تآتر معاصر فرانسه دچار تحولات گوناگونی شده است. رشد و تنوع وسایل ‏ارتباط جمعی، تغییرِ بافتِ سیاسی، اجتماعی و اقتصادیِ جامعه روی این ‏هنر بی تأثیر نبوده است. یک بُعد تحول در دهه‌ی اخیر به گونه‌ای تمایل ‏داشت که از بارِ متن و میزانسن کلاسیک گریخته و بیشتر بسوی ایجاد ‏صحنه‌های بُعدی گرایش بیابد. اهمیت نویسنده‌ی تآتر و در نتیجه گفتار و ‏متن نمایشی رو به کاهش است. درواقع حرکات هنرپیشه بیشتر به حرکات ‏موزون و رقص نزدیک شده و سهم نورپردازی، موسیقی، اِفه‌های صوتی و ‏بُعدی بشدت افزایش یافته. (نمونه‌ی آن اجرای «کوارتت» با کارگردانی ‏روبرت ویلسون در تآتر اُدئون). این اواخر شاهد اجراهایی بوده‌ایم که بیشتر ‏به نمایش رقص با همراهی موزیک و تابلوهایی با جلوه‌ی یک اثر نقاشی ‏شباهت داشته است تا یک اجرای دراماتیک بر اساس متن تنظیم شده‌ی ‏تآتری و قواعد کلاسیک. در برنامه‌ی سالنمای تآتری فرانسه اجراهای ‏کوروگرافی و رقص از نظر تعداد اجرا نسبت به آثار نمایشنامه‌های تآتری، ‏فزونی گرفته است. این امر از دو سال پیش در فستیوال تآتر آوینیون نیز ‏مشهود بود، در حدی که برنامه‌ی افتتاحیه‌ی فستیوال، اجرای رقصی بود ‏همراه موزیک (آزوبو ‏Asobu‏ اجرای ژوزف نادژ ‏Josef Nadj‏) اگرچه این امر ‏باعث ایجاد نقد و مباحثه‌های فراوان نیز شد.‏
معضل دیگر تآتر در اروپا خصوصاٌ در فرانسه رشد بی سابقه‌ی برنامه‌های ‏تک نفری ‏‎“One man show”‎‏ است. این نوع نمایش دارای سابقه و سنت ‏دیرپایی است و تماشاگران خاص خود را دارد. اما پدیده‌ی جدید از این حد ‏گذشته است. منطقه‌ی «گراند بلوار» در پاریس از قدیم محل اجرای ‏نمایشنامه‌های معتبر و هنرنمایی هنرپیشه‌های معروف بوده، اما اخیراٌ این ‏محله تبدیل شده است به حوزه‌ی برنامه‌های تک نفره یا نمایشهای ‏جوک‌گویی. از ده الی پانزده سالی که هنوز به فعالیت می‌پردازند تنها در ‏یک تآتر نمایشنامه‌ای دراماتیک – یعنی اجرایی بر اساس یک نمایشنامه، ‏چند هنرپیشه و یک کارگردان همراه با دکور، لباس، موزیک و غیره... روی ‏صحنه است! پدیده‌ی جدید دلایل و عوامل خاص خود را دارد که از ‏حوصله‌ی این گزارش خارج است اما بطور مختصر باید از استقبال ‏تماشاگران، عوامل اقتصادی و گسترش ذوق آسان پسندانه‌ی حاصل از ‏تربیت تلویزیونی یاد کرد. جالب اینجاست که اغلب این گویندگان جوک از ‏چهره‌های معروف شوهای تلویزیونی هستند؛ گویی نوعی بده و بستان بین ‏این اجراها و تلویزیون برقرار است و به صرف اینکه در چندین برنامه‌ی ‏تلویزیونی شرکت کرده‌اند، این امر تضمینی است بر موفقیت آنها در «تآتر» ‏و پر کردن سالنهایی که اغلب پیش فروش شده‌اند. جای تأسف است که ‏سالنهای پرشکوه «گراند بلوار»؛ با تجهیزات کامل از نظر نور و صدا و ‏صحنه که قابلیت اجرای آثار دراماتیکِ پیچیده را دارند، در اختیار افرادی ‏قرار می‌گیرد که از این امکانات کمترین استفاده را می‌کنند. تنها عاملی که ‏به حساب می‌آید حاصل فروش این برنامه‌هاست که با کمترین مخارج – ‏یک گوینده – بیشترین درآمد را به چنگ می‌آورند و جالب اینجاست که ‏سودآوری به اینجا ختم نشده، بلکه در ادامه با فروش فیلم و ویدئو و ‏اجراهای دوره‌ای در شهرهای مختلف و شرکت در فیلمهای بازاری و ‏شوهای تلویزیونی نیز به مال‌اندوزی این افراد معدود افزوده می‌شود. در ‏مقابل انبوه بازیگران، کارگردانها، نویسندگان، نورپردازان، دکوراتورها، ‏طراحان لباس، مهندسین نور و صدا و سایر دست اندرکاران هنری در ‏بیکاری بسر می‌برند. بخشی از هنرمندان و تکنیسینهای بیکار با تظاهرات و ‏اعتصابهای مختلف و در موقعیتهای گوناگون خطرِ افول و فروپاشی هنر ‏واقعی تآتر را گوشزد می‌کنند.‏
