در لیست زندانیان کشته‌شده در قتل‌عام سال ‏‏١٣٦٧ زندانیان کشور، "افخم"نامی به چشم می ‏خورد که به ظاهر، بی‌هویت، حتا بی نام کوچک ‏و یا تعلق سازمانی، غریبانه و بیگانه به لیست ‏درآمده است. افخم اما کیست که هیچ کس ‏سراغی از او نگرفته و یا نکوشیده هویت او را در ‏این سیاهه کامل کند. با این گمان که او همان ‏افخم باشد که من می شناسم، گفتنی‌ست:‏
پس از پیروزی انقلاب، آنگاه که دوران نمایش ‏قدرت سازمان‌ها و گروه‌های سیاسی بود، روزی ‏در دفتر حزب توده در تبریز با شخصی آشنا ‏شدم که افخم نام داشت. مردی کوتاه‌قد، درشت ‏هیکل، سیاه‌چرده‌، باسری تاس و شکمی گنده ‏که به همراه دو تن دیگر از کادرهای روزنامه ‏‏"آذربایجان"، ارگان فرقه دمکرات آذربایجان- ‏سازمان ایالتی حزب توده ایران در آذربایجان ‏بود. لهجه‌اش آشکارا نشان می داد، از آن سوی ‏مرز، از آذربایجان شوروی آمده است. مدتی بعد ‏که به جمع هیأت تحریریه این روزنامه پیوستم، ‏شناختم از او بیشتر شد. دانستم که از فعالین ‏فرقه دمکرات آذربایجان در سال ١٣٢٤ در شهر ‏سراب بوده است، و با شکست فرقه به آذربایجان ‏شوروی مهاجرت کرده و در آنجا سال‌ها به ‏عنوان کادر حقوق‌بگیر فرقه در روزنامه ‏آذربایجان قلم زده است. پس از انقلاب به همراه ‏دو تن دیگر با نام‌های‎ ‎حمزه خشکنابی و سیدآقا ‏عون‌اللهی، از طرف حزب توده جهت کار در ‏روزنامه به ایران آمد. خشکنابی در دانشگاه ‏مسکو زبان و ادبیات فارسی تدریس می کرد و ‏چند کتاب نیزبا ترجمه او، از روسی به فارسی از ‏سوی انتشارات "پروگرس" و یا "رادوگا" منتشر ‏شده بودند. او در زمان حکومت ملی آذربایجان ‏نیز، سردبیر این روزنامه بود. عون‌اللهی به عنوان ‏استاد تاریخ در آکادمی علوم آذربایجان مشغول ‏به کار بود. در این میان افخم تنها کسی بود که ‏تحصیل او به مدرسه حزبی محدود بود و کاری ‏به ظاهر غیر دولتی داشت. بعدها مدتی با این ‏همکاران همخانه شدم. خشکنابی پیرمردی بود ‏که دیگر از شور و شوق و احساس سیاسی ‏چیزی در او یافت نمی شد. بیش از سی سال ‏دوری از کشور و به همراه آن زندگی در ‏جامعه‌ای بسته، از او انسان دیگری ساخته بود. ‏بیشتر به مطالعه ادبیات دل خوش داشت و آنچه ‏اصلاً نمی دانست، سیاست بود. مشکلات زندگی ‏در ایرانِ پس از انقلاب را تاب نیاورد و در نتیجه ‏به شوروی بازگشت. سالی پس از او، عون‌اللهی ‏نیز در پی توقیف "آذربایجان"، ایران را ترک ‏گفت. افخم اما رفت و دوباره برگشت. این بار در ‏روزنامه "مردم به زبان آذربایجانی" نه تنها ‏همکار بل‌که همخانه شدیم. برای ما نسل جدید ‏و جوان در آن شرایط، سیاست و حزب، همه ‏زندگی بود. افخم اما جز شکم هیچ چیزی را ‏مقدس نمی دانست. برای دستیابی به یک غذای ‏لذیذ حاضر