‏جنبش فرقه ای دیگری در میان شیعیان وجود ‏داشت، موسوم به جنبش «محرومین» (امل) که ‏بنیادگرا نبوده ولی مؤسس آن نیز یک چهره ‏مذهبی، موسی صدر است که در سال 1978، در ‏سفری به لیبی «ناپدید» شد. تجاوز اسرائیل به ‏لبنان در سال 1982 موجب تقویت گرایش ‏تندرو در درون جنبش امل شده و جناحی که ‏طرفدار انقلاب اسلامی بود از درون آن بیرون ‏آمد. این جناح با کمک مستقیم تهران و با ‏اشغال صحنه مبارزه با اشغالگران، متولد شد. ‏حزب الله با استفاده هوشمندانه از کمک های ‏مالی ایران امکان یافت تا با تأسیس شبکه های ‏مددکاری اجتماعی، برای خود پایه توده ای در ‏میان جامعه شیعه بدست آورد. ‏
در ابتدا، حزب الله با رقبای خود در میان ‏شیعیان به مبارزه ای شدید پرداخت. حزب ‏کمونیست لبنان یکی از نیروهای رقیب بود که  ‏حزب الله در صدد نابودی اش برآمد . این حزب ‏که ابتکار مقاومت ضد اسرائیلی را بدست گرفته ‏بود، در مناطق شیعه نشین حضور قابل توجهی ‏داشت. حزب الله تنها به پیکار ایدئولوژیکی با ‏کمونیست ها نپرداخت. سوء ظن قوی وجود ‏دارد که حزب الله مسئول قتل چندین شخصیت ‏کمونیست مشهورشیعه تبار نیز بوده است.  پس ‏از چند سال رقابت بی رحمانه، حزب الله راه ‏سازش و توافق با سازمان های فعال در میان ‏شیعیان (امل، حزب کمونیست لبنان، حزب ‏اجتماعی ملی سوریه و غیره ) را در پیش گرفت. ‏هنگامی که در سال 2000 ، اسرائیل مجبور شد ‏آخرین تکه از زمین های لبنان را که در 1982 ‏اشغال کرده بود، تخلیه کند، حزب الله اعتبار ‏حاصل از آن را – البته بدرستی- به حساب خود ‏گذاشت ولی نقش انکار نشدنی نیروهای دیگر ‏جناح لائیک و چپ را در مقاومت پنهان کرد. ‏
‏ با گذشت سال ها، حزب الله دگرگون شد و ‏وضعیت آن به عنوان حزبی توده ای  بتدریج بر ‏نقش آن به مثابه سازمان مقاومت مستولی یافت. ‏یک جامعه شناس لبنانی با وام گرفتن از ‏اصطلاحی که آنی کریژل برای حزب کمونیست ‏فرانسه بکار برده، حزب الله را سازمانی «ضد ‏جامعه» معرفی می کند. جنبش شیعه به شیوه ‏احزاب کارگری توده ای، به سازماندهی خدمات ‏اجتماعی رنگارنگ پرداخته است. از سال های ‏‏1990، حزب الله با حضور در صحنه سیاسی  و ‏اداری ، به یکی از نیروهای عمده  سیاسی لبنان ‏تبدیل شد. امروزه، این حزب دارای دو وزیر در ‏کابینه و یک جناح پارلمانی است. این حزب با ‏فاصله زیادی با سازمان های دیگر، محبوب ترین ‏نیرو در میان شیعیان است. لذا مشکل بتوان ‏مشروعیت آن را زیر سؤال برد. ‏
آن چه در بالا آمد، با این مطلب در تضاد قرار ‏نمی گیرد که ایدئولوژی اصلی حزب الله ‏بنیادگرائی است. ولی ، بنیادگرائی اسلامی انواع ‏متفاوت داشته و متعدد است. تفاوت میان یک ‏سازمان توده ای و یک شبکه تروریستی ‏‏«جایگزین» چون القاعده، همان قدر است که ‏میان حزب کمونیست ایتالیا و بریگادهای سرخ. ‏هر دو جریان اخیر خود را «کمونیست» می ‏دانستند. واشینگتن و اسرائیل، حزب الله را یک ‏‏«سازمان تروریست»  می دانند و آن را متهم به ‏دست داشتن در عملیات موسوم به «تروریستی» ‏از جمله علیه هدف های غیر نظامی در خارج ‏لبنان  می کنند، امری که اصلاٌ به اثبات نرسیده ‏و خود حزب الله نفی می کند.  ولی در هر ‏صورت، مدت هاست که حتی یک عملیات ‏‏«تروریستی» ، به مفهوم عملیاتی که عمداٌ غیر ‏نظامیان را هدف قرار دهد، رخ نداده که قابل ‏انتساب به این حزب باشد یا  به آن نسبت داده ‏باشند.‏
هر چند که حزب الله یک بازوی مسلح مهم ‏دارد،  و در جنگ اخیر عملش را دیدیم، مبارزه ‏مسلحانه – حتی مشروع ترین آن – در مقایسه ‏با فعالیت های حزب الله به مثابه یک حزب ‏سیاسی، جنبه ثانوی دارد.  پس از تخلیه لبنان ‏در سال 2000، عملیات نظامی پراکنده حزب در ‏راستای جنگ فرسایشی قرار می گرفت که با ‏اسرائیل ادامه داشت. اما، در سال 1996، حزب ‏الله قراردادی با اسرائیل امضا کرد که علیه ‏غیرنظامیان عملیاتی انجام ندهند و حزب الله ‏بهتر از اسرائیلی ها آن را رعایت کرد. وانگهی، ‏عملیات 12 ژوئیه که اسرائیل بهانه ای برای ‏تهاجم با لبنان قرار داد، سربازان آن کشور را ‏هدف قرار داده بود و نه غیرنظامیان را. حسن ‏نصراله رهبر حزب الله در یک سخنرانی تاکید ‏کرد که اگر حزب الله به شمال اسرائیل موشک ‏پرتاب کرد – و با توجه به نوع موشک هائی که ‏حزب الله در اختیار داشت، بصورتی کورکورانه ‏بود – در تلافی به بمباران های اسرائیل بود که ‏عامدانه مناطق مسکونی غیرنظامی را هدف قرار ‏می داد.‏
