دوره‌اي كه بهرنگي در آن مي‌زيست داراي ‏خصايصي است كه اگر آن خصايص را در نظر ‏نگيريم ممكن است در ارزيابي كار بهرنگي دچار ‏خطا شويم. بهرنگي در عصري مي‌زيست كه ‏هنوز نزديك به 75 درصد جمعيت كشور در ‏روستاها به سر مي‌بردند. هنوز اكثريت مردم ‏ايران از سواد خواندن و نوشتن محروم بودند، ‏فضاي سياسي حاكم بر جامعه اجازه‌ي هيچ‌گونه ‏تحرك فكري به نيروهاي متفكر و فعالان ‏اجتماعي نمي‌داد. هنوز تا رسيدن به تقسيم كار ‏دقيق فكري ده سال فاصله باقي بود. از ‏اين‌جاست كه مي‌بينيد بهرنگي نيز مانند ‏بسياري از اهل فرهنگ هم نسل خود فقط ‏داستان نمي‌نويسد. هم‌ داستان‌نويس است، هم ‏منتقد داستان و شعر و تاريخ، هم ترجمه ‏مي‌كند، هم تاريخ علم براي نوجوانان مي‌نويسد، ‏هم به تاريخ مشروطه مي‌پردازد، هم تاريخ جهان ‏را نقل مي‌كند، هم روستاشناس است و هم ‏هنرشناس و غيره. اما همين عدم تخصص در ‏يك رشته‌ي خاص و پرداختن به زمينه‌هاي ‏متعدد و مختلف در عين‌حال كه نويسنده را از ‏كار متمركز در يك زمينه خاص، مثلاً ادبيات و ‏داستان‌نويسي، باز مي‌دارد اما چنان فراگيري و ‏جامعيتي به شخصيت نويسنده مي‌بخشد كه او ‏را از يك‌سويه نگري، تنگ‌نظري و تك‌ بُعديت ‏شخصيتي نويسنده‌ي امروز، كه هم از تخصص و ‏كار حرفه‌اي به معناي اروپايي كلمه‌ بي‌بهره است ‏و هم از تاريخ و جامعه و سياست بي‌خبر، بركنار ‏نگه مي‌دارد. اين از نكته‌ي اول.‏
بهرنگي در عصري مي‌زيست كه سلامت نفس، ‏كار، علم و علم‌باوري، و پرهيز از تباهي‌ها، ‏تحسين و بلكه «تقديس» مي‌شد. صفت علمي، ‏چون باطل‌السحري، كافي بود تا گشاينده هر ‏دروازه‌ي بسته‌اي باشد. به اصطلاح امروزي‌ها ‏‏«پارادايم»هاي علم، تاريخ و توليد پارادايم‌هاي ‏مسلط بودند. همه‌چيز مي‌بايست در خدمت ‏پيش‌رفت باشد. يادمان باشد كه بسياري از ‏ارزش‌هاي عصر روشن‌گري اروپايي، هرچند با ‏تحريف‌هايي، با انقلاب مشروطه به ايران هم راه ‏يافت. از طرف ديگر، خاصيت پارادايم در اين ‏است كه تا حد امكان مي‌كوشد دامنه‌ي نفوذ ‏خود را گسترش بخشد و تا حد مقدور همه‌ي ‏حيطه‌ها را در برگيرد. يكي از خواص پارادايم ‏تغليظ است. تسلط يك پارادايم خاص طبعاً ‏مايه‌ي نوعي قالبي‌انديشي، تفكر مكانيكي و غلو ‏در اهميت پارادايم مسلط است. و باز طبعاً ‏همين مبالغه‌ها و قالبي‌انديشي‌ها به كار ‏نويسنده‌اي كه به تأثير پارادايم عصر قلم مي‌زند ‏آسيب مي‌رساند. اما بايد ديد كه آيا همه‌ي كار ‏نويسنده در همين تأثيرپذيري‌ها خلاصه ‏مي‌شود؟ چرا كه به قول هگل هنرمند فرزند ‏راستين زمانه‌ي خويش است و طبعاً به ندرت ‏مي‌تواند از محدوديت‌هاي عصر خويش فراتر ‏رود. نمونه‌ي نويسنده‌ي ديگري را در متني ‏ديگر در نظر بگيريد. چنان كه مي‌دانيد قرن ‏نوزدهم عصر تسلط بي‌چون و چراي علم و ‏پارادايم علمي است. همه‌چيز از علوم انساني و ‏اجتماعي بگير تا ادبيات و هنر سخت تحت تأثير ‏نيروي نجات‌بخش علم‌اند. راه بيرون‌رفت از ‏همه‌ي بن‌بست‌ها و مشكلات مادي و معنوي ‏بشر در علم جست‌وجو مي‌شود. پوزيتيويسمْ ‏مذهب مختار عصر است. علم درفش پيكار با ‏كهنه‌انديشي، سياه‌بيني و خرافه‌پرستي است. ‏اميل زولا نويسنده‌ي بزرگ فرانسوي زاده‌ي اين ‏عصر است. در آن زمان علم ژنتيك هنوز چندان ‏پيش نرفته بود و همه‌چيز از ديدگاه وراثت و ‏انتقال‌ خوني در نظر گرفته مي‌شد. اميل زولا ‏مجموعه داستان‌هايي در بيست جلد دارد زير ‏عنوان خانواده‌ي روگون ماكار كه لابد ‏وصف‌اش را شنيده‌ايد. اين مجموعه‌ي بيست ‏جلدي در عين‌حال كه دربردارنده‌ي  ‏داستان‌هاي جداگانه است اما داستان دو ‏خانواده‌ي پيوسته به هم نيز هست و بسياري از ‏شخصيت‌ها در داستان‌های ديگر هم ‏سروكله‌اشان پيدا مي‌شود. اين مجموعه با دارايي ‏خانواده‌ي روگُن ـ ماكار شروع مي‌شود و با دكتر ‏پاسكال كه كتاب بيستم است پايان مي‌گيرد. هر ‏بيست داستان وصف دوره‌ي خاصي است كه در ‏تاريخ پرالتهاب فرانسه به «امپراتوري دوم» ‏مشهور است و دوره‌اي از 1852 تا 1870 را در ‏برمي‌گيرد. به نظر خواننده‌ي امروزي در ‏مجموعه داستان‌هاي روگن ـ ماكار ظاهراً همه‌ي ‏همّ و غم زولا اين است كه ثابت كند وراثت و ‏انتقال خصوصيات ارثي از پدر و مادر به پسر و ‏دختر سهم تعيين‌كننده در شكل‌گيري ‏شخصيت فرد دارد. در عين‌حال كه البته زولا به ‏تأثير از كار هيپوليت تن عامل محيط را هم ‏شاخصه‌ي تعيين كننده‌ي ديگر مي‌داند. از نگاه ‏خواننده‌ي امروزي آثار زولا شايد دل آزارترين ‏جنبه‌ي كار او همين مبالغه‌اي است كه در ‏علم‌گرايي او وجود دارد (به خصوص كه حالا ‏معلوم شده است كه علم موردنظر زولا شبه علم ‏بوده است). نمونه‌ي ديگر تسلط روان‌كاوي در ‏كار دي. ايچ. لارنس نويسنده‌ي انگليسي است. ‏بسياري از آن چه لارنس، به تأثير از فرويد، به ‏عنوان دست‌آوردهاي روان‌كاوي در كار خود ‏دخالت مي‌دهد اندكي بعد منسوخ مي‌شود. اما ‏پرسش اين‌جاست كه آيا همه‌ي كار زولا و ‏لارنس در همين گرايش افراطي به علم و ‏روان‌كاوي خلاصه مي‌شود؟ بي‌انصافي است اگر ‏جذابيت‌روايي، توصيف‌هاي زنده‌ي زولا از پاريس ‏نيمه‌ي دوم قرن نوزدهم و رنگارنگي ‏شخصيت‌هاي او را ناديده بگيريم و فقط به روح ‏عصر توجه كنيم. همين حكم در مورد لارنس، ‏خالق فاسق بانو چترلي و پسران و عشاق، هم ‏صدق مي‌كند. و نيز چنين است حال صمد ‏بهرنگي. اقتضاي عصر بهرنگي فضاي سرد و ‏چولي است كه پس از شكست‌هاي پياپي ‏جنبش‌هاي اجتماعي، اصلاحات ارضي نيم‌بند در ‏روستاها، هجوم بيكاران روستايي به شهرها و ‏قطب‌بندي شديد شهر و روستا چنان فقر ‏سياهي را بر جامعه تحميل كرده است كه حتي ‏تصوير كردن بخشي از اين ستم هر روزه، ‏پرهيبي هول‌ناك از جامعه‌ي آن روز ايران به ‏دست مي‌دهد. بي‌شك چيرگي فضاي غالب عصر ‏به بهرنگي مجال آن را نمي‌دهد كه در پي ‏روان‌شناسي فردي قهرمانان خود باشد و به ‏دل‌مشغولي‌هاي شخصي آن‌ها بپردازد (نمونه‌ي ‏درخشان اين آميزه‌ي مسايل اجتماعي و ‏روان‌شناسي فردي ديكنز است). بي‌گمان برخي ‏تحميل‌هاي عصري باعث مي‌شود كه بهرنگي گاه ‏داستان خوبي را با فلان پايان‌بندي قالبي يا ‏نتيجه‌ي اخلاقي ـ اجتماعي خراب كند؛ بي‌ترديد ‏برخي ديدگاه‌هاي عصري تيپ‌هايي را به ‏داستان‌هاي بهرنگي تحميل مي‌كند كه اگر با ‏خصوصيات شخصيتي درمي‌آميخت نتيجه‌ي ‏بسيار بهتري مي‌بخشيد. شك نيست كه اصرار ‏به راه‌حل نشان دادن در داستان از قبيل همان ‏تحميل‌هاي عصري است. اما، با همه‌ي اين ‏احوال، همه‌ي كار بهرنگي در اين تحميل‌ها ‏خلاصه نمي‌شود. براي خواننده‌ي امروزي ماهي ‏سياه كوچولو ضمن آن كه مي‌تواند حاوي اين ‏يا آن فكر اجتماعي يا فلسفي باشد، در وهله‌ي ‏نخست «اوديسه»ي كشف است، اوديسه ‏كنجكاوي سمجي كه از كاهلي و آسان‌گيري تن ‏مي‌زند، اوديسه‌ي گام در راه نهادن و از ‏نامكشوف نهراسيدن است. به اصطلاح ‏شكسپيرشناس‌ها قهرمان بهرنگي، يا به سخن ‏بهتر قهرمانان بهرنگي، بيش‌تر اتللويي‌اند تا ‏هملتي. ترجيح مي‌دهند در راهي كه گام ‏مي‌گذارند دچار خطا شوند و حتي نقد جان بر ‏سر مطلوب و دل‌خواسته‌ي خود بگذارند اما تفكر ‏محض و عافيت‌‌انديشي را بهانه‌ي بي‌عملي ‏نكنند. داستان‌هاي بهرنگي روايت صادقانه‌ي ‏اتللوهاي يك نسل است. اين از نكته‌ي دوم. ‏
گفتيم كه صمد بهرنگي در عصري‌ مي‌زيست كه ‏قطب‌بندي فقر و غنا در اوج خود بود. اما اين ‏قطب‌بندي لزوماً در كار همه‌ي نويسنده‌ها تأثير ‏مستقيم نداشت. بهرنگي عمدتاً با عناصر داستان ‏كودكان و نوجوانان كار مي‌كرد. تا وقتي بهرنگي ‏دست به قلم ببرد كم‌تر نويسنده‌اي به خود ‏جرأت مي‌داد كه عناصري را در عالم فانتزي ‏خوش و خرم و پر تلألو داستان كودكان وارد ‏كند كه اگر در حكم جنايت نبود، باري كم از ‏جنايت هم نبود. امتياز بزرگ كار بهرنگي در اين ‏است كه جغرافياي طبقاتي و فرهنگي داستان ‏كودكان را دگرگون مي‌كند و كل آن را متوجه ‏طبقات فرودست و حاشيه‌نشينان بي‌پناه شهري ‏مي‌كند. نكته ديگري كه در كار بهرنگي ‏چشم‌گير است اين است كه بهرنگي افسانه‌هاي ‏عاميانه را فقط وسيله‌ي تفنن و سرگرمي و ‏وقت‌گذراني نمي‌داند. به افسانه‌ها جنبه‌ي ‏امروزي مي‌دهد و از وجوه رمزآميز و استعاري ‏آن نهايت استفاده را مي‌كند. مقلدان بي‌مايه و ‏نيز بسياري پيروان صادق و با استعداد از پي ‏بهرنگي آمدند و همين امر به شخصيت بهرنگي ‏آن جنبه‌ي شمايل‌گونه و اسطوره‌اي را بخشيد ‏كه در آغاز سخن‌ام به آن اشاره كردم. اين از ‏نكته‌ي سوم.‏
