گونتر گراس، ‏معجزه گر کلمات و وجدان بی اخلاق

از:گی سورمان

این که گونتر گراس ناچار بوده با اس-اس ‏همکاری کند، چرا که این همکاری اجباری بوده ‏است و او اختیاری از خود نداشته است را نهایتا  ‏می شود درک کرد. اما پنهان کردن این مسئله ‏به مدت شصت سال، آن هم از طرف کسی که ‏همیشه به آلمانی ها درس اخلاق داده و همه جا ‏نازی ها را محکوم کرده و با آن هایی که ‏مشکوک به همکاری با نازی ها بوده اند و یا با ‏نئو-‏‎ ‎نازی ها درافتاده، تعجب آور است. و این، ‏امری است که امروز نیز گراس از توضیح آن ‏عاجز است، چه توضیحِ علت سکوتش و چه ‏اعتراف کنونی اش.‏
شصت سال دروغ که نشانگر این است که فرد تا ‏چه حد می تواند در عین هنرمند بزرگی بودن ‏بی اخلاق بزرگی هم باشد.‏
شاید پذیرشش برای ذهن سخت باشد اما این ‏امری عمومی است که می توان با یک حرکت، ‏هم جادوگر کلمات، فرم ها و صداها بود و در ‏عین حال خالی از ابتدایی ترین ارزش های ‏اخلاقی. از یاد نبریم که هنرمندان بزرگی در ‏آلمان، کسانی چون لنی ریفنستال، ارنو برکر، ‏ویلیام فورتوانگلر... با رژیم نازی همکاری کردند. ‏در فرانسه نیز هرگز فراموش نخواهیم کرد که در ‏تمام طول جنگ دوم جهانی ژان پل سارتر ‏فراموش کرد علیه نازی ها و حرکات ضدیهود ‏موضع گیری کند. گراس هم در همان رده قرار ‏دارد مگر این که مدعای این باشد که چون ‏هنرمند است از هر گونه رده بندی اخلاقی خارج ‏است.  ‏
اما آن چه خصوصا در آلمان در این باره باید ‏مطرح شود، این است که آیا هنرمند از خواننده ‏ها و مطبوعاتی که از هنرمندان یک (رهبر ‏فکری) ایده ال می سازند گناهکارتر است یا ‏کمتر مقصر است. زیرا گراس خارج از رمان ‏هایش ( همیشه چشمگیر و ناخوانا) در طول ‏زندگی حرفه ای اش دائما موضع گیری هایی ‏کرده که تماما تعجب آورند. در کتاب « مرد ‏چپ» اش، مطلقا چپ، تمام  ایده های منفی ‏دوران خود را تایید کرده و هم چنین همه ی ‏دولت های خونریز، از کوبا گرفته تا چین را ‏حمایت کرده است. او همیشه برای حمله به ‏فاشیست های آمریکایی، ریگان و جورج دبلیو ‏بوش ( این که خطری ندارد) در صحنه حاضر ‏بوده است اما آیا هرگز شنیده ایم، حتا کمی، ‏فاشیسم مائو را رد کند ؟ یا مثلا فاشیسم ‏اسلامی را؟
البته که گراس در سال هایی صلح طلب بود که ‏نمی باید، یعنی در سال های 1980: سالی که ‏فرانسوا میتران که بدون شک به همه ی گونتر ‏گراس های آلمانی فکر کرده بود با ظرافت ‏چنین گفت: اگر هم اکنون، همه ی صلح طلبان ‏در غرب اند اما همه ی موشک ها در شرق می ‏باشند. زمانی که وقت متحد شدن دو آلمان ‏رسید او به عنوان حفظ یادگارهای سوسیالیسم ‏با این ایده و یا به