته و رشد کرده‌اند و از سوی دیگر خود به دانه‌های غلطان رودخانه ‏تحولی بدل شده‌اند که بر مسیل دهه چهل جریان دارد، گام در میدان ‏سیاست می گذارند. خاستگاه اجتماعی اینها متفاوت است: زحمتکشان و ‏لایه‌های پائینی جامعه، کسبه سنتی رو به سقوط، کارمندان، و بعضاً اقشار ‏صاحب مکنت.‏
سراغ اینها را می توان در میان دانشجویان، آموزگاران، کارمندان ‏جوان، کارگران صنعتی، بیکاران و حتی بعضاً در صفوف نظامیان یافت. ‏محل تجمع و دیدارهای آنان نیز، عبارتند از: دانشگاه و کوی دانشگاه، چند ‏کتابفروشی " سیاسی " شهر، قهوه‌خانه‌های پاتوق روشنفکران، چند میکده ‏مختص هنرمندان و سیاسیون، و بالاخره کوهپایه‌های " عینالی " و " ‏زینالی " تبریز، ارتفاعات " مشو " و بعدها قله‌های سهند و سبلان.‏
اکثر قاطع این جوانان، اولین آموزش‌های سیاسی خود را مستقیم و ‏غیرمستقیم از چپ نسل پیشین، توده‌ای‌ها و فرقه‌ای‌ها گرفته بودند. اما در ‏همان‌حال بخش اعظم و تعیین‌کننده آنان، بسیار زود از موضع رادیکالیسم ‏و تشنه پراتیک، منقد و مخالف حزب توده ایران شدند. بیرحمی رژیم در ‏قبال سیاسیون و به ویژه چپ آذربایجان، عامل مهمی در سوق جوانان به ‏مقابله‌جویی تند با رژیم بود. در سال ١٣٣٨ بود که گروهی از ‏ادامه‌دهندگان فعالیت فرقه دموکرات آذربایجان دستگیر شدند و در حالیکه ‏فعالیت آنها صرفاً جنبه سیاسی داشت و به لحاظ دامنه تشکیلاتی چندان ‏هم گسترده نبود، بلافاصله در دادگاه نظامی تبریز محاکمه و احکام اعدام و ‏حبس‌های سنگین دریافت کردند. زهتاب، فروغی و سه تن دیگر، در تبریز ‏تیرباران شدند. این خاطره تلخ، تا مدتها بر فضای سیاسی شهر سنگینی ‏داشت. ترس بیمارگونه شاه از مخالفان خود در آذربایجان و کینه بیحد آن ‏نسبت به چپ‌ها در این بخش از کشور، تا بدانجا بود که حتی پس از ‏گذشت سالها، در نیمه دهه چهل، تیمسار صفاری استاندار آذربایجان ‏شرقی در دیداری که با ما دانشجویان داشت، این سیاست را چنین بر زبان ‏آورد:" شما جوانان باید بدانید که از نظر دستگاه، تبریز و آذربایجان با همه ‏جای کشور تفاوت دارد. حتی زمزمه مخالفت هم در اینجا قابل تحمل ‏نیست."! البته قصد آن نیست که این خودویژگی سیاسی آذربایجان و ‏تبریز را عامل عمده سوق جوانان دهه چهل این دیار به مبارزه قهرآمیز ‏بدانیم،نه! در اینجا هم عوامل اصلی همانها هستند که بر کل چپ جوان ‏ایران و جهان آن روزگار می گذرد. اما آن خودویژگی را هم  می باید به ‏جای خود و چونان عامل مشدّده درک کرد. ‏
اگر بزرگترین نقطه ضعف روشنفکران چپ آذربایجان در آن سالها را – ‏همانند دیگر هم‌کیشان و هم‌نسلان خود در سراسر کشور – می باید در ‏نازل‌بودن سطح دانش تئوریک آنان توضیح داد، اما بزرگترین نقطه قوت ‏آنان پیوند نزدیک آنها با توده مردم محل و به اعتبار دیگر تاثیر پذیری آنان ‏از جریان جوشان زندگی  بود. همین ویژگی، بعدها در زمان تشکیل ‏سازمان چریکهای فدایی خلق که با اعدام گروه بزرگی از رفقای ما همراه ‏بود، خود را نشان داد؛ بطوری که در ترکیب تبریزی‌های دستگیر و ‏اعدام‌شده، تعداد کارمند، کارگر صنعتی، قالی‌باف، شاگرد لبنیاتی، آموزگار، ‏کتابفروش، همافر و نظامی از تعداد دانشجو کمتر نبود، چیزی که  مشابه ‏آنرا در دیگر مولفه های تشکیل دهنده همین جنبش نمی توان دید. این ‏ویژگی، بعدها یعنی پس از انقلاب بهمن، خود را در ترکیب توده‌ای و ‏کارگری تشکیلات آذربایجان این سازمان بنحو چشمگیری نمایاند. ‏
