مقدمه
این نمایشنامه ی کوتاه سرنوشتی بالنسبه بلند ‏دارد. در سال 1349، پس از آزادی از یک ‏بازداشت کوتاه مدت در رایطه با انتشار و تکثیر ‏اعلامیه ی «کانون نویسندگان ایران» در اعتراض ‏به دستگیری فریدون تنکابنی- که منجر به ‏بازداشت و محکومیت محمود اعتمادزاده (م.ا. به ‏آذین)، محمد سپانلو و من گردید- با دو نفر از ‏اعضای گروه تأتر نان و عروسک ‏‎ (brevad and ‎puppet theatre)‎‏ از آمریکا آشنا شدم. ‏آشنایی من با آنها از طریق دوستی که در جشن ‏هنر شیراز همان سال با این گروه ارتباط برقرار ‏کرده بود، صورت گرفت. این گروه به دعوت ‏جشن هنر شیراز برای اجرای نمایش «آتش»، ‏که نمایشنامه ی ضد جنگ ویتنام بود، به ایران ‏دعوت شده بودند. ماجرای سفر این گروه به ‏ایران و درگیری آن ها با مسئولان جشن هنر ‏شیراز در ارتباط با نحوه و محل اجرای آن ها که ‏با مخالفت مسئولان جشن هنر شیراز روبرو شده ‏بودند، و سپس پخش اعلامیه های »کانون ‏نویسندگان ایران» به زبان انگلیسی در ارتباط با ‏فشار بر نویسندگان ایران توسط آن ها در هتل ‏محل اقامت شان در شیراز و حوادث دیگری که ‏سرانجام منجر به رو در رویی آن ها با مسئولان ‏جشن هنر شیراز و انتشار اعلامیسه ای علیه ‏محتوای بورژوایی جشن هنر شیراز از طرف آن ‏ها گردید، همه مسایلی هستند که ارزش دارد ‏در جای خود ثبت شوند. برگردم به موضوع ‏اصلی. از طریق این دو عضو گروه تأترِ نان و ‏عروسک با چند منتقد و تأتر شناس آمریکایی و ‏هم چنین کارگردان مشهور فرانسوی ژان ماری ‏سرو ‏‎(J.M. serreau)‎‏ آشنا شدم. یکی از آن ها ‏منتقد و مفسر معتبر تأتر اریکا مانک ‏‎(Erika ‎Munk)‎‏ ٍبود که چند شماره از مجله ی ‏تأتری‎(TDR) ‎‏ ‏the Drama Review‏ را که با ‏خود آورده بود به من داد تا با آن مجله آشنا ‏شوم. خانم اریک مانک در آن زمان خود سردبیر ‏این مجله بود و بعدها به سردبیری مجله ی ‏‎(Theatre)‎، از انتشارات دپارتمان تأتر دانشگاه ‏ییل، برگزیده شد و تا سال 2004 سردبیر این ‏مجله بود. او هم اکنون در دانشگاه ییل تدریس ‏می کند.‏
یکی از شماره های آن مجله ها، شماره زمستان ‏‏1970، ‏‎(Introduccion al elefante y otras ‎zoologlas)‎‏ ویژه ی تأتر آمریکای لاتین بود و ‏اطلاعات ارزشمندی در باره ی تأتر کشورهای ‏آمریکای لاتین در اختیار خوانندگان قرار می ‏داد. در بخش مربوط به تأتر شیلی، بجز مطالبی ‏در باره ی موقعیت تأتر شیلی و تحولات آن، یک  ‏صحنه («انسان فقط بوسیله ی نان نمی میرد») ‏از یک نمایشنامه ی بلند «دیباچه در باب فیل و ‏وحوش شناسی های دیگر»(1) چاپ شده بود ‏که نه تنها برای آن سال ها (سال های 80) در ‏برخورد با چپ بسیار جسورانه و پیشرو بود، بلکه ‏هنوز، تا امروز نیز موضوع و فرم آن نو و جذاب ‏است.‏