تعبیری علیه مستعمره کردن ‏آلمان شرقی توسط کاپیتالیسم آلمان غربی ‏مخالفت کرد. بعضی ها مدعی اند که گذشته ی ‏اس اس او، او را گروگانی در دست سرویس های ‏مخفی آلمان شرقی کرده بود. آنها می دانستند. ‏می گویند موضع گیری هایش از جانب آنها ‏دیکته می شده ولی نمی توان این ادعا را به ‏هیچ وجه اثبات کرد. وقتی در سال 1988 ‏گراس به دعوت دولت هند، یک سال آنجا بود و ‏کتابی نوشت، این کتاب خوانندگان زیادی نیافت ‏و هندی ها از آن ناراضی بودند، زیرا در این ‏کتاب از هندی ها چون نژادی پست تر سخن ‏می گوید. اما سرگذشت گراس، میان استعداد ‏عظیم و بی اخلاقیِ او چیز ناهماهنگی را نشان ‏می دهد. گراس را چون منبع و نمونه ی اخلاقی ‏و یا ذهنی آزاد دیدن، قابل پیشگیری بود و ‏نیازی به گذشت این همه سال نبود تا خودش ‏بر این امر اعتراف کند. اشتباهی که غیر چپ ها ‏برکنار ماندند زیرا او چپی بود که علیه واقعیت ‏های زمان خودو مردمش موضع گیری می کرد.‏
به آنهایی که در آلمان و خارج از آلمان هستند و ‏حال به اشتباه خود اعتراف می کنند و یا سعی ‏می کنند آن را توجیه کنند باید یادآوری کرد ‏که می شد در دام استثنایی کردن گراس نیفتاد. ‏هم در آلمان و هم در کشورهای دیگر علیرغم ‏جایزه ی نوبل، کسانی بودند که در این دام ‏نیفتادند. به هر حال دنباله روی اجتناب پذیر ‏است.‏
گراس، یک اتفاق آلمانی است. این درست است ‏که اس- اس ها فقط در آلمان وجود داشتند اما ‏نباید از نظر دور داشت که نسل کاملی از ‏روشنفکران در همه جا- خصوصا در فرانسه-  ‏وجود دارند که خود را چپ می شمرند و معرفی ‏می کنند. آنها دائم موضع گیری هایی در رابطه ‏با ایده های غیراخلاقی می کنند، آنهایی که ‏دیروز استالین و مائو را پرستیدند و فردا برای ‏کاسترو گریه خواهند کرد، کسانی که در مسکو، ‏پکن، هاوانا، تهران و سارایه وو هیچ چیز ندیدند. ‏کسانی که در اسلامیسم نوعی نفی غرب را می ‏بینند. خوشبختانه اشتباهات این جمع با گذشت ‏زمان و در آینده است که برملا می شود..‏
آیا آگاهی در مورد گراس باعث می شود که از ‏این به بعد ما نسبت به ستارگانی که موضعی می ‏گیرند و صرفا به دلیل ستاره بودنشان مورد ‏قبول می گیرد، آگاهانه تر برخورد می کنیم؟ ‏متاسفانه نه. ‏
نمی دانیم آیا شخصیت مطبوعاتی او از روی ‏آگاهی شکل گرفته است، یا به دلیل مد و یا ‏منافع مالی و غیره است. ما مردان سیاسی را ‏کاملا زیرنظر داریم و مواظبشان هستیم زیرا ‏عریان حرکت می کنند اما هنرمندان را چندان ‏زیر نظر نمی گیریم، بخصوص وقتی که استعداد ‏زیادی دارند.‏
از جادوگرانی با چهره ای اخلاق گرا، هیچ وقت ‏به اندازه ی لازم حذر نمی کنیم.  ‏