چپ تبریز در دهه چهل، البته در عین اینکه تماماً در هم تنیده بود و ‏همه محافل آن به گونه‌ای با یکدیگر ارتباط داشتند، اما به دو گروه عمده ‏قابل تقسیم و تفکیک بود. گروه تبریزی‌ها و آذربایجانی‌ها که عمدتاً در ‏خارج از دانشگاه بودند ولی در دانشگاه هم حضور و پایگاه جدی داشتند؛ و ‏گروه دانشجویان اعم از بومیان و غیرآذربایجانی‌ها که آنها نیز بنوبه خود در ‏خارج از دانشگاه، از ارتباطات متعدد سود می بردند. ‏
طیف نخست، آموزش سیاسی خود را با شنیدن خاطرات توده‌ای‌ها و ‏فرقه‌ای‌ها آغاز می کنند و در فقدان آموزگاران سیاسی، دست به مطالعه ‏غیرسیستماتیک می زنند و هرچه را که در آن حرف و سخنی نو و متفاوت ‏یا متعارض با قدرت حاکم باشد، با ولع می خوانند(*) بعدها، افراد این ‏طیف هم از طریق توده‌ای‌های قدیم بومی و هم در ارتباط با محافل فعال ‏سیاسی تهران و خارج از کشور به کتب و منابع کلاسیک مارکسیستی ‏دسترسی پیدا میکنند و این نوع کتاب‌ها و جزوات را دست به دست می ‏گردانند. وسیع‌ترین بحث‌ها در کوهپایه‌ها صورت می گیرد و بتدریج ‏یارگیری‌های سیاسی با سمت‌گیری‌های معین شکل می گیرد.‏
هسته اصلی این گروه در نیمه دوم چهل، صمد بهرنگی – علیرضا ‏نابدل – بهروز دهقانی هستند که به لحاظ تجهیز به اندیشه چپ در ‏مقایسه با دیگر دوستانشان ذهن سازمان‌یافته‌تری دارند و در عین حال در ‏زمینه ترویج مسئله ملی در آذربایجان و کار فرهنگی در زمینه زبان ‏آذربایجانی، گام‌های بس بزرگتر از بقیه برداشته‌اند و به همین دو دلیل ‏هم، در شبکه وسیعی از محافل و منفردان آن زمان تبریز و آذربایجان از ‏ارج و قرب بیشتری برخوردارند. سرنوشت بعدی این سه و به تبع از آنها ‏دیگر همراهان و شاگردان آنان، با رشته روندهایی گره می خورد که ‏سرمنشاء آن، از یکسو آشنایی صمد بهرنگی با امیرپرویز پویان و از سوی ‏دیگر مناسبات سیاسی نابدل دانشجوی حقوق دانشگاه تهران با محافل ‏سیاسی چپ تهران و کردستان بود (آشنایی علیرضا و اسماعیل شریفزاده  ‏با نام مستعار ملا شریف و یکی از سه رهبر اصلی شاخه انقلابی حزب ‏دموکرات کردستان ایران در نیمه دهه چهل که در درگیری با ژاندارم ها ‏به قتل رسید به سالهای اول همین  دهه بر میگردد که هر دو دانشجوی ‏دانشکده حقوق تهران بودند)  . ‏