نكته‌ي آخر اين كه بهرنگي همواره مخاطب را ‏مدنظر دارد. عصر بهرنگي عصر توجه و احترام به ‏مخاطب است و هر حركتي كه مخاطب و مردم ‏را برماند مذموم شمرده مي‌شود. اگر مُجاز باشيم ‏كه اصطلاح «مجلسي» را به كار ببريم، مي‌گويم ‏كه شعر و داستان آن عصر شعر و داستان ‏مجلسي است يعني كه مي‌توان آن را بر سر ‏جمع خواند، با مخاطبان گسترده. كساني از نسل ‏گذشته كه شاهد شب‌هاي شعر خوشه يا ‏شعرخواني‌هاي انستيتوگوته بوده‌اند هنوز ‏حلاوت آن شب‌ها را در بُن دندان خود حس ‏مي‌كنند؛ برخلافِ شعر و داستان امروز ايران ‏‏(غرضم بخش قابل توجهي از شعر و داستان ‏امروز است) كه به سبب بي‌اعتنايي به مخاطب، ‏بريدن از مسائل اجتماعي و پشت كردن به سنت ‏درخشان ادبيات اجتماعي دهه‌ي 40 و 50 ايران ‏و روي‌آوري به نظريه‌هاي نامربوط و مُدهاي ‏فكري، اساساً مخاطب‌ستيز است و استعداد ‏خوانده شدن در جمع را ندارد و به نظر مي‌رسد ‏ساختار كار اقتضاي آن دارد كه در حلقه‌هاي سه ‏يا چهارنفري خوانده شود، داستان‌هاي ‏بيست‌وچهار ساعت در خواب و بيداري، ‏ماهي سياه كوچولو، پسرك لبوفروش و ‏بسياري از ديگر داستان‌هاي بهرنگي را مي‌توان ‏براي مخاطبان چندصد نفري خواند و به جمع ‏لذت بخشيد. اگر نظر مرا بخواهيد اين نكته‌ي ‏آخري نه فقط كم‌اهميت‌تر از نكته‌هاي ديگر ‏نيست بلكه راست‌اش را بخواهيد در پاره‌اي ‏برهه‌هاي زماني هم‌سنگ و حتي مهم‌تر از ‏جنبه‌هاي ديگر است.‏
اگر بخواهم سخن‌ام را خلاصه كنم و به آغاز ‏گفتارم برگردم مي‌گويم كه اين عناصر در كار ‏بهرنگي زنده است: بهرنگي داستان‌نويسي ‏چيره‌دست است، يا بهتر بگوييم، مايه‌هاي ‏نيرومندي براي پرورش و گسترش تجربه‌هاي ‏زنده و روزمره‌ي خود دارد. از توصيف‌هاي دراز ‏مي‌پرهيزد، به كنش و حادثه در داستان توجه ‏دارد و هر قدر جلوتر مي‌آيد به عوالم شهري ‏نزديك‌تر مي‌شود: نمونه‌اش، بيست و چهار ‏ساعت در خواب و بيداري. پيش از هرچيز به ‏جذابيت‌روايي داستان توجه دارد و با آن كه فكر ‏اجتماعي مشخصي را در سراسر داستان‌هاي‌اش ‏دنبال مي‌كند اما به جرأت مي‌توان گفت كه ‏‏«داستانِ عقايد» نمي‌نويسد و حتي گاه ‏چاشني‌هاي غلوآميز در برخي از شخصيت‌هاي او ‏به گيرايي داستان مي‌افزايد، گيرم بي‌گمان به ‏ساختار كار لطمه مي‌زند. هيچ عرصه‌اي از عالم ‏داستان را اعم از مثل، متل، افسانه و اسطوره ‏مصون از تعرض نمي‌داند و از همه‌ي اين عناصر ‏براي بيان مافي‌الضمير عصر بهره مي‌گيرد. ‏
درباره‌ي عناصر مرده‌ي كار بهرنگي در متن ‏گفتار اشاره‌هايي كردم و اين‌جا مكرر نمي‌كنم.‏
‎*‎