در تاریخ معاصر ایران، ما چون فاقد هویت بوده و هیچگاه فرصت لازم برای ‏خودنمایی "من" خویش نداشته‌ایم، همیشه علاقه فراوانی به وابستگی از ‏خود نشان داده‌ایم. پیوسته کوشش نموده‌ایم تا حضور خویش را با هویت ‏دیگران معنا بخشیم و یا خود را در جمع تعریف کنیم. سراسر تاریخ معاصر ‏ما با وابستگی در رابطه بوده است. برای نمونه، رضاشاه و فرزندش ‏محمدرضاشاه، حقانیت و حکومت خویش را مدیون یک دولت خارجی ‏بودند، هم آنان به عنوان وامدارنی ورشکسته، در حفظ حکومت، همیشه ‏سرسپرده بیگانگان نیز باقی ماندند. چنین رفتاری از بالا تا پایین، از ‏درجات بالای حکومت، از شخص شاه و یا رهبر شروع و با توجه به نقش ‏هر شخص در سیاست کشور، ادامه پیدا می کند. شکل وابستگی هر ‏سیاستمداری را موقعیت اجتماعی او مشخص می کند. آنجا که رهبر ‏کشور، مسئول دولت، وزیر و رهبران احزاب و سازمان‌ها سرسپرده باشند، ‏وابستگان به آنان و یا طرفدارانشان نیز هم‌چون رهبر خویش، تکیه‌گاهی ‏آن‌سان خواهند جُست. در چنین بستری است که وابستگی به جزئی از ‏رفتار اجتماعی و اندیشه ما بدل شده است. فعالیت گسترده لژهای ‏فراماسیونری در ایران تا آن اندازه بود که محمدرضاشاه نیز از افزایش ‏قدرت آن می ترسید. در تاریخ ما زیاد دیده شده است که برای حفظ ‏موازنه قدرت کشورهای خارجی در سیاست کشور، مشاغل دولتی بین ‏سرسپردگان دول خارجی پخش می شوند. برای نمونه؛ آمریکا قدرت مطلق ‏در ایران پیش از انقلاب بود، اما انگلستان پایه‌های خویش در حکومت ‏داشت. پس مسئولین حکومتی ما یا وابسته به آمریکا می شدند و یا به ‏انگلیس. آنان نیز که سودای شرکت و یا شراکت در قدرت دولتی در سر ‏داشتند، پیش از این‌که، صلاحیت خویش را در عمل نشان دهند، می ‏بایست چاکری خود را نسبت به بیگانه اثبات، و با توسل به نیرویی ناپیدا، ‏راه را برای ترقی خود هموار می ساختند. علت اصلی سقوط رضاشاه این ‏بود که می خواست سرسپرده آلمان نازی باشد و این خوشآیند متفقین ‏نبود، پس برکنار شد. تحت همین سیاست بود که "تئوری توطئه" در ‏ایران شکل گرفت و هنوز نیز بر اذهان حاکم است. ‏
در پی سالها وابستگی و سرسپردگی، مردم ما اصلاً فکر نمی کنند که ‏حکومتی هم می تواند به شکل مستقل وجود داشته باشد و یا مردم می ‏توانند در قدرت سیاسی مشارکت داشته باشند. این پیشداوری باعث شده ‏تا مردم در پس هر جنبش و حرکتی در ایران، ابتدا به جستجو و در پی ‏کشف تکیه‌گاه و حامی آن باشند. سازمان‌ها و احزاب نیز به نوبه خویش ‏کوشیده و می کوشند پایگاه و رابطه‌ای با یک قدرت خارجی برای خویش ‏بجویند.‏
در مقابل حضور آمریکا و انگیس در ایران، شوروی قرار داشت که چون ‏قدرتی در حکومت نداشت، به فکر راه‌های دیگر نفوذ در قدرت بود و این ‏ممکن نبود، مگر از طریق حزب سرسپرده خویش، یعنی حزب توده و دیگر ‏عوامل جاسوسی. ‏
اگرچه وابستگان به غرب در کلیت خویش مزدور بودند،  و کار جاسوسی ‏در این طیف سودآور بود، جاسوسی برای شوروی در خدمت ایدئولوژی قرار ‏داشت. جاسوسان آشکار و پنهان آمریکا و انگلیس همیشه تشویق شده‌اند، ‏صاحب پُست و مقام و پول بوده‌اند، جاسوسان شوروی اما، پیوسته ایام ‏زندان و شکنجه را تحمل کرده‌اند. روس‌ها با تکیه بر ایدئولوژی، بیشترین ‏شکار خویش را از میان روشنفکران و زحمتکشان چپ انتخاب کرده‌اند. ‏جاسوسان شوروی بیشتر در دفاع از آرمان