درست است که حزب الله دارای فقط چندهزار ‏رزمنده آموزش دیده است ولی توانائی بسیج ‏داشته و نشان داد که بصورتی هراسناک موثر ‏است.  در بنت جبریل، چند ده رزمنده طی چند ‏روز ارتش اسرائیل را به رغم برتری فوق العاده ‏تجهیزات و نفرات آن با شکست روبرو ساختند. ‏اینک، در راستای شرکت این حزب در بازسازی ‏نواحی ویران شده که با کمک ایران صورت ‏میگیرد، بر محبوبیت حزب الله افزوده شده است.  ‏بدین نحو، امکان ندارد که از فاجعه ای که شیعه ‏ها تحمل کردند، بتوان به ضرر حزب الله بهره ‏برداری کرد. برعکس، کمک های سخاوتمندانه ‏حزب الله  موجب حق شناسی فزاینده  و اعتبار ‏توده ای این جریان گشته است.‏
از ویژگی های حزب الله در مقایسه با نوع ‏بنیادگرای اسلامی به خصلت خاص لبنان مربوط ‏می شود. زیرا لبنان کشوری چند مذهبی است ‏که شیعیان با وجود اینکه بزرگترین فرقه ‏هستند، دارای اکثریت کافی برای کسب ‏انحصاری قدرت نیستند. و از آنجا که بخش ‏مهمی از اهالی، حتی مسلمان هم نیستند، حزب ‏الله از اجرای برنامه بنیادگرای «جمهوری ‏اسلامی» خود در لبنان چشم پوشید. حزب الله، ‏همواره از نظر ایدئولوژیکی پیرو مدل ایرانی است ‏و در لبنان، به ایفای نقش یک نیروی سیاسی ‏فرقه ای به بازی سیاسی میان فرقه ای قناعت ‏می کند. امروزه، حزب الله  درراستای ائتلاف با ‏ژنرال میشل اعون، چهره اصلی جامعه مسیحی ‏مارونی به این نقش می پردازد.‏
هم چون قریب باتفاق جریانات بنیادگرای ‏اسلامی، حزب الله به هیچ وجه  نظم اجتماعی- ‏اقتصادی نئو لیبرال حاکم بر لبنان را نفی نمی ‏کند. بیهوده است که هم چون برخی نیروهای ‏چپ افراطی، این حزب را به رنگ سرخ درآورد. ‏وظیفه ترقی خواهان پشتیبانی از حزب الله ‏نیست. آن ها باید با محکوم کردن تجاوز ‏اسرائیل، از حاکمیت لبنان در برابر  دولت هائی ‏که آن را نقض می کنند – یعنی اسرائیل و ‏ایالات متحده و همچنین سوریه که در سال ‏‏1976، چپ لبنان و فلسطینی ها به سختی با ‏آن مبارزه کردند- دفاع کنند. ترقی خواهانی که ‏قصد دارند از مقاومت لبنان در مقابل تجاوز ‏اسرائیل حمایت کنند، موظفند از نیروهای ‏مترقی لبنانی که در صحنه حاضرند پشتیبانی ‏نمایند. بدین سان، حزب کمونیست لبنان در ‏جریان مبارزه با آخرین تهاجم اسرائیل، چند تن ‏از اعضای خود را ازدست داد. این شرایط نسبتاٌ ‏متداول است و در تاریخ مبارزات آزادی بخش ‏متعدد ثبت شده که سازمان های محافظه کار ‏به پیش برده اند.‏
قصد به هیچوجه همسانی با هر مسیری که ‏ترجمان استقلال وحاکمیت ملی و یا مقاومت ‏ملی در زمانی مشخص بوده، نیست؛ بلکه باید با ‏تجاوز امپریالیستی مقابله کرد و این یک موضع ‏اصولی است.  خود مردم باید راه خود را پیدا ‏کنند.  باید از دو مهلکه  اهترازکرد.  نخستین ‏خطر  این است که یک نیرو را با محک ‏ایدئولوژی اش داوری کرده و به گفتاری مشابه ‏با آن چه اخیراٌ بوش در مورد «اسلامی- ‏فاشیست»بیان کرد، رسید. مهلکه دوم، این است ‏که دفاع حزب الله از حاکمیت ملی را ‏ضدامپریالیستی ارزیابی کرد، که خصلت ویژه ‏اش یعنی ظاهر فریبنده مذهبی اش، بی اهمیت ‏است. حال آن که حزب الله سازمانی است که ‏دارای روابط اجتماعی و منشی است که ‏بنیادگرائی مذهبی مبنای آنست. از اینرو، این ‏حزب جریانی است راست وریشه در راست ‏گرائی دارد.‏
خلاصه ای از مصاحبه ژیلبر آشکار با جیم کوهن با ‏همکاری نیکولائیدیس که در مجله  ‏Mouvements، شماره47، سپتامبر – اکتبر ‏‏2006منتشر شده است. ‏
مندرج در مجله ‏Inprecor‏ شماره 520، سپتامبر- ‏اکتبر 2006 ‏