‏کم نیستند کسانی که فکر می کنند اقتصاد را فقط با مجموعه ارجحیت ‏های فردی و کوشش فرد برای حداکثر سازی- حالا می خواهد میزان ‏مطلوبیت باشد یا میزان سود- بهتر می توان فهمید تا با در نظر گرفتن، ‏ابعاد دیگری که در زندگی انسانی ایفای نقش می کند. نظر این دوستان، ‏برای من محترم است ولی‎ ‎با این دیدگاه موافق نیستم معتقدم که این ‏دوستان مسایل را اندکی زیادی ساده می کنند.‏
بگذارید یک نمونه داده و با یک سئوال خیلی کلی ادامه بدهم. ‏
هرچه که دیدگاه اقتصادی ما باشد، این پرسش مهمی است که چرا بعضی ‏از اقتصادها توسعه یافته اند و عده ای دیگر نه؟ ‏
به این پرسش، البته که به شیوه های گوناگون می توان پاسخ داد. هم می ‏توان از امپریالیسم و استعمار سخن گفت ( عوامل خارجی) و هم می توان، ‏علت را در « خود» دید ( عوامل درونی). هم می توان ترکیبی از این دو را ‏به کار گرفت.  هم می توان، طبیعت را به خاطر خساست اش مقصر دانست ‏و هم می توان، نقش خاصی برای مذهب و باورهای ایمانی یک جامعه قائل ‏شد. پرسشی از این دست- که البته یک پرسش خیلی کلی است- با ‏ارجحیت های فردی قابل توضیح نیست- یا لااقل من این گونه فکر می ‏کنم.  در این نوشتار، می خواهم  روی این عامل آخری اندکی تمرکز بکنم.‏
واقعیت این است که در این جوامع، کمتر عرصه ای از زندگی است که از ‏باورهای مذهبی تاثیر نپذیرفته باشد. در آن صورت، آیا به واقع، این حرف ‏بی ربطی است اگرکسی بگوید که همین مجموعه باورها بر توانائی اقتصاد ‏برای تولید و برای رشد هم تاثیر داشته است؟ حالا که این را گفتم، پس ‏این را هم اضافه کنم که وقتی به دنیای دوروبرمان نگاه می کنیم، مشاهده ‏می کنیم که به نظر می رسد بین باورهای مذهبی و سطح رشد اقتصادی ‏ارتباط غیر مستقیمی وجود دارد. در خاورمیانه، در امریکای لاتین، ‏دربعضی از کشورهای آسیا، در افریقا که مذهب نقش بسیار برجسته تری ‏دارد، به درجات گوناگون با اقتصادی کم توان و توسعه نیافته روبرو هستیم. ‏به عوض در اروپای غربی، درامریکا و کانادا و استرالیا، که باورهای مذهبی، ‏نقش اجتماعی و سیاسی کمتری دارند،مشاهده می کنیم که اقتصادشان، ‏به نظر توانمند تر و پیشرفته تر است. به این ترتیب، آیا می توان به وجود ‏چنین رابطه ای- بین باورهای مذهبی از یک سو و توسعه اقتصادی از ‏سوی دیگر- اعتقاد داشت و از آن مهم تر، تا کجا می توان، وجود و همه ‏گستری این باورها را مقصر دانست؟ نگفته باید روشن باشد که در حد یک ‏مقاله نمی توان به همه این پرسش ها جواب گفت ومن نیز به هیچ وجه ‏چنین ادعائی ندارم. این نوشتارتنها مقدمه مختصری است بر موضوعی که ‏به گمان من بسیار مهم است.‏
قبل از ادامه بحث، باید چند نکته را روشن بکنم. بگویم و بگذرم که که ‏مقولاتی چون «پیشرفت» « توسعه اقتصادی» و حتی « روشنگری» و « ‏مدرنیته»، با هر پوششی که داشته باشند،  در نهایت به شرایط ظهورو ‏حتی پی آمدهای ظهورمناسبات سرمایه داری گره می خورد. به سخن ‏دیگر، وقتی از عقب ماندگی اقتصادی یک جامعه سخن می گوئیم در این ‏پارادایمی که بر ذهنیت ها غالب است، منظورمان به واقع عدم ظهور و ‏توسعه مناسبات سرمایه دارانه در آن جوامع است. ممکن است چنین ‏همسان دیدنی درست نباشد ولی واقعیت این است که این همسان سازی ‏در دیالوگ هائی که در می گیرد غالب است. پس به یک معنا، اگر می ‏خواهیم سرازرمز و راز عقب ماندگی اقتصادی جوامعی چون ایران در ‏بیاوریم، یکی از حوزه هائی که باید مورد توجه قرار بگیرد، علل عدم ظهور ‏وپیشرفت مناسبات سرمایه داری در آن است. حتی امروزه نیز، اگر اندکی ‏در شرایط ایران دقت کنیم همین مشکل را می توان به شکل و شیوه های ‏متفاوتی دید. نمونه وار می گویم کم نیستند کسانی که از « ندانستن» ‏تئوری