آرش: آقاي نگهدار، آخرین سئوالم به مناسبت  یادمان قتل عام زندانیان سیاسی در ایران است که هر سال در دهم شهریور – ‏به عنوان روز این کشتارها که توسط مادران در ایران تثبیت شده- برگزار می شود. ‏
برای خوانندگان آرش اهمیت دارد که بعد از گذشت بیست و هشت سال نظر شما را-که یکی از رهبران اصلی سازمان اکثریت ‏بوده اید و سال ها هم دبیر اول و در اکثر سیاست گذاری های این سازمان نیز نقش مهمی داشته اید- در مورد  كشتار زندانيان ‏سياسي  جمهوری اسلامی ایران بدانند.‏
‏ جمهوری اسلامی ایران از فردای انقلاب مصادره شده ی مردم ایران، کشتار مخالفان سیاسی- عقیدتی خود را آغاز کرد. ابتدا و ‏عمدتاً بلند پایگان نظام ستم شاهی را هدف داشت؛ چندی بعد به اقلیت های دینی و سرکوب خواسته های قومی و ‏مل[كُردستان و تركمن صحرا] هم تسری یافت..‏
احکام اول انقلاب در مدرسه رفاه‏،‌ در دوران خود عموماً با سکوت جنبش ترقی خواهانه و در رأس آن جنبش چپ و همراهی ‏بخشی از روشنفکران مواجه گردید. ‏
‏- در سال 1360، کاربدستان رژیم اسلامی، کشتار بخش وسیعی از مخالفان سیاسیِ کمونیست و مذهبیِ مخالف خود را- در ‏مقابلِ سکوت بخشی دیگر از چپ ها که رژیم اسلامی را ضد امپریالیست می دانستند- سربه دار کرد.‏
‏- همچنین در تابستان 1367، خمینی به هیئتِ منتخب خود، نیری، اشراقی، رئیسی و پورمحمدی فرمان داد که مسئله ی ‏وجود زندانی سیاسی را با کشتار آن ها حل کنند. ‏
امروز که شما بعد از بیست و هشت سال، به پشت سر خود نگاه می کنید، نظر و موضع شما در قبال این سه مرحله ی ‏کشتار (در زمان وقوع آن ها و حال)چیست؟ ‏

نگهدار: گروهی از فعالان زنان، کارزاری را شروع کرده اند برای جمع آوری یک میلیون امضاء با هدف لغو قوانین تبعیض آمیز ‏عیه زنان. وقتی این را شنیدم برای آنان نوشتم که جمع آوری یک میلیون امضاء نشانه ی یک بسیار خوب است. و نشان می ‏دهد که اراده برای رفع تبعیض در جامعه جدی است. ولی این اراده هنوز آنقدر قوی نشده که نشان دهد که این مطالبه به یک ‏امکان واقعی تبدیل شده است. روزی که اکثریت زنان جامعه ما خواهان برابری حقوقشان بشوند، امکان واقعی برای تغییر ‏بوجود آمده است. ‏
در آستانه انقلاب تقریبا تمام جامعه ما خواهان کشتار سران حکومت محمد رضا شاه و عاملان ساواک و فرماندهان ارتش بود. ‏مبارزه قوی ترین جریان چپ در آن زمان مسلحانه و قهرآمیز بود. در آرم سازمان ما و سازمان مجاهدین به عنوان دو سازمان ‏اصلی عرصه ی سیاسی کشور، نقش سلاح حک شده بود. این نه تنها در روی آرم، بلکه، روی ذهن ما نیز حک شده بود که ‏اعمال  خشونت راه دست یابی به اهداف سیاسی است. اعمال خشونت علیه "دشمنان خلق" برای ما تنها راه رهایی تلقی ‏میشد. این خشم و نفرت نه تنها اذهان ما را، که تار و پود همه جامعه را در می نوردید. دفاع از حقوق بشر – حتی در میان ‏برجسته ترین روشنفکران – به دفاع از حقوق مظلومان، رنج کشیده گان یا زحمتکشان منتهی بود. ‏