تا اواخر سال ٤٦، وزن فعالیت‌ها ی ادبی – روشنگرانه سیاسی ‏ارزشمندی که به همت این جریان فکری – سیاسی با همکاری و همیاری ‏هنرمندان و محققین آذربایجانی چون رئیس‌نیا، ناهید، فرنود، صدیق، ‏فرزانه، " ساحر "، " سهند "، قراچورلو و ... پیش می رفت، بمراتب در ‏مقایسه با فعالیت‌های تدارکاتی – تشکیلاتی بعدی بالاتر بود. در آن سالها، ‏نشریاتی چون آدینه و عصر آدینه در یک دوره زمانی کوتاه انتشار یافت که ‏محتوی و کیفیت با ارزشی داشت. این نشریات ضمن آنکه در رابطه با ‏مسائل مربوط به زبان آذربایجانی و فرهنگ و فولکلور آذربایجانی، از ‏روزنامه‌ها و نشریات ادبی آذربایجانی شوروی و به ویژه " اینجه صنعت " ‏تغذیه می شد، اما به لحاظ مطالب اجتماعی کاملاً خصلت ایرانی داشت و ‏خلاقیت‌های روشنفکران دارای سمت‌گیری چپ و عدالت‌خواهانه و مترقی ‏بومی را بازتاب می داد. ‏
در کنار این نوع کارهای مطبوعاتی، نشر مقالات  تاریخی، تحریر ‏داستان برای کودکان و جُنگ‌های شعر آذربایجانی و آثار تحقیقاتی در ‏زمینه فرهنگی و آموزشی توسط این جریان فکری – سیاسی جریان ‏داشت. ساواک تبریز البته نسبت به این فعالیت بشدت حساس بود و تا می ‏توانست جلوی این فعالیت‌ها را می گرفت که از جمله به جد کوشید با ‏تعطیل " آدینه " و " عصر آدینه " این روند را متوقف کند. اما دلیل اصلی ‏توقف بعدی این روند را در سمت‌گیری سیاسی – تشکیلاتی بخش اصلی ‏خود این جریان فکری – سیاسی باید جستجو کرد. از فحوای آخرین ‏نامه‌های رد و بدل شده میان صمد و بهروز دهقانی که این دومی در آن ‏دوره برای مدتی به آمریکا رفته بود، می شود رد پای تصمیم‌های جدید را ‏یافت.در پی ضایعه بزرگ غرق‌شدن صمد در آبهای ارس، تجزیه این جریان ‏فکری – سیاسی و سمت‌گیری بخش انقلابی آن به پراتیسیسم مبارزه ‏مسلحانه سرعت می گیرد. البته، این تحول را اساساً نه در آبهای خروشان ‏ارس که باید در قلب جوشان صمد و یارانش دید! این خود صمد بود که در ‏واپسین سال زندگی‌اش، " ماهی سیاه کوچولو " و " بیست و چهار ساعت ‏خواب و بیداری " را نوشت که در واقع پلاتفرم هنری آن پروژه سیاسی ‏است که با نوشته‌های " رد تئوری بقا " پویان  و " مبارزه مسلحانه، هم ‏استراتژی و هم تاکتیک " احمدزاده موفق به تسخیر چپ جوان همه کشور ‏می شود. ‏
از دل تجزیه جریان فکری – سیاسی تبریز و آذربایجان سه گرایش ‏نسبتاً متمایز از هم و بعدها کاملاً مصرح از هم بیرون می زند. گرایش اول، ‏گرایش چپ انقلابی که موضوع این پیش‌درآمد و نیز سرنوشت یاران و خود ‏نویسنده این " خاطرات " است؛ گرایش دوم، گرایش آذربایجان‌پرستی با ‏بوی تند ناسیونالیستی که کسانی چون صدیق آنرا به ارث بردند؛ و گرایش ‏سوم، گرایش کار طولانی فکری – فرهنگی و تحقیقات تاریخی که از سوی ‏محققانی چون رئیس‌نیا، فرنود و ناهید و غیره پیگیری شد و همچنان می ‏شود. ‏
گرایش اول از این جریان، طی سالهای ٤٨ و ٤٩ به تمامی درگیر ‏تدارک فعالیت انقلابی و مسلحانه می شود. در جریان کوهنوردی‌ها و ‏محافل جمعی، امر گزینش‌ها از سوی رهبران اصلی صورت می گیرد و ‏روند تفکیک ها بین افرادی که برای تن‌دادن به مبارزه انقلابی آماده ‏هستند با کسانی که اهل کارهای " سخت " تشخیص داده نمی شوند، به ‏اجرا گذاشته می شود. روابط محفلی پیشین به مناسبات گروهی مخفی با ‏دیسپلین سیاسی – نظامی گذر می کند. نوبت خودسازی افراد انقلابی و ‏آماده‌شدن برای پراتیک رادیکال فرا می رسد. ‏