نگاهی به آخرین نمایش تآتر دو سولی ‏
اما در این میان گروه تآتر دو سولی ‏‎“Théâtre du Soleil”‎‏ با مدیریت آرین ‏منوشکین موقعیتی منحصر بفرد داشته و از چهل و پنج سال پیش تاکنون ‏بی‌وقفه به فعالیتهای ناب تآتری ادامه داده است. آرین منوشکین به ‏موفقیتهای قبلی قانع نبوده و هیچگاه به تکرار خود نپرداخته و همواره در ‏پی کشف شیوه‌های اجرایی مبتکرانه و بدیع بوده است. آخرین کار این ‏گروه نمایشی است بنام وقایع زودگذر. ‏‎ “les Ephémères”‎‏ این اجرا ‏حاصل یک سری تمرین های بداهه‌پردازی و گروهی است که در ورسیون ‏کامل آن در بیست و نه تابلو و بیش از شش ساعت طول می‌کشد.‏
قبل از توضیح نمایش نظری به فضای تآتری و فضای صحنه‌ای این اجرا ‏بیندازیم، چرا که انتخاب و خلق این دو فضا در روند اجرا و ایجاد رابطه ‏بین موضوع و تماشاگر نقش تعیین کننده دارد.‏
فضای تآتری، فضای صحنه‌ای و فضای دراماتیک.‏
صحنه و سالنی که معمولاٌ نمایشهای تآتر دوسولی در آن اجرا می‌شد به ‏کنار گذاشته شده و همجوار آن فضایی تآتری با آرایشی کاملاٌ جدید و ‏مخصوص این نمایش ساخته‌اند. محل تماشاگران در دو طرف گذرگاهی که ‏محل ورود و خروج صحنه‌های متحرک است در نظر گرفته شده است. از ‏دو سوی دیگر گذرگاه است که صحنه‌ها وارد و خارج می‌شوند. در هر طرف ‏ایوانی قرار دارد که یکی محل ارکستر و مسئول پخش موسیقی است، و ‏دیگری قفسه‌هایی پر از آرشیو.‏
‏(محل طرح صحنه نمایش)‏
به این ترتیب فضای مقابل تماشاگران که اکنون رو در رو قرار گرفته‌اند ‏فضایی است خالی و عاری از هر گونه شیئی که فضای صحنه‌ای را بخواهد ‏تداعی کند. این مکان همانطور که خواهیم دید صحنه نیست، بلکه ‏واسطه‌ای است بمنظور ارائه‌ی فضاهای صحنه‌ای که روی صفحه‌های ‏متحرک و چرخان در نهایت ظرافت تنظیم و ترکیب شده‌اند و بوسیله‌‌ی ‏یک یا چند صحنه‌گردان از این محل عبور می‌کنند.‏
‏(ماکت صحنه نمایش)‏
تأکید بر این است که همه چیز آشکار، واضح و روشن باشد. در ابتدای ‏نمایش دو صحنه‌گردان صفحه‌ای چرخان و خالی را روی گذرگاه می‌آورند ‏و دیگران وسایل صحنه را که شامل کاناپه، میز، فرش، صندلی و... است ‏روی این صفحه آورده و دکوراتورها با پیچ و آچار، وسایل را نصب ‏می‌کنند... بازیگران بعد از نصب وسایل و خلق فضای صحنه‌ای روی این ‏صحنه‌ی متحرک شروع به بازی می‌کنند.‏
موقعیت تماشاگر در رابطه با فضای صحنه‌ای نیز در مقایسه با اجرا در یک ‏سالنِ تآتر به سبک ایتالیایی، متفاوت است. اینجا تماشاگر تنها حرکت یک ‏هنرپیشه را دنبال نمی‌کند بلکه به ناچار و بدلیل متحرک و چرخان بودن ‏فضاهای صحنه‌ای، مجبور است یک مجموعه را که شامل و حامل عمل ‏دراماتیک است دنبال کند. مجموعه‌ای که دائماٌ در حال تغییر است. این ‏عامل تماشاگر را از حالت خمودگی و فرو رفتن در مبلهای تآترهای سنتی ‏خارج کرده و به او نقشی دینامیک تحمیل می‌کند. می‌بینیم که فشرده ‏کردن عوامل دراماتیک (دکور، هنرپیشه و وسایل صحنه) روی یک ‏صفحه‌ی متحرک مستقیماٌ این تحرک را از تماشاگر نیز طلب می‌کند. از ‏طرف دیگر با به حرکت در آوردن و چرخاندن فضای صحنه‌ای بطور کامل، ‏تماشاگر بازی و اِلِمانهای صحنه را از جهات مختلف رؤیت می‌کند. این ‏زاویه‌ی متحرک دید برای همه‌ی تماشاگران بدون استثناء میسر است؛ ‏پدیده‌ای که در سالن های تآتر کلاسیک غیرممکن است. حتی در ‏تآترهایی با صحنه‌ی گرد یا صحنه‌ی چرخان. و در آخر به نوعی دیگر از ‏تحرکِ این صفحه‌های چرخان در رابطه با موضوع اشاره کنیم و آن مواردی ‏است که این صحنه‌ها در کل نسبت به موضوع مورد نمایش عکس‌العمل ‏نشان می‌دهند: در لحظاتی که روایت هولناک است، بمنظور القای ترس به ‏عقب کشیده می‌شوند و یا در تابلویی دیگر برای استقبالِ شخصی به جلو ‏رانده می‌شوند...‏
به این ترتیب عملکرد فضای صحنه‌ای از حالت متعارف خارج شده و صحنه ‏آن فضای ساکن و ثابت مقابل تماشاگر نیست، بلکه فضای صحنه‌ای در هر ‏اپیزود با ورودِ صفحه‌های چرخان مرکب از وسایل صحنه‌ای و پرسوناژهای ‏روی آن شکل می‌گیرد و سپس با خروج این مجموعه، در مقابل تماشاگر ‏فضای ساکن و ثابتِ گذرگاه می‌ماند. لازم به توضیح است که قبل از شروع ‏نمایش تماشاگران روی این گذرگاه قدم گذاشته‌اند؛ بین این محل و ‏جایگاه تماشاگران عامل بازدارنده از قبیل پرده یا اختلاف سطح وجود ‏ندارد. در آنتراکت نیز از طرف بازیگران برای صرف بیسکویت و آب به این ‏محل فرا خوانده می‌شوند. اینگونه است که موقعیت و کاربردِ این محل ‏جدایی بین تماشاگر و بازیگر را دیگرگون می‌کند. حذف این جدایی و ‏غریبی، تماشاگر را به سوژه‌های مطرح شده مرتبط کرده، او را به حوزه‌ی ‏وقوع نمایش راه داده و با این حضور فیزیکی تماشاگر به فضای دراماتیک ‏رخنه کرده است. در نتیجه رابطه‌ای سه جانبه بین بازیگر، تماشاگر و ‏موضوع شکل می‌گیرد. لحظات عادی زندگی روزمره در مقابل ما همانند ‏صفحات یک رمان ورق می‌خورند و با تخیل هر شخص عجین شده و ‏اینجاست که تآتر عملکردش را بدرستی به انجام می‌رساند. انتخاب آرایش ‏جدید سالن محل تماشاگر و صحنه‌های متحرک در ایجاد این رابطه مؤثر ‏است و استفاده و کاربرد هنرمندانه از این عناصر و فنون است که وقایع ‏عادی و تکراری روزمره را در خاطر تماشاگران سیال و دلنشین جلوه ‏می‌دهد.‏
موضوع نمایش: همانطور که از نام این اجرا برمی‌آید صحنه‌ها حول و ‏حوش وقایع روزانه و زودگذر زندگی جریان دارند. بر اساس این تم گروه ‏طی تمرینات طولانی و از طریق بداهه‌پردازی، 29 تابلو از حاصل کارشان را ‏برای نمایش انتخاب کرده‌اند. صحنه‌هایی که همه‌ی ما کمابیش در زندگی ‏با آنها برخورد کرده‌ایم. لحظات غم و شادی، خشم و نفرت، عشق و ‏حسادت... صحنه‌هایی که اغلب در بطن خانواده جریان دارد، تقریباٌ شبیه ‏دنیای چخوف و ایبسن با این تفاوت که صحنه‌پردازی و انتخاب تکنیکِ ‏ارائه‌ی تابلوها چنان که نقل شد، این وقایع را از رئالیسم یا ناتورالیسم جدا ‏کرده و با ایجاد این جدایی، جزئیات برجشته‌تر شده و عنصر «نمایشی» ‏عملکرد قابل توجهی کسب می‌کند.‏
برای نمونه دو تابلو را شرح می‌دهیم:‏
یک باغ پرشکوه