بود، به هر خفتی تن دهد. کم و ‏بیش از خود و بعدها از دیگران شنیدم که ‏مشروب‌خواری قهار بوده و هیچ روزش بی ‏مشروب نمی گذشته است. خود تعریف می کرد؛ ‏زندگی مرفه‌ای در آذربایجان شوروی داشت و در ‏کنار کار در روزنامه، به صرف دانستن زبان ‏فارسی و آشنایی مختصر به زبان عربی، کارهای ‏جنبی دیگری، با وساطت حزب، به وی واگذار ‏می شد که از این راه، درآمدش بسیار بالا بود. ‏پس می توانست خوب بخورد و به دلخواه ‏بنوشد. از این بابت رنج امروز افخم برایم قابل ‏درک بود، زیرا در شرایطی زندگی می کردیم که ‏به عنوان کادر حرفه‌ای حزب، حقوق اندکمان به ‏زور شکم را سیر می کرد. ‏
افخم پس از مهاجرت، در آذربایجان شوروی ‏ازدواج کرده بود و دو یا سه فرزند نیز داشت. و ‏جالب این‌که، پیش از مهاجرت نیز متأهل بود و ‏دختری در ایران داشت. با یورش ارتش شاه به ‏آذربایجان در ٢١ آذر سال بیست و پنج، چون ‏بسیاری دیگر، راه فرار در پیش گرفته، به کشور ‏شوروی پناه می برد. زن به همراه دختر تنها می ‏ماند. دخترش را بعدها برادرش به فرزندی می ‏پذیرد، و این را هیچ کس از دوستانش نمی ‏دانست. در ایران نیز سعی در پنهان کردن موضوع ‏داشت.‏
با توقیف روزنامه "مردم"، افخم نیز در عمل ‏بیکار شد، و این زمانی بود که جنگ ایران و ‏عراق آغاز شده و خروج از کشور با موانع فراوان ‏روبرو بود. در مورد افخم مشکل ضبط گذرنامه ‏نیز بود که خود داستانی جداگانه دارد. به همین ‏علت‌ها بود که افخم در ایران ماندنی شد.‏
‏... و این اما ظاهر زندگی افخم بود. این‌که جز ‏این، یعنی آنچه شرح آن رفت، به کارهایی دیگر ‏مشغول بود، را نمی دانم. تکیه‌ام بر این نکته از ‏این بابت است که، بسیاری از مهاجرین بازگشته ‏از شوروی، از جمله رهبران حزب توده، زندگی ‏دوگانه‌ای در ایران داشته‌اند.‏
با توقیف روزنامه "مردم"، "مردم به زبان ‏آذربایجانی" نیز از ادامه انتشار باز ماند. افخم ‏دیگر کاری نداشت که در حزب انجام دهد. ‏مدتها می خورد و می گشت و نامه (گزارش) می ‏نوشت. به اعتبار این‌که، سال‌ها در آذربایجان ‏شوروی زندگی کرده بود، و به این علت که ‏بسیاری از توده‌ای‌ها شیفته اطلاعات از زندگی و ‏مردم آذربایجان شوروی بودند، پای افخم به ‏محافل خصوصی باز شد. او بیشتر شیفته خوردن ‏و نوشیدن بود تا بحث. آنجا که دامنه ارتباط‌ها و ‏در نتیجه اعتراض توده‌ای‌ها به رفتار او بیشتر ‏شد، سازمان حزب در آذربایجان تصمیم گرفت ‏تا افخم را به تهران بفرستد. کیانوری اما مخالف ‏بود. علت را نمی دانم، ولی شاهد اصرار ‏انوشیروان ابراهیمی، عضو هیأت دبیران حزب و ‏مسؤول آن در آذربایجان، بودم. پس از بارها ‏اصرار، سرانجام کیانوری پذیرفت و افخم در ‏زیرزمین خانه‌ای در تهران که طبقه بالای آن را ‏صفرخان در اختیار داشت، مسکن گزید. در این ‏فاصله یک بار او را دیدم. می گفت دارد خاطرات ‏صفرخان را بر نوار ضبط می کند. بعدها از ‏صفرخان شنیدم که ضبط خاطرات تمام شده ‏بود و او نوارها را در اختیار یکی از دوستان ‏جهت انتشار در خارج از کشور قرار داده است. ‏