زین‌ پس کارهای فکری – فرهنگی توسط نخبگان این گرایش بالکل ‏متوقف شده و حداکثر در کتابی به نوشته نابدل تحت عنوان " مسئله ملی ‏در آذربایجان " محدود می گردد که آنهم در خدمت تجهیز حرکت انقلابی ‏آینده به موضع روشن در این زمینه است. حتی کارهای تئوریک در خدمت ‏سیاست انقلابی هم، توقف می یابد آنگاه که تیم عملیاتی به رهبری مناف ‏فلکی در زمستان سال ١٣٤٩ به کلانتری ٩ تبریز حمله می کند . آتش ‏مبارزه مسلحانه، تداوم تلاش های فکری – فرهنگی و تفکر سیاسی را در ‏لهیب شعله‌های خود قرار می دهد. ‏
دهه پنجاه آغاز شده است که حکایتی است آشناتر از داستانهای دهه ‏چهل. مشخصه نیمه نخست دهه پنجاه،  عموما حاکمیت عمل انقلابی ‏است و نیز واکنش ضدانقلاب در برابر آن؛ رادیکالیسمی تازنده که برای ‏فرارسیدن انقلاب بی‌تابی می کند و گروه‌گروه قربانی می دهد تا بلکه کوره ‏گدازان انقلاب تنوره کشد و راه انقلاب هموار گردد. سالهایی که مضمون ‏آن، تلاش برای آن بود که چه نباشد، نه کوشش برای آنکه چه شود. و ‏دریغ از آنهمه ایثار و فداکاری که به اقتضای نوع و شیوه مبارزه‌ای که ‏انتخاب شده بود، از خردورزی پیوسته  و دانش اندوزی و اتکاء به آن دور ‏افتاد و دور ماند. ‏
اما دهه چهل، اگرچه زاینده دوره بعدی از بطن خویش است و در ‏نتیجه هم مسبب و هم  شریک تاوان گزینه  بسیار سنگینی که گروهی از ‏با استعداد ترین  جوانان میهن ما در دهه قبل از بهمن ١٣٥٧ برگزیدند ، ‏اما دهه‌ای بود که بر آن کنکاش‌های ذهنی، اندیشه‌ورزی‌های جستجوگرانه، ‏خلاقیت‌های فرهنگی و هنری سیطره داشت. کوشندگان این نسل برای ‏نیل به آرزوهای انسانی و عدالت‌خواهانه، با هر حد از ابهام و ایهام هم که ‏باشد، به جستجوی مشی و سیاست‌های راهبردی و کاربردی برآمدند. در ‏نظرگاه آنان، راه در خدمت هدف بود و نه آنگونه که بعدها صورت وقوع ‏یافت و متأسفانه، به تمام هدف بدل گردید و طنز تلخ تاریخ اینکه، ‏آغازگران آن خود در همین دام گرفتار آمدند و قربانیان نخستین آن شدند. ‏
حمزه فراهتی در متن این حوادث زیست، جوانی خود را با آنها در ‏آمیخت و همانی را بیاموخت که در دهه چهل، پیش چشمان کنجکاو او و ‏در کنار احساس‌های گرم انسانی‌اش جریان داشت. از میان مردان اصلی و ‏سمت‌دهنده روندهای آن سالها، صمد بهرنگی بود که حمزه در زمانی بسیار ‏کوتاه با او اخت شده و مدت کمی هم با او زیست، اما بیش از هرکس دیگر ‏از مرگ جانگداز او درد کشید و به خاطر این مرگ ،بس ناجوانمردانه  از ‏سوی معدودی ملامت شنید که البته در جای دیگر از سخنم به این نکته ‏بازخواهم گشت. فعلاً ولی تنها روی این نکته قصد مکث دارم که " ‏خاطرات " یک فعال سیاسی را با چه معیارهایی باید ارزش‌گذاری کرد.‏