سر و صدایی بی دلیل
برگرفته از: فراکفورتر روندشو
هانس موم سن

گونتر گراس در بیوگرافی اش به استخدامش در ‏سن 17 سالگی در اس- اس اعتراف کرده است. ‏این خبر بحث عمومیِ فوق العاده ای را به راه ‏انداخته است. این هیاهو اما به دلیل این که او ‏در جوانی تحت تاثیر پروپاگاندهای ناسیونال-‏سوسیالیسم آلمان به «پیروزی نهایی» ایمان ‏آورده نیست. این چیز عجیبی نیست. اما همه ی ‏بحث بر سر این است که چرا گراس این مسئله ‏را تا به حال در بیوگرافی های خود حذف کرده ‏بوده است. زیرا دریافت حکم پیوستن به وافن ‏اس-اس در آن مرحله از جنگ برای جوانی که ‏هنوز 17 سالش تمام نشده بود چیزی خلاف ‏معمول نبود. سرویس داوطلبانه در وافن اس-اس ‏تا سال 1942 برقرار بود ولی از آن تاریخ به بعد، ‏یعنی در سال 1943 رسما این اصل کنار ‏گذاشته شد. در نتیجه بعد از آن تاریخ، جوانانی ‏که از لحاظ سنی شامل خدمت سربازی می ‏شدند بی هیچ مراسمی به خدمت وافن خوانده ‏می شدند. این وضع، از یک طرف به دلیل هر ‏چه کمتر شدن تعداد داوطلبین بود و از طرف ‏دیگر به علت کوشش های هیملر که خواهان ‏یکی کردن وافن اس-اس و ارتش بود. در نتیجه ‏سروصدای مردم برای عضویت گراس در گروه ‏وافن اس-اس در آن دوره هیچ موضوعیتی ندارد. ‏و باید نسبت به جوانی که در پانزده سالگی ‏تقاضای عضویت در نیروی دریایی را داده بود ‏‏– که البته تقاضایش رد شده بود- و از سال ‏‏1944 بر سرشت جنایتکار نازیسم اشراف داشت ‏پرگذشت تر برخورد کرد. ‏
در طول چند هفته ای که تمام سابقه ی نظامی ‏اش به آن خلاصه می شود- زیرا با زخمی شدن ‏در  20 آوریل 1945 این تجربه به اتمام رسید- ‏او امکان دیدن دهشتناکی رفتار اس-اس ها با ‏زندانیان و یا با آنانی که به اردوگاه های کار ‏فرستاده شده اند و یا شهروندان را نداشته است. ‏
در نتیجه نمی توان به او ایراد گرفت که چرا ‏زودتر از این ها این قسمت از زندگی اش را ‏برملا نکرده است و با این سرزنش ها تمام اعتبار ‏اخلاقی او را زیر سوال برد.‏
در آلمان افراد زیادی هستند که بعد از این دوره ‏متولد شده اند و او را محکوم می سازند، و یا ‏مدعی این امر می باشند که برنده ی جایزه ی ‏نوبل، افکار عمومی را گول زده است و یا بعضا او ‏را متهم به تبلیغ دلزننده ای برای کتابش می ‏کنند. به صف این مهاجمین صداهای خارجی ‏هم ملحق شده اند، از جمله صداهایی از ‏گدانسک و ورشو. و همه ی این افراد علیه کسی ‏موضع گیری می کنند که از فردای شکست ‏نازی ها علیه آن ها مبارزه کرده و برای آشکارتر ‏شدن جنایت های شان فعالیت نموده است، ‏بخصوص در رابطه با لهستان. در واقع این ‏انتقادها به نوعی حمله به افکار عمومی آلمان ‏هم هست که متهم به پنهان کردن هر کوششی ‏برای آشکار کردن جنبه های مختلف جنایات ‏نازی ها می باشد. و دقیقا به همین دلیل است ‏که تمام کسانی که با اس اس ها و یا وافن و یا ‏دیگر دستگاه های رژیم همکاری کرده اند، ‏ترجیح دادند سکوت کنند زیرا از این که در ‏معرض عام بی آبرو شوند می ترسیدند. ‏
کسانی مانند والتر جنس ( نویسنده ای که ‏متعلق به گروه 47* نفر می باشد) و یا مارتین  ‏بروس زات، (تاریخ پژوه، متخصص رایش سوم) و ‏دیگران متهم شدند که در رابطه با همکاری شان ‏با اس-اس ها و یاوافن و یا حزب ناسیونال -‏سوسیال سکوت کرده اند. امروزه همان اتهامات ‏است که به گونتر گراس برای همکاری اش با ‏وافن می زنند. به او ایراد می گیرند چرا زودتر از ‏این ها اعتراف نکرده است، اما این ایرادِ ‏بیموردی است زیرا پیش از این، برخوردها بسیار ‏سخت تر بود. بی شک می توان حدس زد که در ‏گذشته برخوردها به مراتب خشن تر می بودند. ‏حتا عده ای به شدت احساس رضایت می کنند ‏از این که خجالت از تعلق به وافن را به رخِ ‏شخصیتی که تا به حال مورد احترام بوده، ‏بکشند. ‏
سنگساری که تهیه دیده شده است نه تنها ‏خدمت رسمی یک جوان 17 ساله را در وافن ‏نادیده می گیرد بلکه حق هر انسانی را برای ‏روبرو شدن با فروپاشی ارزش هایی که باعث ‏سرنگونی رژیم نازی شده نادیده می گیرد. این ‏که گراس تصمیم می گیرد پرده از این دوره از ‏زندگی اش بردارد می بایستی از جانب همه ی ‏متفکرین منقد ارج گذاشته می شد. در حالی که ‏این وضع باعث شده اعتبار او لکه دار شده و ‏رقیبانش در حال آماده کردن موقعیتی هستند ‏که وصیت نامه ی سیاسی او را ریز ریز کنند. ‏

‏* گروه 47 نفر: گروهی متشکل از نویسندگان آلمانی ‏که در سال 1947 شکل گرفت و تا سال 1967 به ‏حیات خود ادامه داد. هانریش بل و گونتر گراس دو ‏چهره ی معروف این گروه می باشند.‏
‏* هانس موم سن: تاریخ پژوه، متولد 1930، ‏متخصص به نامِ ناسیونال-سوسیالیسم و استاد ‏دانشگاه بوخن