در سال 1351 من برای چندمین بار دستگیر، و ‏این بار به یک سال زندان محکوم شدم. در این ‏دوره ی یک ساله ی زندان، که در تاریخ زندان ‏های سیاسی ایران یکی از مهم ترین دوره ‏هاست و به نظر من ضرورت دارد که مورد ‏مطالعه ی دقیق و بی طرفانه قرار گیرد، من دو ‏نمایشنامه ی کوتاه در زندان قصر و قزل حصار ‏کار کردم که برخی اقتباس از داستان ها بود، ‏برخی با الهام از شرایط زندان و بویژه زندگی و ‏روابط کمون زندان نوشته شده بودند، و برخی ‏ترجمه ی نمایشنامه های خارجی بودند. ‏نمایشنامه ی «انسان فقط بوسیله ی نان نمی ‏میرد» یکی از متن هایی بود که در سال 1352 ‏در زندان قزل حصار به خواهش من، توسط ‏غلامحسین فرنود ترچمه شد و در تابستان همان ‏سال در همان زندان به اجرا درآمد. با تأسف ‏بسیار باید بگویم که نام تمام آن همبندانی که ‏در اجرای این نمایش شرکت داشتند به خاطرم ‏نمانده، اما آن ها را که بیاد دارم این ها هستند: ‏احد... (سازمان چریک های فدایی خلق ایران- ‏شاخه ی تبریز)، ماسیس عزیزخانیان (گروهی ‏که در حال مسلح شدن و پیوستن به سازمان ‏چریک های فدایی خلق ایران بودند)، حمید ‏جلال زاده (سازمان مجاهدین خلق ایران)، و ‏حبیب که تصادفاٌ او را در بیستم ماه مه امسال ‏در کلن، آلمان، دیدم، و یادآوری کرد که او در ‏قزل حصار در این نمایش شرکت داشته است. ‏یاد همه شان، زندگان و جاودانگان، گرامی باد.‏
شرح چگونگی کار تأتر در زندان طی یک سالی ‏که به آن اشاره کردم، بویژه بدلیل شرایط ‏استثنایی آن دوره از زندان، موضوعی است ‏جداگانه که امیدوارم روزی بتوانم آن را مکتوب ‏کنم. در سال 1998، نمایشنامه ی «انسان فقط ‏بوسیله ی نان نمی میرد» را، یک بار دیگر، با ‏تغییراتی که ناظر به تولید ایزارها و وسایل جدید ‏شکنجه توسط آمریکا بود، به همراه یک ‏نمایشنامه ی کوتاه دیگر از خودم بنام ‏‎“One ‎page of Exile”‎، به دزبان انگلیسی، در مرکز ‏فرهنگی و هنری ‏‎(Beyon Barogue)‎، در لس ‏آنجلس به روی صحنه بردم. پس از این اجرا، و ‏با توجه به ارزش و اه8میت این نمتیشنامه در ‏وضعیت حاضر، آن را ترجمه کردم و کوشش ‏کردم در اختیار خوانندگان هر چه وسیع تر قرار ‏گیرد.‏
                                                                                                        مترجم
                                                                                                      ‏2005/ 1384‏

‎*****                                                           ‎
صحنه خالی و نیمه تاریک است. نماینده با ‏لباسی مرتب ظاهر می شود. رفتارش به راحتی ‏یک فروشنده ی سیار حرفه ای است. او نوعی ‏صندلی الکتریکی با دستگاه کنترل را، که روی ‏پایه ای مسطح قرار دارد، به جلو هل می دهد. ‏تمام اجزاء آن برای، و از کُرُم است. او به جلو، ‏وسط صحنه می آید.‏
نماینده ( با صدای بلند، به دو طرف صحنه): نور، ‏لطفاٌ!نوری موضعی از بالا روشن می شود.‏