کمونیسم جهانی و دفاع از ‏جهان‌وطنی، به راه جاسوسی برای نخستین وطن آزادشده کمونیست‌های ‏جهان، یعنی شوروی، قدم بر می داشتند. اندیشه‌ها و رهنمودهای کمینترن ‏باعث شد تا تفکری کمینترنی در احزاب چپ ایجاد گردد. چنین تفکری ‏بنیان یک نوع جاسوسی را نیز با خود به همراه داشت. به طور کلی؛ این ‏جاسوسان تا خود را بیابند و به کاری که انجام می دهند، بیندیشند، ‏گام‌های بعدی سقوط اخلاقی برداشته شده است. جاسوس را در تاریخ راه ‏بازگشت کمتر بوده است.‏
به همان نسبت که جاسوسان غیر روسِ روس‌ها در خارج از کشور پایبند ‏مرام خویش بودند، وابستگان به سازمان‌های اطلاعاتی کشورهای ‏سرمایه‌داری، فاقد این احساس بوده‌اند.‏
پرورش صفت جاسوسی در احزاب برادر وظیفه انترناسیونالیستی تلقی می ‏شد و در همین راستا نیز صورت می گرفت. جهت رسیدن به این مقصود، ‏ادبیات خاصی نیز برای مطالعه در درون این احزاب تبلیغ می شد. برای ‏نمونه، خواندن کتاب "لحظات هفده‌گانه بهاران" که داستانی‌ست از ‏خاطرات یک جاسوس روس در آلمان نازی، پس از انقلاب در شمار ‏کتاب‌های آموزشی در حزب توده به اعضاء و هواداران توصیه می شد.‏
حضور روسیه مقتدر و سپس اتحاد شوروی در مرز شمالی کشور، همیشه ‏برای ایران مسأله‌ساز بوده است. با نفوذ دولت‌های آمریکا و انگلیس در ‏دولت ایران، روس‌ها به روش‌های دیگری روی آوردند. یکی از این راه‌ها، ‏ایجاد شبکه وسیع جاسوسی بود که مستقل و یا در مواردی، با کمک حزب ‏کمونیست ایران و سپس حزب توده ایران عمل می کرد.‏
با نگاهی به خاطرات عمال و وابستگان به رژیم شاه، به خوبی می توان ‏نگرانی حکومت ایران و شخص شاه را از حضور آشکار و پنهان روس‌ها در ‏ایران دید. در رفع این نگرانی، سازمان‌های جاسوسی غرب از سیا و ‏انتلیجنت‌سرویس گرفته تا موساد، همیشه یار و پشتیبان شاه بودند، زیرا ‏مقابله با کمونیسم جهانی، استراتژی آنان نیز بود.‏
این‌که چه تعداد ایرانی از جاسوسان شوروی، در پی فعالیت، در ایران به ‏دام گرفتار آمده‌اند، آماری در دست نیست، ولی همیشه در زندان‌های ایران ‏عده‌ای سال‌ها به اتهام جاسوسی برای شوروی، زندانی بوده‌اند. هر از گاه نیز ‏کسانی در همین رابطه اعدام شده‌اند. اگر از میان گروه اول، گروه امامی(1) ‏که در زمان رضاشاه بازداشت شدند و سال‌ها در زندان ماندند، از گروه دوم ‏سرلشگر مقربی، نمونه‌های بارزی هستند.‏
از آنجا که در کشور دیکتاتورزده، اسناد همیشه به باد فنا داده می شوند، ‏بررسی موارد تاریخی معمولاً به مشکل بر می خورد. در این رابطه اما شاهد ‏پدیده جالبی نیز در روزهای آتش و دود انقلاب سال ١٣٥٧ بودیم، و آن ‏قاچاق اسناد ساواک بود. آن‌طور که از گوشه و کنار شنیده می شود، ‏بسیاری از پرونده‌های مشهور ساواک، پس از سرقت، به فروش رفته است. ‏کجا و چگونه، معلوم نیست. باقیمانده را نیز رژیم جمهوری اسلامی، به میل ‏خویش، نابود و یا پس از حذف و اضافه بایگانی نمود. پاره‌ای از این اسناد ‏نیز به شکل سانسورشده انتشار یافت. جالب این‌که، جمهوری اسلامی خود، ‏به روایتی، یک کامیون اسناد کا.گ.ب را، پس از فروپاشی اتحاد شوروی، از ‏طریق واسطه‌های خویش، از آذربایجان شوروی سابق خرید. در این هیچ ‏شکی نیست که؛ این اسناد نباید به گذشته‌ای دور تعلق داشته باشند، زیرا ‏برای رژیم ایران، تاریخ این کشور اهمیتی ندارد. بر این گمان، به حتم ‏سندهای خریداری‌شده، مربوط به همین چند دهه آخر باید باشند و ‏جمهوری اسلامی خواسته به شبکه جاسوسی روس‌ها در ایران دست یابد. ‏این نیز گفتنی‌ست، هنوز جاسوسان و امر جاسوسی دیگر سازمان‌های ‏ایرانی که تمایل به سیاست کشوری خاص داشتند، ناشناخته است.‏
