گفت و گوي آرش‏ با فرخ نگهدار‏

آرش: اقای نگهدار: از شما ممنونم که در ‏این مصاحبه شرکت کردید.‏
در یک ساله‌ی اخیر، مسئله‌ی بحران ‏هسته‌ای محور برخوردِ حکومت‌گران جمهوری ‏اسلامی با دولتمردان امریکا، بوده است.هر چند ‏که به اعتقاد من، چنان که در مورد بمب ‏شیمیایی عراق شاهد آن بودیم، مسئله‌ی بمب ‏اتم ایران نیز، علت اصلی برخورد امریکا با ایران ‏نیست. همان‌طور که شاهد هستیم قبل از آن در ‏ماجرای یازده سپتامبر، امریکا از ایران، به عنوان ‏یکی از محورهای شر در رابطه با تروریسم، نام ‏برد. در واقع طرح خاورمیانه‌ای امریکا، یکی از ‏دلایل این بحران است. چنان که حمله اسرائیل ‏به لبنان به بهانه‌ی گروگان گرفتن دو سرباز ‏اسرائیلی، حمله به حزب‌الله لبنان و حماس ‏فلسطین، همه نشان از محاصره بیشتر ایران ‏دارد. به همین خاطر، بحران هسته‌ای محور این ‏درگیری‌ها می‌شود. حال به نظر شما در چنین ‏شرایطی امریکا- حتا اسرائیل- به ایران حمله ‏خواهد کرد یا نه؟ و آیا طرح خاورمیانه‌ای امریکا ‏که این روزها بیشتر در محافل امریکایی شنیده ‏می‌شود که ایران بزرگ خطرناک است! تا چه ‏حد در این بحران نقش دارد؟

فرخ نکهدار: با تشکر از شما که این ‏فرصت را در اختیار من گذاشتید!‏
اگر یک ‌ماه یا پیشتر، این سئوال را مطرح ‏می‌کردید، شاید جواب‌‏‎ ‎‏ خیلی ها متفاوت بود. ‏همان زمان در ته ذهن من این حدس و گمان ‏وجود داشت که بحران هسته‌ای قاعدتاٌ نباید ‏منشاء جنگ دیگری در منطقه شود. به زبان ‏دیگر یعنی  وسایل و امکانات برای گریز از این ‏فاجعه به حد کافی وجود داشت منتها بسیار ‏پنهان تر از امروز.‏
امروز- اگر از من بپرسید- مقداری از این ‏نشانه‌ها می گویند که بحران هسته‌ای ایران راه ‏حل دیگری هم جز رویارویی، تحمیل محاصره ‏یا مجازات اقتصادی یا تحمیل جنگ و برخورد ‏نظامی دارد. زمانی نشانه‌های این خوش بینی در ‏ذهن من بیشتر شکل گرفت که خانم کندولیزا ‏رایس وزیر خارجه‌ی امریکا شد. این جابجایی ‏قوی ‏ترین نشانه شکست سیاست سهل انگارانه و ‏هوس آلود "خاورمیانه بزرگ" از راه های نظامی ‏بود. این یک چرخش بزرگ بود وقتی خانم ‏رایس گفت ایالات متحده مایل است در ‏مذاکرات هسته‌ای با ایران، مشروط به توقف ‏غنی سازی، شرکت کند. امریکا سطح توقع ‏خودش را برای همراه شدن با یک راه حل ‏صلح‌آمیز کمی، اما نه به حد کافی، پایین آورده ‏و آن را به سطح توقع اتحادیه اروپایی نزدیک ‏کرده است. آقای جرج بوش که 4 سال پیش ‏ایران را محور شیاطین می نامید و از طرح ‏امریکا برای تغییر رژیم سخن می گفت حالا ‏لحنش کاملا عوض شده و مدام می‌گوید که به ‏ایرانی‌ها احترام می‌گذارد و نمی‌خواهد با قدرت ‏ایران رو در رو شود. او تاکید می‌کند که راه حل ‏صلح‌آمیز وجود دارد. مثلا او از سفر «نوری ‏المالکی» به ایران و توافق‌های او با ایران حمایت ‏کرد. او اذعان می کند که ایران به عنوان یک ‏شریک می‌تواند در حل و فصل مسایل منطقه و ‏حل و فصل بحران هسته‌ای با امریکا همکاری ‏کند. رفتار امریکا نشان می دهد که دستگاه ‏رهبری آن کشور از شعار مضحک و خطرناک ‏‏«محور شیاطین» - حد اقل در رابطه با ایران - ‏فاصله گرفته و مایل است (گرچه هنوز مصمم ‏نیست) که به "همکاری مشروط" با ایران هم ‏بیاندیشد. ‏