اگر روندهای سیاسی را مجموعه انسان‌ها بر متن مناسبات اجتماعی و ‏فرهنگی معین و بر بنیاد قانونمندی‌های اقتصادی و روابط اجتماعی ناشی ‏از آنها شکل میدهند، پس  نگاه هیچ فردی از این انسان‌ها هم نمی تواند ‏بازآفریننده و ترسیم‌کننده همه ریز و درشت‌های این روندها و همه پیچ و ‏خم‌های آن باشد. نگاه آنکس که بر ارتفاعات جنگل قرار دارد و مشرف به ‏کلیت جنگل است، نمی تواند با نگاه آنکه از میان جنگل و در لابلای ‏درختان راه می رود، یکی باشد. اولی، کلی‌ترین نمودهای جنگل و ‏عمومی‌ترین جنب و جوش جنگل را می تواند به ترسیم بکشد و دومی از ‏عناصر منفرد اما سرشار از حیات مشخص و موجودیت معین تصویر بدست ‏می دهد. اما در این میان، کسانی هم هستند که هرازگاهی ولو از روی ‏تصادف و یا کنجکاوی، سری به بالای تپه می زنند و آنگاه دوباره در میان ‏جنگل فرو می روند. این چنین افرادی هرگاه بخواهند به تصویر جنگل ‏بنشینند، گاه پرکشان از آسمان انبوهه درختان و از موضع جنگل‌بانی به ‏سخن بر می خیزند و گاه مسحور از عطر یک گیاه و یا خشمگین و پر ‏نفرت از یک خار، به روایت در می آیند.‏
حمزه، از این نوع اخیر است و " خاطرات " او نیز، تماماً در چنبره ‏نگاهی از این‌دست. آنها که او را از نزدیک و طی سالیان دراز می شناسند، ‏می دانند که او در طول چهار دهه گذشته هیچگاه در مقام و موضع ‏رهبری جنبش قرار نگرفت ولی همواره هم در کنار کسانی قرار داشت که ‏در چنان موضعی بوده‌اند. فروتنی او، هرگز به او میدان نمی داد تا حتی در ‏خور هوش و دانش خود احراز موقعیت کند. از همان ابتدا، گرایش ‏نیرومندی در شخصیت وی عمل می کرد که او را در حاشیه نگهدارد. ‏
اشتباه نشود که گویا او عافیت‌خواه است و کناره‌جو، برعکس او ‏ماجراها را همیشه خوش داشت و برای ورود به گود، هماره سری برای ‏دردکردن.‏
حمزه، انسان عاقلی است؛ اما این قلب و احساس بوده که هدایت‌گر ‏عمده او بوده است. انتخاب‌های وی، به نحو افراطی از احساس و شم او ‏تأثیر پذیر بوده اند و او هیچگاه نمی خواسته و  نخواسته که حسابگری ‏سیاسی بیاموزد و آنرا پیشه کند.خاطره نویسی او نیز از همین اصل تبعیت ‏می کندو چنین است که کتاب او ،مظهر رعایت اصل انصاف می شود.‏
بسیاری از خاطره نویسان سیاسی ، به این دلیل ساده به خاطره ‏نویسی روی می آورند که از طریق باز گوئی خاطراتشان در میدان سیاست ‏حضور یابند.اما خاطرات حمزه از این نوع نیست! او در پی انتخاب ‏بازنشستگی پیش رس سیاسی،در خود فرو می رود و با خود به سخن می ‏نشیند. انگیزه بسیار ژرف نهفته در من تاریخا شکل گرفته او و نیاز نیرومند ‏به واگوئی در جانش ، وی را وامی دارد  تا سخن با خود را روی کاغذ آورد ‏و  بدینترتیب است که حرف "او"  خطاب به همگان آفریده شود. در واقع ‏،آنچه را که او در پشت تاکسی در ایستگاههای منتظر مسافر روی کاغذ ‏آورده است، اساسا می باید درد دل وی با خویشتن خویش تلقی کرد. حتی ‏تا آنجا که من میدانم برای حمزه در ابتدا قصد انتشاری در کار نبوده است ‏و حتی ماه ها پس از اتمام اولیه دستنوشته ها، هیچکس و حتی ‏نزدیکترین یاران قدیمی اش از آنچه او آفریده بود خبر نداشتند.تنها پس از ‏مدتی بود که وی در فضای پر التهاب از دوستی های دیرینه که خود آنرا ‏میراث ارزشمند و ماندگار دیروز خود می داند، زبان به اعتراف گشود و هم ‏از اینطریق بود که چند نفری از "ماجرا جویی" آخر حمزه با خبر ‏شدند!من نیز اتفاقا در زمره این چند تن بودم و باز اتفاقا همین چند نفر ها ‏بودند که با توصیه های مکرر و اصرار های فراوان او را تشویق به انتشار آن ‏کردند.‏