سال ١٣٦١، آنگاه که نوبت سرکوب نیروهای ‏مخالف و معترض، به حزب توده ایران رسید، ‏بسیاری از توده‌ای‌ها بازداشت شدند. عده‌ای نیز ‏از کشور گریختند و در این میان حدود هزار نفر ‏به اتحاد شوروی پناه آوردند. افخم نیز قصد ‏خروج از کشور و بازگشت به شوروی را در سر ‏داشت. تا آنجا که اطلاع دارم، یک بار تا اردبیل ‏نیز به همراه کسی آمده بود، اما موفق نمی شود. ‏بار دوم به همراه شخصی به نام اژدر، که اکنون ‏ساکن کشور سوئد است، قصد عبور از مرز می ‏کند. از قرار معلوم در مرز آستارا دستگیر می ‏شود، همراهش اما فرار می کند. از صحنه‌سازی ‏و یا واقعیت موضوع اطلاع دقیق ندارم. این ‏همراه مدتی بعد خود به شوروی می گریزد و ‏جریان فرار و بازداشت افخم را برای دوستان ‏خویش چنین تعریف کرده است.(1)‏
از زندگی در زندان افخم اطلاعی در دست ‏نیست، فقط گفته شد، در قتل‌عام تابستان ٦٧ او ‏نیز در تهران اعدام شده است. چگونگی آن ‏معلوم نیست. یکی از مسؤولین آن زمان سازمان ‏مخفی حزب توده در ایران تعریف می کند؛ خبر ‏اعدام افخم را از رفقا شنیدم و به حزب نیز ‏گزارش دادم. هم او می گوید؛ مدتی پس از آن، ‏خبری در روزنامه کیهان تهران چاپ شده بود، ‏مبنی بر این‌که؛ جسدی پیدا شده متعلق به ‏شخصی به نام افخم. پلیس از بستگانش خواسته ‏بود تا جسد را تحویل بگیرند.‏
از حل این معما خود عاجزم. حدس می زنم، با ‏اطلاعاتی که رژیم خود از او داشت، پس از ‏بازداشت، با شکنجه و نخستین تهدیدها، سفره ‏دل باز شده باشد و حقایقی دیگر آشکار، و ‏همین باعث شده تا اعدام گردد. او نه مسئولیت ‏تشکیلاتی در حزب داشت و نه استعداد این کار ‏را. استعداد جاسوسی نیز در او دیده نمی شد، ‏مگر در کسوت خبرچینی ساده شاید. از آنجا که ‏افخم ارتباطی با بقایای خانواده‌اش در سراب ‏نداشت، مرگ او نیز بازتاب نیافت.‏
این را نیز باید بگویم؛ افخم، آنگاه که از در باره ‏سیاست نوشتن دور می شد، زیبا می نوشت، با ‏احساس و سبکی روان. انگار آبشار واژه‌ها را به ‏چشم می بینی. این را کسانی که در "جمعیت ‏نویسندگان و شاعران آذربایجان" (آذربایجان ‏یازیچیلار جمعیتی) بودند و یا در جلسات آن ‏شرکت داشتند، به خوبی می دانند. افخم خود ‏در شمار بانیان و فعالین این جمعیت بود. ‏