متشکرم! (مستقیماٌ با تماشاگران حرف می زند. ‏اگر لازم شد، می تواند پایین، به میان ‏تماشاگران برود.) مقامات محترم دولت عالیه، ‏خانم ها و آقایان... من سعی خواهم کرد سخنانم ‏کوتاه باشد. نه چیزی بیش از کلیات فنی. ما، ‏درخواست شما را مبنی بر سئوالاتی در باره ی ‏جزئیات عملی این استگاه جدید شکنجه بنام ‏‏«شاهگار آمریکایی ‏American Hit‏» دریافت ‏کرده ایم. طبق آخرین بررسی های مؤسسه ی ‏گالوپ، این دستگاه به طور کامل جانشین مدل ‏قدیمی آی. بی. ام ‏‎(IBM)‎‏ شده است. دستگاه ‏جدید، چیزی واقعاٌ از نوع جدید است. ‏کارشناسان بازاریابی سیاسی ما در سی .آی. ای ‏‎(CIA)‎، که در سراسر  جهان مستقر هستند، ‏با بالاترین دقت ممکن، راه حل تمام اقسام ‏مشکلات اجتماعی- سیاسی را یافته اند. ما، برای ‏اولین بار، می توانیم به شما شکل انسانی ‏شکنجه را (با یقین علمی، طبق اعلامیه جهانی ‏حقوق بشر)، منطبق با هر آب و هوا، در هر ‏کشور و با هر سطح تحول، معرفی کنیم. مدل ‏‏«شاهکار آمریکایی» هیچ بویی بیرون نمی دهد، ‏هیچ صدایی تولید نمی کند، و مجهز به کوره ی ‏آدم سوزی است. این دستگاه نه عادت بوجود ‏می آورد، نه عوارض جنبی مثل بیهوشی- از هر ‏قبیل که بگویید- دارد. هر دردی، هر قدر ‏مختصر و کم، همیشه به نحو طاقت فرسایی ‏شدید و قوی است. این دستگاه خوب کار می ‏کند، ترکیبی است، تزئینی است و مجهز به ‏بازوی تلسکوپی معروف به اکسپانسو ‏‎(Expanso)‎‏ است، که اجازه می دهد قربانی فرار ‏کند و تا بیست- بیست و پنج متر دور شود. بعد، ‏در این فاصله، بازوی اکسپانسو پرواز می کند و ‏از پشت ضربه ای جانانه به قربانی می زند. برای ‏کشورهای آسیایی، که آفت زده ی بحران های ‏ملی گرایی هستند، ما مدل ساده تری داریم. که ‏اختصاصاٌ برای شکنجه های جنگلی تولید شده ‏اند. مدل «ویت 68» به طور مثال، قابل حمل و ‏نقل است، و مجهز به یک مخزن اضافی ناپالم ‏است. در کشورهای آفریقایی که وارد مرحله ی ‏استعمار زدایی می شوند، متخصصین ما در ‏بازاریابی، طرح «فریاد آفریقایی» ‏‎(African Cry)‎‏ ‏را توصیه می کنند. سیستم اصلی ابتدایی تر ‏است، اما از سنن عامیانه ی خود آن ها الهام ‏گرفته شده است. ضربه های دستگاه، ریتم ‏سنتی تام- تام آن ها را به قربانی یادآور می ‏شود. و برای آمریکای لاتین، که عقب ماندگی ‏ذهنی و اقتصادی شان مدل های ساده، اما مؤثر ‏را می طلبد، ما مدل «پونتادل استه» ‏‎(Ponta ‎del Este)‎‏ را، که نوع لاتینی «شاهکار ‏آمریکایی» است، پیشنهاد می کنیم. با این مدل، ‏شما آدم های بیشتری را، در زمان کوتاه تر و با ‏تلاش کمتر، شکنجه می کنید. و تمام آن با ‏شادی و در وضعیتی مؤثر.‏
‏ امروزه، ضرورت دارد که شکنجه را از آن معنی ‏سنتی، پست و ملالت بارش در آورد. به این ‏ترتیب همه چیز انسانی تر خواهد شد. دشنام ها ‏و فریادهای شکنجه شونده می تواند تنها با فشار ‏بر روی این دگمه، به سرودی مذهبی تبدیل ‏شوند. (نماینده دگمه ای را روی دستگاه شکنجه ‏فشار می دهد و سرودهای مذهبی شنیده می ‏شود.) از امروز به بعد، دویست و پنجاه میلیون ‏آمریکای لاتینی، این فرصت مغتنم را خواهند ‏داشت که شکنجه را همراه با ترنم موسیقی، تا ‏پای مرگ تجربه کنند. در عمق