پس از سال ها سکوت، امروز در تبعید ‏شاهد پدایش پربار «ادبیات زندان» هستیم. زنان ‏و مردان زندانیِ سابقِ پراکنده در اروپا و امریکای ‏شمالی، حکایت تجربه ی خود را از زندان های ‏مخوف رژیم اسلامی، به شکل کتابِ خاطرات ‏چاپ می کنند؛

 در سایت های اینترنتی بحث و ‏جدل و نقدهای متعددی در مورد هر کتاب و ‏نوشته صورت می گیرد؛ هر روز در این سایت ها ‏مطالبی نو، مصاحبه ای تازه و یا نگاهی نو، به ‏بحث های گذشته دیده می شود. نشریات ‏گوناگون، شماره های ویژه در مورد زندانیان ‏دارند و نشریات سازمان های چپ، یاد قتل عام ‏زندانیان را در سال های 1360 و 1367 و نام ‏اعضای جانباخته ی خود را زنده نگه می دارند. ‏ما امروز حتا کتابی تحت عنوان «فرهنگ ‏اصطلاحات زندانیان سیاسی» تألیف (اعظم کیا ‏کجوری) داریم، که گواهی است بر نهادی شدن ‏پدیده ی زندانیان سیاسی هم در زندان و هم ‏بعد از رهایی.‏
علاوه بر این خاطراتِ مکتوب، در چند سال ‏اخیر کارهای هنری گوناگونی نیز از زندانیان و ‏یا  در مورد زندان نیز ارائه داده شده. کتاب ‏‏«یادنگاره های زندان» اثر پرارزش سودابه ‏اردوان که مجموعه ای است از نقاشی های ‏سودابه در باره ی زندگی، تلاش، بیم و امید در ‏طول هشت سال اسارت در زندان، قیلم زیبای ‏مسعود رئوف «درختی که به یاد می آورد» ‏‎(The Tree that Remembers) ‎، یکی از با ارزش ‏ترین کارهای هنری زندان در زندان است.  فیلم ‏کوتاه پر ارزش شهرزاد ارشدی و امین ضرغامی ‏به نام «نهراسیدند از مرگ» و فیلم گیرای ‏پانته آ بهرامی به نام «از این فریاد، تا آن ‏فریاد»، همه گواه بر این دارد که مبارزه ی ‏زندانیان سیاسی علیه استبداد ادامه دارد و ‏عرصه های نوینی از مقاومت آفریده اند. نمونه ی ‏دیگر این مبارزه، ‏CD‏ شیرین می باشد به نام ‏‏«اوج غریب یک صدا». شیرین روی جلد این ‏CD‏ می گوید «این مجموعه متعلق به نسلی ‏است که راویتش برای جوانان، هنوز ناگفته مانده ‏است. من که برآمده از این نسل هستم، بیانی از ‏روایت خود را در زبان موسیقی پیدا کرده ام.»‏
در حالی که این مجموعه غنی و با ارزش در ‏دسترس ماست، اما، در تحلیل از آن ها و ‏گسترش دانش و آگاهی از آنچه بر نسلی پر شر ‏و شور و انقلابی گذشت، کم کاری شده است. ‏محققینِ آکادمیک، حتا آن ها که به زبان فارسی ‏آشنا هستند، کشتار انقلابیون زندانی را شایسته ‏ی تحقیق نمی دانند. این بی توجهی موضعی ‏سیاسی است نه آکادمیک. به همین دلیل هم به ‏زبان های دیگر از جمله انگلیسی مطالب بسیار ‏کمی در مورد زندانیان سیاسی سال های ‏‏1980- 1990 داریم. باید بپرسم چرا به ‏بزرگترین جنایت ضد بشری تاریخ معاصر ایران، ‏کم توجهی می شود؟ بعد از نزدیک به بیست ‏سال، هنوز رسیدگی به قتل عام هزاران زندانی ‏سیاسی در دستور کار هیچ نهاد بین المللی و ‏ایرانی حقوق بشر به طور جدی قرار ندارد. ‏آمریکا و قدرت های اروپایی و رسانه هایشان بده ‏بستان های سیاسی و دیپلماتیک و جلب ‏پشتیبانی رژیم اسلامی از حمله نظامی امریکا به ‏افغانستان و اشغال عراق، از بسیاری جنایت های ‏رژیم اسلامی علیه مردم ایران، چشم پوشیده اند ‏و تنها لفاظی های احمدی نژاد علیه اسرائیل و یا ‏ساختن «قریب الوقوع» بمب اتمی ایران را ‏برجسته می کنند. اما نکته ی جالب در این ‏جاست که علی رغم مسکوت ماندن این جنایت ‏ها، صحنه ی بین المللی و داخل کشور پر از ‏فعالیت و سر و صدا حول حقوق بشر «خودی ‏ها» و «اصلاح» جریانی ایست که در تثبیت این ‏رژیم و بزک کردن چهره ی کریه آن دست ‏داشته اند و دارند. پراکندگی، تفرقه، بی ‏سازمانی، بی برنامگی، ناپیگیر بودن و مقطعی ‏بودن کارزارهای سازمان ها و فعالین سیاسی، ‏لطمه ی بزرگی به جنبش سیاسی خارج از ‏کشور زده است. در چند سال اخیر هم که ‏بیشتر روند اصلاح طلبانه پیش گرفته و ‏سرخوردگی سیاسی بر آن حاکم است. به نظر ‏من زمان آن رسیده که به خودآئیم و منسجم و ‏متشکل و پیگیر این سکوت را بشکنیم.‏
پروژه ی تحقیقی من در مورد «زندانیان ‏سیاسی زن: خاطرات، یادها و هنر زندان» هدف ‏اش شکستن این سکوت سیاسی و علمی- ‏آکادمیک است. این پروژه در چند سال اخیر به ‏شکل بخش ثابتی از «فستیوال فیلم عدالت در ‏زندان» در تورنتو، کانادا درآمده است. در این ‏فستیوال همه ساله فیلم های مختلفی در مورد ‏زندان و زندانیان در سراسر دنیا به نمایش ‏گذاشته می شود. در فوریه 2007 هنرمندان ‏مهمان در این فستیوال، پانته آ بهرامی و سودابه ‏اردوان بودند. فیلم «از این فریاد تا آن فریاد» ‏ساخته ی پانته آ بهرامی است و بر اساس کتاب ‏‏«یادنگارهای زندانِ» سودابه اردوان ساخته شده ‏است.‏
پانته آ بهرامی ساکن آلمان است و خود ‏چهار سال تجربه ی زندانِ جمهوری اسلامی را ‏دارد. تز دکترای خود را در مورد «نقش زن در ‏سینمای متفاوت در قبل و بعد از انقلاب در ‏ایران» نوشته است. کارهایش بیشتر ساختن ‏فیلم های مستند است که محتوای انتقادی، ‏اجتماعی و سیاسی دارند. دو فیلم پانته آ، ‏‏«اسلام، هویتم یا دلیل گریزم؟» و «از این فریاد ‏تا آن فریاد»، در جشنواره های بین المللی به ‏نمایش گذاشته شده اند.‏
سودابه ی اردوان، نقاش، مجسمه ساز و ‏هنرمندی است ساکن سوئد. خود را «از فعالین ‏و مبارزان راه آزادی، دموکراسی و جنبش پیشرو ‏زنان» می داند که «هشت سال از بهترین سال ‏های زندگی خود را در زندان های مخوف اوین و ‏قزلحصار به سر برده و از بازماندگان فاجعه ی ‏ملی سال سال 67 می باشد». (برگرفته از پشت ‏کتاب «یادنگارهای زندان»).‏
سودابه و پانته آ، علاوه بر شرکت در ‏‏«فستیوال فیلم عدالت در زندان» در یک ‏سمینار که به زبان فارسی برگزار شد نیز شرکت ‏کردند. در هر دو برنامه کار هر دوی این ‏هنرمندان بسیار مورد استقبال قرار گرفت و به ‏بحث های مهمی دامن زد. از جمله جایگاه این ‏آثار هنری در پیش برد پروژه ای بزرگتر برای به ‏محاکمه کشیدن رژیم جمهوری اسلامی. پانته آ ‏و سودابه، معتقدند که نسل زندان کشیده باید ‏تجربیات خود را به نسل جوان بعد از انقلاب ‏منتقل کند تا بتوانیم از تکرار این جنایات ‏جلوگیری کنیم. هر دو تأکید داشتند که فرم و ‏محتوای هنری کارشان در حالی که فضای ‏خشن و جانفرسای زندان و شکنجه را نشان می ‏دهد اما تبلیغ خشونت نمی کند بلکه بیانگر ‏مخالفت شان با شکنجه و اعدام است. آن ها ‏یادآور شدند که مسئله زندان نه شخصی و نه ‏ملی است؛ بلکه مسئله ای بین المللی است که ‏مطرح کردن آن تنها وظیفه ی زندانیان نیست؛ ‏وظیفه ی عدالت خواهانه و انسلان دوستانه ی ‏هر فردی است.‏
پس از اتمام سمینار به زبان فارسی، ‏گردهمآیی با حضور عده ای از علاقمندان و ‏فعالین سیاسی به منظور طرح برنامه هایی ‏مشخص جهت گستره تر کردن پروژه ی ‏تحقیقی من و درگیر شدن عده ی بیشتر برای ‏بنیان نهادن «کمیسیون حقیقت یاب در تبعید» ‏تشکیل شد. دو نکته ی اصلی بحث شد:‏
اول: مطرح کردن جنایت زندان در سطح ‏وسیع تر جامعه ی کانادا و تهیه ی مطالب بهتر ‏به زبان انگلیسی تا بتوانیم نیروهای بشردوست و ‏آگاهِ هنرمند، فعالین سیاسی، مسئولین دولتی، ‏شخصیت های ادبی، آکادمیک و غیره را درگیر ‏کنیم. تماس با مطبوعات، رادیو و تلویزیون برای ‏تهیه ی مطلب و به نمایش گذاشتن فیلم های ‏زندان جزو پیشنهادات عملی بود.‏
دوم: در گیر کردن بیشتر زندانیان سابق ‏برای بازگویی خاطرات خود، فراهم کردن ‏امکانات مناسب برای آن ها که بتوانند از هر ‏وسیله ای، کلام، رنگ، حرکت، استفاده کنند تا ‏تجربیات خود را بنویسند و یا بشکل نقاشی، ‏تئاتر، رقص و موسیقی بیان کنند. در این جهت، ‏پیشنهاد شد که برنامه های متنوع تری در شهر ‏به زبان انگلیسی برگزار شود. برای انجام این ‏برنامه ها پیشنهاد شد که نیروی نسل دوم، نسل ‏دانشجوی آگاه و مسلط بر زبان انگلیسی و ‏فرانسه، یاری گرفته شود تا بتوانیم این تجربیات ‏را به آن ها منتقل کنیم. در این جمع توافق شد ‏که اقدامات زیر را به طور مشخص انجام دهیم:‏

‏1) با سازمان های حقوق بشر کانادا تماس ‏بگیریم و مدارک دقیق و منظمی را در اختیار ‏آن ها قرار دهیم.‏
‏2) با سازمان های سیاسی همکاری کنیم تا ‏اسناد، مدارک و اطلاعات مربوط به زندانیان را ‏دقیق جمع آوری کنند و در اختیار سازمان های ‏حقوق بشر قرار دهند.‏
‏3)ازرسانه های گروهی، سیاستمداران، ‏روشنفکران، شخصیت های هنری، ادبی و علمی ‏برای پشتیبانی کمک بگیریم.‏
‏4) از دانشکاه ها بخواهیم تحقیق و تدریس در ‏رابطه با زندانیان سیاسی را گسترش دهند.‏

در پایان باید تأکید کنم که برنامه ی رژیم ‏جمهوری اسلامی از بین بردن آثار جنایت های ‏خود می باشد. خاوران، قبرستان دسته جمعی ‏زندانیان سیاسی، را می خواهند ویران کنند و ‏محل بعضی از شکنجه گاه ها و زندان ها را می ‏خواهند به دانشگاه تبدیل کنند. ما باید با این ‏پاک سازی تاریخی مقابله کنیم و بگوییم که این ‏دانشگاه ها باید بدست انقلابیون ساخته شوند و ‏نه به دست رژیمی که تنها برای محو کردن ‏جنایت های خود دست به این اقداماتِ عوام ‏فریبانه می زند. هم چنین وظیفه ی