به باور من همین دو نکته که در بالا توضیح آن رفت، دو جهت یاب ‏اصلی در تعیین ارزش "خاطرات" حمزه است.خاطراتی که، خواننده را به ‏اعماق جامعه آن روز ایران و تبریز می برد، با روندهای عمومی آنزمان ‏مرتبط می کند، و با تلخ و شیرین‌های ریز و پراکنده در مسیر طی شده ‏چپ‌گرایان و انقلابیون زنده و مرده دهه‌های چهل و پنجاه و  قسما دهه ‏شصت کشور ما و بویژه بخشی از آن – آذربایجان و تبریز – آشنا می سازد. ‏خاطراتی که، از ملاحظه‌گری سیاسی رنج نمی برد. اشتباه نشود که گویا ‏نویسنده به پوچی رسیده و یا ذهن متوقف‌شده‌ای پیدا کرده است. خیر! او ‏در طول کتاب، پیوسته نتایج و جمع‌بستی را که از چهار دهه حیات ‏خویش دارد، بازتاب می دهد و مدام هم آنرا در اشکال مختلف تکرار می ‏کند.او در این خاطرات هم به سیاست می پردازد  و هم اینکه جانبدار می ‏ماند که  البته می توان با این یا آن نتیجه‌گیری  او موافق یا مخالف بود و ‏من خود نیز با بخشی از استنتاج‌های وی همراه نیستم. آری! نمی توان در ‏انگشت‌گذاشتن بر بی‌منظور بودن نویسنده در نوشتن خاطرات و دادن ‏خصلت‌نمایی " درد دل با خود " به آن، تا بدانجا پیش رفت که تصوّر کرد ‏گویا حمزه دارای نظر و موضع سیاسی معین نیست.‏
به گمان من، " خاطرات " حمزه به جهات متعدد، یکی از اسناد ‏ماندگار در تاریخ سیاسی چپ ایران و یک روایت خود ویژه از نوجوانی و ‏جوانی چپ‌های آذربایجان در دهه‌های چهل و پنجاه است.اما در عین حال، ‏تابلوهایی که او در پرتو احساس‌های هنرمندانه‌اش و ملهم از انسان‌دوستی ‏و مردم‌خواهی عمیقی که همه کارآکتر او را در بر دارد، به تصویر کشیده و ‏در آنها خلاقانه زندگی را به نمایش گذاشته است، از عهده یک خاطرات ‏سیاسی‌ نویس صرف بر نمی آید. باید هنردوست و هنرمند بود و شرط ‏صداقت در تماس با هستی را رعایت کرد و چنین ملودی درام‌ها را بنواخت ‏و در چند جمله، تابلوهایی را در معرض دید گذاشت که بیننده میان گریه ‏و خنده در ماند. ‏
من خود، آن بخش از "خاطرات" را که در آن حمزه دردمند روزهای ‏تنهائی پس از فاجعه مرگ صمد با  از دست دادن غیر منتظره اسبش ‏‏"سپیدار" - تنها مونس آن روزهای تلخ و غمبارش –  در اندوهی عمیق با  ‏سگ مهربانش به درددل می نشیند و خموشانه و سنگین  بر مرگ ‏نابهنگام و بس تلخ انسانی فرهمند چون صمد و  سپیدار آنسان نجیب  می ‏گرید تا شاید که سبک شود، بارها خواندم و از احساس درد جانکاه او ‏گریستم. من همچنین صدای آن سیلی محکمی را که او در شبانگاه مستی ‏و در کرانه رودخانه تیبر در رُم بر گوش سعید سلطان‌پور می نوازد، تا مدتها ‏در گوش خود داشته ام. این سیلی که حمزه مهربان بر گوش یکی از ‏نزدیک‌ترین و مهربان‌ترین یارانش می زند، فشرده اندوه و خشمی نارواست ‏که دهسال تمام، به تشبیه جاودانه صادق هدایت، چون موریانه از درون او ‏را خورده بود. این سیلی، انفجار دهسال سکوت دردمندانه وی بود.‏