دختری غمگین بعد از مرگ مادرش خانه‌ی دوران کودکی‌اش را بفروش ‏می‌گذارد. جوانی خوشحال از راه می‌رسد و خبر تولد فرزندش را به اطلاع ‏اقوامش می‌رساند و در مسیرش به خانه‌ی فروشی برخورد می‌کند و به ‏سرعت قرارداد خرید خانه را امضاء می‌کند... دختر لحظات خوشی را که با ‏مادرش در باغ خانه گذرانده به خاطر می‌آورد...‏
مزرعه‌ی همسایه
زن روستایی در آشپزخانه مشغول تهیه‌ی شام است و با دقت شیرینی را ‏تزئین کرده و در فِر قرار می‌دهد. مرد روستایی وارد می‌شود. جعبه‌ای سیب ‏زمینی را روی میز می‌گذارد. هر کدام بشقاب و قاشق را روی میز ‏می‌گذارند و بی‌آنکه کلامی رد و بدل شده باشد به صرف شام می‌پردازند. ‏مرد روستایی خسته و کوفته بنظر می‌رسد. سوپ اش را سر می‌کشد و از ‏فرط خستگی روی میز پخش می‌شود و فوراٌ خرروپف می‌کند. زن به ‏خوردن غذا ادامه می‌دهد، بی‌اعتناء به مرد که سرش را در بشقاب سوپ ‏انداخته و خوابیده... زن شیرینی را از فر خارج می‌کند، آنرا با دقت تقسیم ‏می‌کند و سهمی برای خودش در یک بشقاب می‌گذارد و با اشتها شیرینی ‏را مزه می‌کند... در تمام طول این تابلو شخصیت ها بدون کلام و بی‌آنکه ‏نگاهی به هم انداخته باشند حرکات همیشگی را تکرار می‌کنند.‏
به همین منوال تابلوهای مختلف روی صفحات چرخان وارد و خارج ‏می‌شوند، و هر بار در فاصله‌ی گذرشان شاهد بریده‌ای از زندگی هستیم. ‏ریتم و آهنگ ورود و خروج صحنه‌ها همراه با بازی درخشان اغلب بازیگران ‏و همراهی پخش موزیک زنده این رود خروشان زندگی را در مقابل ما به ‏جریان می‌آورد و علیرغم طولانی بودن اجرا گذشت زمان را حس ‏نمی‌کنیم. در آخرین تابلو به همان شیوه‌ای که اولین صحنه آغاز شد، ‏بازیگران و صحنه‌گردانان تمامی وسایل صحنه را از روی صفحه‌ی چرخان ‏باز کرده و وسایل را خارج می‌کنند و نور روی صفحه‌ی چرخانِ خالی جمع ‏می‌شود و تأکیدی دوباره بر اینکه تآتر ساخته‌ی بازیگران و تکنیسین ‏هاست و به همین سادگی با یک صفحه‌ی خالی شروع شد و با صفحه‌ای ‏خالی به پایان می‌رسد. ما می‌مانیم و گذرگاه خالی. اشاره به نظرات پیتر ‏بروک در مورد تآتر و فضای خالی‌اش. اگرچه فراموش نباید کرد که دمیدن ‏معجونی بنام تآتر در این فضای خالی حاصل تلاش گروهی است شامل ‏بیش از چهل بازیگر و صد تکنیسین... چندین ماه تمرین و تفکر و کار ‏جدی همراه با برنامه‌ریزی دقیق.‏
برگردیم به مطالبی که در ابتدای این مختصر نقل کردیم. در میان تحولات ‏چندگونه‌ی تآتر و در شرایطی که بحران مالی دامنگیر اغلب شاخه‌های ‏فرهنگی است، حضور و ادامه‌ی فعالیت گروه تآتر آرین منوشکین بیشتر به ‏معجزه می‌ماند. اگر پافشاری و پایبندی این گروه به پاره‌ای از اصول نبود، ‏تا بحال همانند بسیاری دیگر یا از میان رفته بودند و یا جذب سیستم پر ‏کرده صندوق مالی با کمترین هزینه می‌شدند. حضور این گروه در فرانسه ‏شانس بسیار بزرگی است. هم برای تماشاگران و هم برای علاقه‌مندان و ‏دانشجویان تآتری که تازه قدم در این راه می‌گذارند. حمایت و پشتیبانی از ‏چنین گروهی لازم و ضروری است. اگر در فرانسه اقامت دارید اجراهای ‏گروه «تآتر دوسولی» را نادیده نگیرید و اگر هر کجای دیگر دنیا هستید، ‏گوش به زنگ باشید؛ چرا که این گروه اغلب با تورهای دور دنیای خودش ‏این شانس را برای دیگران نیز فراهم می‌کند تا از اجراهای تآتری‌اش ‏بهره‌مند شوند.‏
پرویز الف.‏
پاریس   ژانویه 2007‏