نسل ماست ‏که این تاریخ را زنده نگه داریم، این که چگونه ‏این رژیم نسل انقلابی، از جان گذشته و فداکار ‏را از بین برد تا بتواند به قدرت برسد. بارها گفته ‏ام که من مانند خیلی از آزادیخواهان دیگر ‏مخالف زندان، سکنجه و اعدام هستم و بدون ‏هیچ تردیدی از حق آزادی هر زندانی دفاع می ‏کنم. امام به امثال آقای گنجی می گویم: «نه ‏فراموش می کنم و نه می بخشم» بلکه سعی می ‏کنم به منظور تضمین آزادی، دموکراسی، حقوق ‏بشر و گسترش جامعه ی مدنی برای آینده ‏ایران، جنایت رژیم اسلامی را در مجامعه بین ‏المللی به عنوان یک جنایت ضد بشری به ثبت ‏برسانم. ‏
اگر بنا نهادن «زندان سیاسی» و ایجاد ‏‏«زندانی سیاسی مؤلفه ای از اعمال قدرت ‏سیاسیِ هر دو رژیم پهلوی و اسلامی بوده است، ‏مبارزه ی زندانیان سیاسی نیز بمثابه ی یکی از ‏جنبش های اجنماعی جدید وارد عرصه ی تاریخ ‏ایران شده است. استبداد اسلامی، مانند استبداد ‏سلطنتی، راه را بر نشر خاطرات زندان، پخش ثار ‏هنری، و تبلیغ و ترویج مقاومت بسته است، اما ‏مبارزه به شکل های گوناگون در درون زندان و ‏خارج آن، حتا در قبرستان ها بویژه در قبرستان ‏خاوران، و در همبستگی خانواده های زندانیان ‏سیاسی ادامه دارد. در این شرایط، ؟؟؟؟ گسترده ‏ی ایرانی به عرصه ی مهمی از رشد جنبش ‏زندانیان سیاسی تبدیل شده است. این جنبش ‏همه ی عرصه های مبارزه را در بر می گیرد- ‏سیاست، قانون، ئانش، فرهنگ، ایدئولوژی، ‏تئوری، زبان- و خارج و داخل را به هم گره می ‏زند. اما باید متوجه باشیم که دو عرصه ی خارج ‏و داخل برابر نیستند. اعمال قدرت- چه توسط ‏رژیم و چه توسط جنبش زندانیان- در هر یک از ‏این دو عرصه متفاوت است. اگر رژیم اسلامی در ‏ایران و بویژه در زندان به شیوه ی «فعال ‏مایشاء» عمل می کند، زمینه ی اعمال قدرت ‏اش در خارج از کشور محدودتر است. بر عکس، ‏جنبش زندانیان سیاسی در خارج از کشور از ‏امکانات بسیاری برخوردار است که بکار گرفتن ‏آنها بستگی به آگاهی، اراده ی ما و بینش ‏سیاسی ما دارد. جنبش زندانیان سیاسی می ‏تواند مانند هر جنبش اجتماعی یا در خدمت ‏تعدیل قدرت سیاسی حاکم قرار گیرد یا به ‏سرنگونی آن بپردازد.‏
در چند ماه آینده از طرف پروژه ی تحقیقی ‏من، کارگاه هایی (آتلیه) در زمینه ی خاطره ‏نویسی برای زندانیان سیاسی ترتیب داده می ‏شود. کارگاه هایی با شرکت چند وکیل حقوق ‏بشر و حقوق بین المللی برنامه ریزی می کنیم ‏تا روش سندیابی و جمع آوری مدرک قانونی و ‏دقیق را یاد بگیریم. از هنرمندان و هنر دوستان ‏دعوت شد که برای تولید برنامه های هنری، ‏رقص، موسیقی، آواز، تئاتر و نقاشی که بیانگر ‏مبارزه و مقاومت زندانیان زن باشد با این پروژه ‏همکاری کنند. التیام روح و جان زندانیان سابق ‏که در بین ما زندگی می کنند، وظیفه ماست. از ‏این رو زمینه ی کار بسیار وسیع است. ‏علاقمندان به یاری در این پروژه و یا دریافت ‏اطلاعات بیشتر می توانند با من (شهرزاد مجاب) ‏تماس بگیرند:‏

‏*‏