حمزه، آدم دردکشیده‌ای است؛ اما بیگمان یکی از بزرگترین دردهای ‏زندگی سراسر درد او، حادثه دلخراش غرق‌شدن صمد در آبهای ارس بود. ‏او خود را مسئول این مرگ می شناخت و هنوز هم می داند. این مسئولیت ‏که، چرا به خود اجازه نداد تا با صمد که آموزگاری روشنگر و روشنفکر بود ‏اما در عرصه شنا شاگرد ناشی‌ای بیش نبود، آموزگارانه و پیش‌گیرانه رفتار ‏کند و به ماجراجویی جوانانه صمد تن در ندهد. درد بزرگتر اما آنجا بود که ‏او از سوی برخی بدگمان‌ها و از همه بدتر چند شیاد سیاسی، به غرق‌کردن ‏صمد در ارس متهم شد. و بزرگترین درد آنکه، او به دلیل تعلق‌اش به ‏فضای آکنده از نفرت و خشم نسبت به شاه و ساواک، دو دهه تمام خود به ‏انتخاب خود، خویش را مجبور کرد تا به جو  کاذب معتقد به قتل صمد ‏توسط رژیم تمکین نماید و در اصلاح آن نکوشد. او تنها زمانی زبان به ‏سخن گشود و حتی در جبران سکوت تحمیلی بر خود در این زبان‌گشایی ‏برحق مقداری نیز افراط کرد، که دیگرانی در ایران و خارج از ایران به نقد ‏شهید‌سازی برخاستند. ‏
‏ اما پرسش پاسخ داده نشده ای  که همچنان بر جای خود باقی است و ‏حمزه باز هم در کتاب خود  به آن نمی پردازد  اینست که  نقش خود وی ‏در عدم اعلام رسمی و وسیع این نکته که صمد مغروق بود و نه مقتول، در ‏همان زمان واقعه و نیز سالهای بعد از آن چیست؟ واقعیت اینست که اگر ‏حمزه  در همان تابستان سال چهل و هفت در حلقه وسیع  دوستان خود و  ‏صمد اعلام می کرد که این حلقه مورد اعتماد جامعه روشنفکری آنزمان ‏دست به کار شود و  به او در طرح رسمی و علنی علت مرگ صمد کمک ‏کند بی تردید با همکاری آنان مواجه میشد. اگر حمزه در اوایل دهه پنجاه ‏که به اتهام وابستگی به جنبش فدائی در  زندان قصر دوره محکومیت خود ‏را می گذراند اقدام به کار توضیحی وسیع در این مورد می کرد بی تردید ‏با همیاری بسیاری از یاران فدائی خود روبرو می شد که بارها در دفاع از ‏شرافت حمزه پایبندی خود به حقیقت را  اثبات کرده بودند. حمزه آنگاه ‏هم که در ما ههای پیش از قیام بهمن ماه به همراه شادروان سعید ‏سلطانپور در عمل به سخنگویان فدائیان خلق در خارج از کشور بدل شده ‏بودند بهترین و نافذ ترین فرصت ها را در اختیار داشت تا حقیقت مرگ ‏صمد را به آگاهی بیشتر مردم برساند. و پس از انقلاب، حمزه که به عنوان ‏یکی از کادرهای معتبر سازمان ما در صفوف آن انجام وظیفه می کرد به ‏سهولت می توانست از مسئولین سازمان بخواهد که در نشریه کار مثلا به ‏مناسبت سالروز مرگ جانگداز صمد یک مصاحبه ای با او به عمل آید و یا  ‏که  خود نشریه راسا با  اقدام به نشر مقاله ای در موضوع مربوطه ، یکبار  ‏برای همیشه بر هر گونه تردید و ابهام پیرامون مرگ صمد نقطه پایان ‏بگذارد. حمزه اما از  هیچیک از این فرصت ها و امکانات استفاده نکرد و به ‏نظر من مسئولیت اصلی این فرصت سوزی نیز  با خود او است چرا که این ‏