هر دره ای، بر ‏قله ی هر کوهساری، در هر شهری، در هر ‏سوراخ و سمبه ای، در هر محلی که یک چریک، ‏یک تروریست، یا حتا یک ناراضی ساده مخفی ‏شده باشد، شما در آن جا نمایندگان ویژه ی ما ‏را خواهید یافت... حالا اگر یک زندانی به من ‏بدهید، هر زندانی ای، من نمایش عملی این ‏دستگاه را نشان می دهم تا شما را از نحوه ی ‏کار عالی آن مطمئن کنم. با اجازه ی شما... ‏‏(نماینده دستگاه شکنجه را به بیرون صحنه هل ‏می دهد.)‏
از بیرون صحنه صدای فریاد شنیده می شود.‏
به حساس ترین اندام زندانی وصل کنید!‏
ناله و فریادهای طاقت فرسای زندانی شروع می ‏شود. در سوی دیگر صحنه، یک میز در پرتو آرام ‏نور دیده می شود. سه بازیگر مرد و یک بازیگر ‏زن دور میز نشسته اند. آن ها در حالتی عصبی ‏و بی حرکت به فریادهای شکنجه شونده گوش ‏می دهند.‏
بازیگر 1 : دارند او را شکنجه می کنند.‏
بازیگر زن: چه وحشتناکه.‏
بازیگر 2 : باید یک کاری بکنیم.‏
بازیگر 3 : مسلماٌ... وساطت کنیم.‏
بازیگر 1 : قبل از هر کاری باید خودمون رو تا ‏عمق مسئله متعهد کنیم. هر یک، به طور فردی.‏
بازیگر2 : راه های زیادی برای متعهد شدن ‏وجود دارد و یکی از آن ها تحلیل عینی مسئله ‏است و استنتاج آن به نحوی که در خدمت ‏آینده قرار بگیرد.‏
بازیگر زن : اما واقعیت اینست که آن ها دارند ‏یک انسان را همین حالا شکنجه می کنند!‏
بازیگر 2 : من با این عقیده ی رفیق موافقم که ‏ما باید همین الآن کاری انجام بدهیم. فقط روش ‏کاره که من با اون موافق نیستم. من شخصاٌ ‏اعتقاد دارم که باید وضعیت را به طور علمی ‏تحلیل کنیم که دقیقاٌ چه باید کرد، و قبل از هر ‏اقدامی، تا مناسب ترین لحظه و شرایط، منتظر ‏ماند.‏
بازیگر زن : پس همه ی ما بر سر موضوع اصلی ‏توافق داریم، درسته؟
بازیگر 1 : البته، منتها رفیق فکر می کند که ‏شرایط «عینی» برای اقدام و از بین بردن ‏شکنجه، هنوز حضور عینی ندارد.‏
بازیگر 2 : حرف منو عوض نکن، رفیق. من ‏خیلی ساده فکر می کنم. اگر ما برای یک اقدام ‏فوری برنامه ریزی می کنیم که مبتنی بر تجربه ‏ی گذشته ی ما باشد، از موضع برتری می توانیم ‏ماجرا را رهبری کنیم.‏
بازیگر زن : مسئله ی رهبری ماجرا مطرح ‏نیست، مسئله ی متوقف کردن شکنجه است.‏
بازیگر 1 : اجازه بدهید به رفیق یادآوری کنم که ‏باید از گرفتار شدن در سیاستِ بیماری کودکانه ‏چپ روی پرهیز کرد. لنین گفته: «قوانین ‏تصادف بر تاریخ حکم نمی راند. حزب است که ‏باید بر بنیاد قوانین علمی عمل کند.»‏
بازیگر 3 : فراموش نکن رفیق، که لنین هم ‏چنین گفته که: «انقلاب پرولتاریایی مبارزه ای ‏است که نمی تواند یک دقیقه به تأخیر بیفتد.»‏
بازیگر 2 : رفقا، اجازه بدهید به تأخیر بیفتد.»‏
فریاد وحشتناک زندانی زیر شکنجه حرف او را ‏قطع می کند. همه در سکوت گوش می دهند. ‏وضعیت پر تنشی است. فریادها، اکنون، زیر ‏سرود مذهبی خاموش می شود.‏
بازیگر 2 : هنوز دارند او را شکنجه می کنند.‏
بازیگر زن : باید فوراٌ وارد عمل شد.‏