های اقتصاد بازار از سوی سیاست پردازان ایرانی شکوه می کنند. به ‏ظاهر ایراد درستی است ولی به گمان من، مسئله از این بسیار پیچیده تر ‏است. یعنی اگر مشکل فقط این بود که درآن صورت، راه حل اش نیز ساده ‏بود. در یک شرایط اندکی متفاوت، به این سیاست پردازان این تئوری ها را ‏می شود یاد داد ولی حتی با دانستن این تئوری ها، اگر دیگرپیش شرط ها ‏آماده نشود، به گمان من، کار به سامان نمی رسد. منظورم از این پیش ‏شرط ها، از جمله،می توان به کمبود راه و راه آهن، کمبود امکانات بندری، ‏کمبود مدرسه و بیمارستان، کمبود شبکه های بانک داری و عملکرد بسیار ‏ضعیف و ناکافی قوه قضائیه در حمایت از قانون قرارداد، کمبود چارچوب ‏های قانونی مطلوب برای اداره اقتصاد، خودسری و خیره سری دولت و ‏مقامات دولتی و حتی مقامات فرادولتی، عدم امنیت جان ومال، مشخص ‏نبودن مرزهای شخصی واجتماعی، ودرنهایت قانونمند نبودن امور، و یا ‏کمی کلی تر، زمینه های مناسب فرهنگی اشاره کرد. یعنی می خواهم ‏بگویم که آن چه که در ایران باید تغییر کند، اندکی بیشتر از دانستن و ‏ندانستن این تئوری ها ست. به عنوان نمونه می گویم،  اگر سیستم حمل ‏ونقل درون و بین شهری در ایران بهبود پیدا نکند، توزیع فیزیکی خدمات ‏و محصولات به دست انداز می افتد و مهم نیست که این محصولات و ‏خدمات تولید دولت اند یا تولید بنگاههای خصوصی. وقتی راه کافی نباشد، ‏توزیع بهینه هم نیست. البته که در حیطه نظری، بخش خصوصی اگر ‏انگیزه داشته باشد می تواند این زیرساخت ها را آماده کند، ولی نکته این ‏است که این امکان نظری، در کمتر کشوری در جهان، عینیت یافته است و ‏دلیل قابل قبولی وجود ندارد تاگمان کنیم که ایران در این جا تافته ‏جدابافته ای است. مسئله بسیارمهم دیگر، برخورد افراد یک جامعه خاص ‏به مقوله هائی است که پی آمدهائی مشخصی بررشد اقتصادی دارند. البته ‏می گویم پیش شرط و نمی گویم « بدیهیات»، چون اگر این ها درذهنیت ‏قدرتمندان و سیاست پردازان ما بدیهی بودند که در چند دهه گذشته که ‏پول نفت هم داشتیم، برای رفع این تنگنا ها اقدام می کردیم که متاسفانه ‏به قدر کفایت نکرده ایم.‏
پس، اگرچه دانستن تئوری های اقتصادی لازم است ولی به اعتقادمن، ‏کافی نیست. این تصمیمات اقتصادی در یک خلا فرهنگی اتخاذ نمی ‏شوند. تصمیم گیرندگان و کسانی که باید در اجرای این تصمیمات بکوشند ‏و کسانی که به این تصمیمات عکس العمل مثبت یا منفی نشان می دهند، ‏از نظر باور ها و اعتقادات و نظام ارزشی تهی و هم شکل نیستند. اگر چه ‏بازار به جای خود خیلی هم خوب است، ولی درهمه کشورها، احتمالا « ‏عامل» مهم تر و پرقدرت تر، برای عملکرد کارآمد همین نظام بازار، ‏کارآمدی « دولت» است که هم ساختار خاص خود را دارد و هم مکانیسم ‏ویژه درونی خود را. به نهادهای فرادولتی قدرتمند در ایران دیگر اشاره نمی ‏کنم. به مقوله دولت باز خواهم گشت.‏
در حوزه های دیگر، در هزاره سوم میلادی هنوز اقتصاد ما در حد «تعادل ‏معیشتی» یعنی بخور ونمیر اداره می شود و در داخل و خارج از ایران برای ‏برون رفت از این وضعیت برنامه جامعی در دست نیست.  دراغلب موارد، به ‏خصوص در صد سال گذشته، دعوای مان با یك دیگر بر سر تقسیم ‏دلارهای نفتی بوده است نه این كه چه كنیم تا از امكانات تولیدی بی ‏شمار این مملكت به نفع مردم همین مملكت بهره برداری كنیم. ذهنیت ‏اقتصادی ما  با همة ادعاهائی كه داریم هنوز از عصر سوداگری- یعنی از ‏اقتصاد ماقبل آدام اسمیت ‏‎–‎‏ جلوتر نیامده است. هنوز احتكار و دلالی ‏پرآب و نان ترین مشاغل این جامعه است. به همین خاطر هم هست كه  ‏وقتی دنبال تجارت می رویم، دلال می شویم. وقتی می خواهیم ادای ‏بورژوازی را در بیاوریم، احتكار می كنیم.‏