از سوی دیگر ما شاهد یک تحول بسیار مهم ‏دیگر بودیم که در تاریخ بیست و هشت ساله‌ی ‏پس از انقلاب بی سابقه بوده. منظورم سفر ‏دوازده روزه‌ی آقای خاتمی به امریکا و تأیید و ‏حمایت تلویحی رسمی رئیس جمهوری امریکا از ‏آنست. این سفر برای گشایش باب گفتگو بین ‏ایران و امریکا در ابعاد وسیعتر صورت گرفته ‏است. صحبت‌هایی هم که آقای خاتمی در این ‏سفر می‌کند گویای این هست که زمینه‌ی ‏گسترش گفتگو میان دو کشور در ابعاد مختلف ‏در حال فراهم شدن است. موضع‌گیری‌های آقای ‏خاتمی در زمینه مسایل میان اسرائیل و ‏فلسطین و هم چنین در مورد بحران هسته‌ای و ‏نیز کشته شدن یهودیان و هم چنین در مورد ‏روابط ایران امریکا نشان ‌داد که سطح بالایی از ‏عقلانیت دیپلماتیک و واقع بینی در بیان و زبان ‏او به کار رفته است.‏
با این حال سئوال اینست که آیا خاتمی به ‏عنوان یک گرایش معترض یا ناراضی از ‏سیاست‌های حاکم بر ایران چنین کلماتی را به ‏کار برده است و یا نوعی از گرایش غالب بر ‏فضای سیاسی ایران را منعکس می‌کند. آیا آقای ‏خاتمی موضع اپوزیسیون درون سیستمی را ‏نمایندگی می‌کند یا چشم‌اندازهای ممکن برای ‏اتخاذ سیاست توسط جمهوری اسلامی را ترسیم ‏می‌کند؟ ‏
ارزیابی من تعبیر دوم است، یعنی آقای ‏خاتمی حداکثر پتانسیلی که جمهوری اسلامی ‏ایران در عرصه سیاست‌گذاری در زمینه‌های ‏مورد بحث را می‌تواند عرضه کند منعکس کرده ‏است. نظر به این که ما تا به امروز این شناخت ‏را از آقای خاتمی داریم که ایشان مؤمن به این ‏بوده که «بدون رهبرم هرگز»، طبعاٌ یا منطقاٌ ‏می‌توان نتیجه گرفت که این سفر با مخالفت یا ‏نارضایی رهبر جمهوری اسلامی ایران صورت ‏نگرفته است. بنابراین نوعی از توافق یا تمکین ‏رهبری باید در فحوی این سفر نهفته باشد. به ‏این دلیل من می‌گویم که حرکت آقای خاتمی ‏به نوعی حد پتانسیل تغییر در جمهوری اسلامی ‏ایران را بازتاب می‌دهد، نه حد دامنه مخالف ‏خوانی در جمهوری اسلامی ایران را. در رفتار ‏سیاسی آقای رفسنجانی هم چنین عناصر ‏راهجویی و راهگشایی برای کنترل بحران با ‏غرب کاملا قابل مشاهده است.  حتی در کنه ‏عمل آقای لاریجانی نیز ظرفیت تغییر‎ ‎‏ و تعدیل ‏قابل تشخیص است. با این حال مواضع اعلام ‏شده توسط آقایان خامنه ای و احمدی نژاد در ‏روزهای اخیرآن چنان نومید کننده و غیر واقع ‏بینانه است که هر کس در آنها تامل کند می ‏بیند نرمش محتمل امریکا ایشان را به نزدیک ‏بینی و غره شدنی بیش از حد تشویق کرده ‏است. آقای خامنه ای دارد راه هایی را مسدود ‏می کند که هزینه باز کردن آن برای ایران ارزان ‏نخواهد بود. ‏
بنا بر این من هنوز نمی توانم بگویم که ‏چرخش مثبت در مواضع امریکا، که احتمال ‏وقوع آن هست، قطعا در ایران هم واکنشی ‏مساعد تولید خواهد کرد. این امر امروز بیش از ‏همه به حد امکان تعدیل یا تغییر در مواضع ‏آقای خامنه ای مربوط است که من از کم و ‏کیف آن مطلع نیستم.‏