بازیگر 3 : این دقیقاٌ همان چیزی است که من ‏در تمام این مدت دارم می گویم.‏
بازیگر 1 : اخیراٌ مرا  برای تهیه گزارشی در باره ‏ی شکنجه در کشورهای منطقه تعیین کرده اند. ‏من این موضوع را خیلی عینی می بینم. معتقدم ‏که این گزارش، محکومیت شدید و فوری این ‏روش ها را برخواهد انگیخت.‏
بازیگر زن : تا الان که محکومیت ما شدید و ‏فوری نبوده. خوش بینی شما غیر مسئولانه ‏است. ‏
بازیگر 1: پس تو داری یک گزارش می نویسی. ‏گزارش من توسط «کمیته ی مرکزی» تصویب ‏شده.‏
بازیگر 3 : من پیشنهاد می کنم بی آن که، با ‏‏«کمیته ی مرکزی» وارد مشورت های غیر لازم ‏شویم، خودمان دست به کار شویم.‏
بازیگر 2 : علیرغم هشدارهای مکرر که بما داده ‏شده، رفقای ما می خواهند یک حرکت «دسته ‏بازی» شده را هدایت کنند. باورم نمی شود.‏
بازیگر 3 : اگر شما نمی خواهید ایستادگی یا با ‏برنامه ی من موافق نیستید، من ناگزیر به دنبال ‏افرادی خواهم رفت که آگاهی انقلابی شون ‏شفاف تر است.‏
بازیگر 1 : اجازه بدهید بحث را دوستانه پیش ‏ببریم، رفقا. اجازه ندهیم که دشمن مسلح شود. ‏تشکیل گروه های کوچک، شکاف در وحدت ‏انقلاب است؛ فرقه گرایی است؛ سیاست ضد ‏حزبی است.‏
بازیگر 3 : چیزی را که شما «وحدت» می نامید، ‏بی عملی فرصت طلبانه است.‏
بازیگر زن : انگلس گفته است که: «فرد نباید ‏خود را با فریادهای «وحدت» فریب دهد. ‏بدترین توطئه گران و ماجراجویان آن ها هستند ‏که، در زمان معینی، بیشترین هیاهو را در باره ‏ی وحدت به راه می اندازند.»‏
بازیگر 2 : انگلس آشکارا به نوع دیگری از ‏وحدت اشاره داشت...‏
فریادهای مرد زیر شکنجه حرف او را قطع می ‏کند. در جمع یک سکوت در حال انتظار بوجود ‏می آید. سکوت و تنش. فریادها در موسیقی ‏اُرگ خفه می شوند.‏
بازیگر 2 : هنوز دارند او را شکنجه می کنند.‏
بازیگر 3 : غیر انسانی است.‏
بازیگر 1 : خشونت بار است.‏
بازیگر زن : ما باید متوقف اش کنیم.‏
بازیگر 3 : بله، فوراٌ.‏
بازیگر 1 : بی عملی در این مورد جرم است.‏
بازیگر زن، درست مثل همکاری با شکنجه گر ‏است.‏
بازیگر 2 : این یک وضعیت اظطراری است، هیچ ‏شکی نیست.‏
بازیگر 1 : و واقعاٌ بسیار ساده است: اتخاذ ‏موضعی قاطع.‏
بازیگر 3 : خوشبختانه همه ی ما در این مورد ‏توافق داریم.‏
بازیگر زن : تعهد برای جنبش کمونیستی، در ‏حال حاضر یک امر حیاتی است.‏
بازیگر 2 : شرایطی وجود دارند که تحلیل بر ‏نمی تابند، و این یکی از آن هاست.‏
بازیگر زن : ادامه ی بحث حول بزدلی است.‏
بازیگر 2 : نوعی همکاری فرصت طلبانه است.‏
بازیگر زن : شکنجه را متوقف کنیم!‏
بازیگر 2 : من از پیش نهاد رفیق حمایت می ‏کنم.‏
بازیگر 3 : تنها اقدام افتخار آمیزی که می توانیم ‏انجام دهیم، شورش است.‏
بازیگر 1 : شروع کنیم.‏
بازیگر زن : شروع کنیم.‏
بازیگر 2 : شروع کنیم.‏
بازیگر 3 : شروع کنیم.‏
هیچ کس تکان نمی خورد. سکوت طولانی. ‏فریادهای مصرٌانه ی مرد زیر شکنجه به گوش ‏می رسد، هر بار ضعیف تر. فریادها در نوعی ‏ضجه های مرگ، خاموش می شوند. سکوت.‏