وقتی یک سازمان سیاسی حقانیت خود را با دست زدن به اعدام "دشمنان خلق" تعریف کند این انتظار بسیار بیهوده ای از آن ‏سازمان است که برای آنان چیزی کمتر از اعدام طلب کند. در ناسیه فدائیان خلق در آن روزها نگرانی اصلی اصلا این نبود که ‏چرا این طور بیرحمانه و بی حساب آدم می کشند. نگرانی اصلی در ما این بود که مبادا طرفداران آیت الله خمینی با عوامل ‏رژیم شاه مخفیانه ساخت و پاخت کنند و آنها از چنگ عدالت خلق بگریزند. این فکر در اسناد رسمی سازمان، در اعلامیه های ‏ما در باره اعدام ها و در باره ارتش به خوبی قابل مشاهده است. در آن سال ها تنها قشر فوق العاده کوچکی از جامعه ما اعدام ‏بدون محاکمه را "بی عدالتی" و  "کاری ناثواب" می دانست. مرحوم بازرگان یکی از آنها بود. بقیه، به شمول ما همه از اعدام ‏ها خوشحال بودند. عکس اجساد لت وپار شده اعدامی ها را در صفحه اول مطبوعات منعکس می شد و جامعه را به وجد می ‏آورد. ‏
در مورد اعدام های دهشتناک سال 60 و 61 ما خیلی از بچه های مجاهد و راه کارگری و اقلیتی و پیکاری و غیره را از نزدیک ‏می شناختیم. همه شان بچه های کاملا صادق و صمیمی و از جان گذشته بودند و واقعاٌ حاضر بودند برای خوشبختی مردم ‏همه وجودشان را بدهند. در بین ما اصلا آن حسی که نسبتا به اعدام سران رژیم سابق بود نسبت به این بچه ها نبود. ما واقعاٌ ‏این ها را دوست داشتیم و خبر اعدام هر یکی شان برایمان یک خبر هولناک بود. در سطح شهر هم اصلا آن شور و شوق 3 ‏سال پیش به چشم نمی خورد. خوب حس می شد که مردم نیز بیشترشان به شدت از این درگیری ها و کشتارها هراسان و یا ‏اندوه گین اند. ما فدائیان می دیدیم که تشدید خشونت از هر دو طرف، هم از طرف حکومت و هم از طرف گروه های مسلح به ‏ضرر همه است، به ضرر انقلاب است. توده ای ها هم نگران بودند. منتها آنها زیاد این قربانیان را نمی شناختند و من عواطفی را ‏که نسبت به راه کارگری ها اقلیتی ها و حتی مجاهدین اعدامی در میان بچه های اکثریت می دیدم در میان آنها کمتر دیدم. ‏
یادم می آید به تصمیم رهبری سازمان زنده یاد رفیق جواد (علیرضا اکبری شاندیز) مقاله ای بدون امضاء نوشت در نشریه کار و ‏بحث کرد که این اعدام ها به زیان انقلاب است و باید متوقف شود. از پی آن اسدالله لاجوردی از اوین زنگ زد و نام نویسنده ‏آن مقاله را خواست. ما در جلسه دبیران سازمان تصمیم گرفتیم  مدیر مسوول نشریه، رفیق منصور (محمد رضا غبرایی) که ‏قبلا به حکومت معرفی شده بود، پاسخگو شود. او رفت و لاجوردی او را گروگان گرفت تا نویسنده اصلی مقاله خود را معرفی ‏کند. رفیق منصور، بی هیچ اتهامی گروگان ماند، حتی پس از دستگیری رفیق جواد در کردستان، اعدامش کردند. رفیق منصور ‏تنها قربانی نبود. در سال های 60 و 61 حدود 120 نفر از رفقای ما بدون هیچ اتهام یا پرونده ای، در این جا و آنجا به جوخه ‏های اعدام یا به چوبه های دار سپرده شدند. ‏