موضوع  بیش از همه به او و حیثیت   او مربوط می شد. حمزه البته حق ‏این گلایه را از مسئولین سازمان و به ویژه آن دسته از یاران خود دارد که  ‏چرا مرگ طبیعی صمد را آن اندازه بدیهی تلقی می کردند که متوجه خود ‏خوری های وی در این موضوع نشدند و نتوانستند مبتکر اقدام ضرور در ‏این زمینه شوند، اما به یک شرط: مشروط بر اینکه سهم اصلی خود را در ‏این تاخیر بیست و پنج ساله( تا آنگاه که در سال 1372 نشریه آدینه ‏مبتکر باز گوئی حقیقت ماجرای مرگ صمد و البته بر بستر آن طرح اتهام ‏های کیلوئی و خشن علیه جنبش روشنفکری دهه های چهل و پنجاه شد ‏که بلافاصله هم مورد بهره برداری رذیلانه و انتقام جویانه محافل سلطنت ‏طلب قرار گرفت.)  بر عهده گیرد! اگر این فرصت ها به تقصیر عمده خود ‏حمزه و همچنین به گناه عدم توجه لازم از سوی همه ما به این موضوع ‏سوزانده نمی شد مسلما حمزه امروز نیاز به اختصاص حجم وسیعی از ‏کتاب "خاطرات" خود  به این موضوع را احساس  نمی نمود و نا خواسته ‏مجبور نمی شد تا در کتاب خود به خاطر ارایه یک تصویر زمینی از صمد ‏اسطوره شده ،شخصیت والای  صمد بهرنگی را تحت الشعاع نحوه مرگ او ‏قرار دهد. صمد بهرنگی ایی که، حمزه نیز مانند همه ما عمیقا باور دارد ‏نقش تاریخی بزرگی دستکم در تشویق بسیاری از جوانان انساندوست و ‏آرمانخواه به فروزان داشتن مشعل دانش و آموزش در روستاهای کشور  ‏ایفاء کرد و دیگر تلاش های فرهنگی ماندگاری که  از خود به یادگار ‏گذاشت.‏
در پایان می خواهم بگویم که کاملا قابل فهم می نماید که حمزه در ‏ترسیم خط سیر زندگی و حیات سیاسی خود بارها به موضوع مرگ صمد ‏بهرنگی برگردد و برای آخرین بار بکوشد که هرگونه آثار اتهام نابحق و ‏ناجوانمردانه‌ای را که بر او وارد آمد بزداید و راه را ولو بر اندک کسانی که ‏همچنان میخواهند در پشت این اتهام دروغین بیایستند و از ثمر کثیف آن ‏ارتزاق کنند، بر بندد. حمزه به وظیفه خود عمل میکند، اگرچه مطمئن ‏است که وجدان‌های بیدار حتی در آن سالها که شعار بیشتر میدان‌دار بود ‏تا امروز که شعور نقش‌آفرین اصلی در حرکت اجتماعی و سیاسی نیروی ‏جوان ایرانی است، هرگز در شرافت سیاسی حمزه ذره‌ای هم تردید ‏نکرده‌اند.‏
‏"خاطرات" حمزه هرچه در سالهای دورتر سیر میکند، اهمیت تاریخی ‏بیشتری می یابد که برای شخص من بسیار پر جذبه و آموزنده است؛ ولی ‏در آنجا که به وقایع سیاسی سالهای پس از انقلاب می پردازد، ناگزیر و ‏ناخواسته به سیاست نزدیک‌تر می شود تا تاریخ، و من خود نه با پاره‌ای از  ‏برداشت‌ها وی از این سالها موافق هستم و نه گذر سریع او  از بخشی از ‏دوره های پر راز و رمز را درست می دانم . اما از آنجا که من هنوز خود را ‏در مرحله خاطره‌سازی می بینم تا خاطره‌نویسی، و از آنجا که موضوع ‏سخن من در اینجا روی نقد سیاسی نیست لذا از این موارد در می گذرم و ‏باز بر اهمیت و ارزش تاریخی این "خاطرات" تأکید می ورزم و برای ‏دوست دیرینه‌ام – حمزه فراهتی – در ادامه این ارزش‌آفرینی و تکمیل و ‏تدقیق بعدی آن، کامیابی‌های بازهم بیشتر آرزومندم.‏

هلند – بیست و یکم اردیبهشت ماه ١٣٧٩‏

 ‎ ‎‏  این امر بعدها در شعری بنام " درخت سنجد " از نابدل، بازتاب ‏یافت که در آن به خودرو بودن و کج و معوج بودن این مرحله رشد اشاره ‏شده بود.‏