بازیگر 1 : هنوز دارند شکنجه می کنند. باور ‏نکردنی است.‏
بازیگر 2 : باید کمیته ای تشکیل بدهیم، برای ‏یافتن بهترین راه متوقف کردن شکنجه ی این ‏مرد. بحث کنیم و موضوع را با قید دو فوریت ‏بررسی کنیم.‏
بازیگر 3 : کنفرانسی از شخصیت ها و ‏روشنفکران چپ که قویاٌ علیه این گونه روش ها ‏مخالفت می کنند. ‏
بازیگر 1 : حزب باید اعضای این کمیته را ‏منتصب کند.‏
بازیگر زن : چرا؟ که موضوع را به یک جریان ‏بوروکراتیک و زائده ی کاملاٌ بی مصرف تبدیل ‏بکند؟
بازیگر 1 : ما تنها تشکیلات هستیم که قادر ‏است چنین جریانی را هدایت کند.‏
بازیگر 3 : در وضعیت فعلی مات باید پیش ‏قضاوت های جانبدارانه را دکنار بگذاریم.‏
بازیگر 1 : ما نباید به گروه های آنارشیست ‏امتیاز بدهیم.‏
بازیگر 2  (در حال فریاد): این چیزی جز لفاظی ‏نیست! این مضحکه ی مارکسیسم است!‏
بازیگر زن (در حال فریاد): الآن وقت انتقاد از ‏اصول ایدئولوژیکی نیست!‏
بازیگر 1 (در حال فریاد): بدون این اصول هیچ ‏اقدامی نمی تواند پیگیر و مستمر باشد!‏
بازیگر 3 (در حال فریاد): متجاوزان دقیقاٌ همین ‏را از ما انتظار دارند!‏
بازیگر 2 (در حال فریاد): بگذارید مشخص کنیم ‏چه کسانی متجاوز هستند!‏
بازیگر زن (در حال فریاد): متجاوزان جز برٌهای ‏کاغذی نیستند!‏
بازیگر 1 (در حال فریاد): من اجازه نخواهم داد ‏که به آرمام مردم خیانت شود!‏
اکنون همه ی آن ها فریاد می زنند و جدل می ‏کنند. آن ها فقط فریاد می کشند. تقریباٌ هیچ ‏چیز قابل فهم نیست. هیچ کس به دیگری گوش ‏نمی دهد. همه، هم زمان حرف می زنند. ‏نماینده از طرف دیگر صحنه وارد می شود، در ‏حالی که صندلی الکتریکی، یعنی دستگاه ‏شکنجه را به جلو هُل می دهد. بازیگران وقتی ‏ورود نماینده را می بینند، از گفتگو دست می ‏کشند. همه به طرف نماینده نگاه می کنند.‏
نماینده به جلو و وسط صحنه می رود. در این ‏لحظه نور شدیدی از بالا صحنه را روشن می ‏کند.‏
آن چه بوسیله ی دستگاه به مرد گذشته است، ‏با تمام جزئیات دیده می شود. او مرده است. او ‏کاملاٌ درب و داغان شده، در خون غرق است، ‏گوشت بدنش تکه پاره شده، چشم هایش از ‏کاسه درآمده، پوستش تکه تکه شده و استخوان ‏هایش از هم جدا شده اند.‏
نماینده با یک حرکت آسان، مرد شکنجه شده ‏را، مثل یک گونی بار به زمین می اندازد.‏
بازیگران در پرتو روشنایی خارج می شوند.‏
نماینده ( در حالی که لبخندی حرفه ای بر لب ‏دارد، تماشاگران را مخاطب قرار می دهد): مؤثر ‏بود، نه؟ نمایش می توانست عالی تر باشد اگر ‏مرد شکنجه شده چیزی برای اعتراف می داشت، ‏اما بدبختانه یک مرد بی گناه برای آزمایش ‏انتخاب شده بود. من منتظر سفارشات دستگاه ‏مورد نظر شما هستم. شب بخیر.‏
نماینده در حالی که دستگاه را به خارج هُل می ‏دهد، بیرون می رود. نور که روی اندام شکنجه ‏شده متمرکز بود، به آرامی خاموش می شود.‏

‎*                                                              ‎