حزب توده اما مرگ افخم را مسکوت گذاشت. در ‏صفحه اینترنتی این حزب، زیر نام شهدای ‏حزب، نامی از افخم دیده نمی شود. در کتابی ‏نیز که به همین نام منتشر کرده و در صفحه ‏اینترنتی هم موجود است، باز نامی از او نیست. ‏جالب این‌که؛ لیست قربانیان سال ٦٧ که در ‏بسیاری از تارنماها موجود است، در تارنمای ‏حزب توده نیز وجود دارد و در شماره ٧٢ آن نام ‏‏"افخم" به چشم می خورد. نمی دانم در پس ‏ماجرا چه رازی نهفته است. حزب توده اطلاع ‏داشت که افخم دستگیر شده و زندانی‌ست. این ‏را خود از زبان امیرعلی لاهرودی، عضو هیأت ‏دبیران این حزب، نیز شنیدم. او  به من حتا ‏گفت که افخم نزدیکی‌های مرز شوروی دستگیر ‏و هم اکنون در تهران زندانی‌ست. لاهرودی با ‏افخم، آنگاه که در تبریز بود، نامه‌نگاری داشت. ‏با تکیه بر آنچه گفته شد، حزب توده می داند ‏که افخم اعدام شده است، ولی ترجیح می دهد، ‏نامی از او برده نشود و نهایت این‌که؛ یک کادر ‏چهل‌ساله حزب توده، بی‌نام و نشان، فقط به نام ‏‏"افخم" در لیست قربانیان قتل‌عام سال ٦٧ باقی ‏می ماند.‏
افخم هرکه باشد، در گام نخست، یک قربانی ‏رژیم جمهوری اسلامی است. در این راه پیش از ‏آن‌که، مرام، رفتار و وابستگی سیاسی‌اش مد نظر ‏باشد، عمل ددمنشانه نظام جمهوری اسلامی ‏نسبت به او اصل است. و پیش از آن‌که، سیاست ‏و رفتار حزب توده در این امر مورد پرسش قرار ‏گیرد، باید بپذیریم که؛ جمهوری اسلامی جنایت ‏آفریده و در این راه، جنایتکار بزرگ تاریخ ‏معاصر است. نام افخم نیز به عنوان یکی از ‏قربانیان این رژیم، قابل احترام و ارزش است. اگر ‏قرار است سیاست ضد بشری جمهوری اسلامی ‏محکوم شود، گام نخست در این راه، ‏ایدئولوژی‌زدایی از قربانیان است. من از این ‏زاویه، به نوبه خویش، به یاد میر وهاب افخمی ‏‏(افخم) و به افتخار او از جا بر می خیزم و در ‏برابر رژیم ضد بشری جمهوری اسلامی، یاد ‏افخم را گرامی می دارم.‏
یاد من از افخم نه به عنوان یک رفیق همرزم ‏سابق و یا همکار مطبوعاتی، نه به عنوان یک ‏روزنامه‌نگار و مبارزی که اعدام شد، بلکه یک ‏قربانی گمنام است. یک قربانی که حتا حزبش ‏نیز حاضر نیست نامی از او در اسناد حزبی‌اش ‏بیاورد. من اما نمی خواهم هیچ‌یک از قربانیان ‏این رژیم، در سکوت ما، اندک اندک از یادها ‏حذف شوند. از یاد بردن هر قربانی، به فراموشی ‏سپردن گوشه‌ای از جنایات رژیمی است که ‏همچنان جنایت می آفریند.‏
‏ چنین مباد.‏
                                                                                           تابستان ٢٠٠٥‏
‏١‏‎ ‎‏- م.ا. سرابی نیز در خاطرات خویش به این موضوع ‏اشاره دارد. او افخم را از تهران می شناخت، با او ‏رابطه داشت و در "سرعین" او را به همراه اژدر دیده ‏بود. برای اطلاع بیشتر به  جلد سوم کتاب او، ‏سال‌های پشتِ سر- گریز به اتحاد شوروی، رجوع ‏شود. انتشارات فروغ، آلمان ١٣٨٤‏