آرش: جمهوری اسلامی طی سال‌ها ‏حکومت خود نشان داده که هر زمان با بحران ‏داخلی روبرو شده-حتا در برخورد با آزادی های ‏فردی در جامعه- با طرح مسایل فرعی سعی در ‏پوشاندن بحران اصلی و کشاندن بحث و ‏درگیری به راه های غیر اصلی و پوشاندن ‏مشکلاتش، تا در موقع مقتضی آن را جمع و ‏جور کند. شما که به خوبی با موضع آقای ‏خاتمی آشنایی دارید می دانید که بدون نظر ‏رهبری تا کنون کاری انجام نداده است؛ این ‏سئوال پیش می آید که آیا مذاکرات خاتمی با ‏آمریکا و گفتگو در بیشتر مسایل جاری، باز ‏بدلیل بن بست و بحرانی نیست که جمهوری ‏اسلامی در سیاست خارجی و داخلی گرفتار ‏آنست و دنبال راهی بهتر - براساس منافع دراز ‏مدت خودش-  برای بیرون آمدن از آن می ‏گردد؟ ‏

نگهدار: نمی توانم با قطعیت بگویم با توافق ‏خامنه ای بوده. بین فرستادن خاتمی به ‏مأموریت امریکا تا عدم مقابله با این سفر فاصله ‏است. به هر حال ما از رفتار ده ساله ی آقای ‏خاتمی می توانیم نتیجه بگیریم که اگر سفر وی ‏با مخالفت صریح رهبری مواجه بود چنین ‏سفری انجام نمی گرفت. ‏
شاید از زاویه دیگری بتوانیم با قاطعیت ‏بیشتری اظهار نظر کنیم، فاکت ها و اطلاعاتی ‏که در مورد وضعیت کسب و کار در ایران و در ‏یک ساله اخیر انتشار پیدا کرده ما را به حد ‏کافی می تواند قانع کند که فشار سنگین از ‏جانب صاحبان کسب و کار به نمایندگان ‏خودشان یا حلقه هایی که واسط بین آن ها و ‏حکومت هستند، به حکومت وارد شده که ‏علیرغم افزایش قابل ملاحظه قیمت نفت، اقتصاد ‏ما با مشکلات فوق العاده جدی مواجه است و ‏باید این وضع تغییر پیدا کند. ما اطلاع داریم که ‏تمام قراردادهای نفت و گاز که با طرف خارجی ‏بوده، در یک ساله اخیر به حالت تعلیق، توقف ‏یا برگشت در آمده. تمام قراردادهای عمده ی ‏اقتصادی که در اقتصاد کشور و پروژه های ‏عمرانی کشور می توانست رونق و تحرکی ایجاد ‏کند از سوی طرف خارجی به حالت تعلیق در ‏آورده شده اند. امریکا تمام امکانات خود را بسیج ‏کرده که طرف های خارجی ایران پای خود را ‏کنار بکشند. در اثر تلاش های خانم رایس نوعی ‏‏«امبارگو» در عمل بر ایران تحمیل شده و تا ‏همین جا به ایرانی های هوشمند فهمانیده که ‏هزینه بنیادگرایی در سیاست خارجی بر اقتصاد ‏ایران تا کجاست. ‏
طرف های خارجی مهم ترین قراردادها با ‏ایران پروژه های عمرانی و ساخت و ساز ‏بلاتکلیف شده اند. کارخانه ها با مشکل گرفتن ‏سفارش از خارج و دادن سفارش، مواجه اند. ‏
از سوی دیگر هم تغییراتی که دولت ‏احمدی نژاد در زمینه مدیریت اداری و اقتصادی ‏کشور ایجاد کرده  که طیف وسیعی از مدیران و ‏متخصصان، به خصوص بخش خصوصی را به ‏شدت نگران کرده است. تهدیدهای رئیس ‏جمهور علیه صاحبان کسب و کار اعتماد به ‏آینده و رغبت به سرمایه گذاری های بزرگ را ‏کاهش داده و به فرار سرمایه ها و تخصص ها ‏دامن زده است. این نگرانی ها، اعم از این که ‏واقعی باشند یا نباشند، مدیران طراز اول کشور و ‏طیف صاحبان کسب و کار و صنعت را به اعلام ‏نارضائی و  اعمال فشار برای تغییر یا تعدیل در ‏سیاست خارجی تشویق کرده است. ‏
تاثیر اقدامات امریکا در بازار و اقتصاد ایران ‏این شده است که طیف وسیعی از طبقه حاکمه ‏ایران، به دنبال تسخیر قوه مجریه توسط ‏تندروها نارضایی خودشان را از رفتار دولت ‏احمدی نژاد با دنیا بروز بدهند. نارضایی طبقه ‏حاکمه و طبقات متوسط و تشدید فشار آن ها بر ‏‏"حلقه های واسط" در حکومت زمینه نوعی ‏همآهنگی و همدلی را بین طیف گسترده ای از ‏شرکای قدرت پدید آورده است