با این مقدمه می خواهم به پرونده‌ای بپردازم که به سرلشگر مقربی و ‏محمدرضا سعادتی مربوط می شود. اولی در سال ١٣٥٦ و دومی در سال ‏‏١٣٦٠ اعدام شدند. هر دو در رابطه با شوروی، به جرم جاسوسی.‏
متأسفانه اسناد معتبری در دست نیست تا مورد استناد قرار گیرند. حدس ‏و گمان را با چند خاطره و خبر، برای این نوشته به کمک گرفته‌ام. رسم ‏است که جاسوس عمل خویش را میهن‌پرستی بنامد و اعلام دارد؛ برای ‏دفاع از میهن، مردم و یا ایدئولوژی به این کار اقدام کرده است. ‏وطن‌پرستی و مرام سیاسی که در امر جاسوسی به کار گرفته شود، انگ ‏زشت جاسوسی رنگ می بازد، و جاسوس نه تنها انسانی برتر، بل‌که، ‏جانفشان و فداکار معرفی می شود.‏
سرلشگر مقربی از امیران عالیرتبه ارتش شاهنشاهی بود که از ابتدای ورود ‏به ارتش، به مدت سی سال، برای روس‌ها به جاسوسی اشتغال داشت. ‏موقعیت عالی مقربی در ستاد ارتش باعث شده بود که او تمامی اطلاعات ‏سری ارتش ایران، از خریدهای نظامی گرفته تا موقعیت‌های نظامی ارتش ‏را در اختیار روس‌ها بگذارد. سرلشگر مقربی در دربار و ساواک نیز نفوذ ‏فراوان داشت. از این نظر می توان او را مهمترین مهره روس‌ها در ایران به ‏شمار آورد.(2) ارزش او برای کا.گ.ب. به آن اندازه بود که دستیابی به ‏پرونده‌اش امری لازم شمرده می شد. کا.گ.ب. می خواست علت و ‏چگونگی لو رفتن مؤثرترین مهره خویش را در رژیم شاه بداند.‏
سرتیپ هاشمی در کتاب "داوری (سخنی در کارنامه ساواک) که خاطرات ‏اوست از ساواک، در مورد مقربی می نویسد؛ شاه و عده‌ای از امیران ارتش ‏می دانستند که یکی از افسران عالیرتبه ارتش ایران برای روس‌ها جاسوسی ‏می کند. ساواک و ضداطلاعات ارتش به هر کوششی اقدام می کنند ولی ‏در پیدا کردن جاسوس نتیجه‌ای نمی گیرند.‏
مأمورین ساواک در یکی از گشت‌های معمولی خود در شمال شهر تهران، ‏در منطقه‌ای به نام "کوی نفت"، متوجه می شوند که یکی از مأمورین ‏سفارت شوروی در ایران، "دو سه بار در شب‌های متوالی... با یک جعبه ‏شبیه کیف دستی سامسونیت دقایقی در آنجا توقف کرده و سپس سوار ‏اتوموبیل شده و محل را ترک" می کند.(3) ساواک محل مزبور را تحت ‏کنترل قرار می دهد و متوجه می شود که این عمل، هر هفته تکرار می ‏گردد. روس‌ها در "توقف کوتاه خود، جعبه کیف‌مانندی را همیشه با خود ‏داشتند، مانند رادیویی که برای بهتر شنیده شدن صدا تغییر جهت می ‏دهند، [آن را] به این سو و آن سو برگردانیده و رفته‌اند". در پیگیری ‏موضوع، در می یابند که دو تن از امیران ارتش در این منطقه زندگی می ‏کنند. در تعقیب ماجرا، با تحت نظر قرار دادن دو امیر ارتش، سرانجام پس ‏از یک سال تحقیق، به مقربی مشکوک می شوند. در فرصتی مناسب، آنگاه ‏که مقربی برای تعطیلات به آمریکا سفر می کند، خانه‌اش را مورد تفتیش ‏قرار می دهند، اما چیزی نمی یابند. ابزار جاسوسی مورد استفاده مقربی آن ‏اندازه ظریف و معمولی بودند که شکی را در کسی بر نمی انگیخت. "پخش ‏صوت و غیره طوری با مهارت جاسازی شده بود که تشخیص آنها برای ‏مأمورین امکان‌پذیر نشده بود".(4)‏