آن زمان ما با حزب هم صحبت کردیم که باید به این وضع اعتراض کرد. آنها هم کاملا موافق بودند. با توده ای ها هم بیانیه ‏مشترک دادیم و اعتراض کردیم. تمام تشکیلات ما بشدت نگران و حساس بود. خانواده ای از ماها نبود که کسی از آن فراری و ‏زندانی و اعدامی نباشد. ما در عین حال به گروه های قیام کننده علیه حکومت اصرار می کردیم که اسحله را زمین بگذارند و به ‏گفتگو با حکومت روی آورند. خود ما مبتکر مناظره تلویزیونی شدیم. من شخصاٌ به مسعود رجوی بسیار اصرار و استدلال کردم ‏که گفتگو برای همه ما خیر بیشتری از جنگ خیابانی دارد. اما آنها متاسفانه تصمیم خودشان را گرفته بودند. تصمیمی که ‏هزینه آن برای همه ما واقعاٌ کمر شکن شد. ‏
اما صفحات اول روزنامه های طرفدار حکومت از عکس اجساد پوشیده نشد. من فکر می کنم حکومت می فهمید که جامعه ‏برای آن کشتارها هورا نمی کشد. همین علت تغییر روش آنها شد. زیرا در آن سال ها کسانی که از آن خشونت ها و کشتارها ‏واقعا بیزار بودند، کسانی که همزیستی مخالفان با حکومت اسلامی را میسر می دانستند، کسانی که از کشتار مخالفان می ‏هراسیدند در جامعه ما اقلیتی ناچیز نبودند. اکثریت بزرگ مردم سعادت کشور را در نابودی طرف دیگر نمی دید. تنها افراطی ‏ترین گروه ها دلشان می خواست هرچه بیشتر از طرف مقابل بکشند و این ها، یعنی فکر لاجوردی و مسعود رجوی فکر ‏اکثریت جامعه ما نبود. ازسوی دیگر در آن سال ها هنوز حقوق بشر با فرهنگ سیاسی اکثریت بزرگ فعالان سیاسی ایرانی ‏عجین نبود. هنوز صدایی که می گفت "مرگ بر هیچ کس" تنها پچ پچی خفته بود. اکثریت جامعه در آن سال ها هاج و واج و ‏غمگین بود. ‏
در فاجعه ملی و اعدام دسته جمعی زندانیان سیاسی در سال 1367 وضع بیشتر متفاوت بود. نه تنها تمام نیروهای مخالف ‏جمهوری اسلامی این اعدام ها را محکوم کردند، بلکه جناح معینی در درون نظام هم با آن شجاعانه به مخالفت برخاست. آیت ‏الله منتظری از نوادر انسان هایی است که در این حکومت وجدان خویش را به هیچ قیمت تا کنون به مقام و موقعیت و پول و ‏ستایش این و آن نفروخته است. اگر در سال 60 در سیمای اکثریت جامعه ما با بهت زدگی و تاثر نمودار بود، در سال 67 هیچ ‏بخش عمده ای از جامعه ما نبود که نسبت به اعدام بیرحمانه زندانیان سیاسی، اگر گزارش آن مثل سال های 60 و 57 ‏صفحات اول روزنامه ها را پر می کرد، از آن احساس نفرت نمی کرد. به همین دلیل به دستور آیت الله خمینی حد اکثر ‏مواظبت را به عمل آوردند که این اعدام ها مخفی بماند. اگر آنها حتی نیمی از جامعه را هم برای انجام این کار پشت خود ‏داشتند یقینا علنا جنایت می کردند. آخر حمایت آشکار از اعدام های سال 67 برای فعالان سیاسی همانقدر عجیب و مدهش ‏بود که مخالفت آشکار با اعدام های سال 57. ‏
اما بسیار آموزنده است هرگاه توجه کنیم که هنوز در طیف وسیعی از فعالان سیاسی ایرانی نه اعتراض پیگیر به اعدام های ‏سال 67 جایی آشکار یافته و نه افسوس و دریغ از اعدام های 57 و 60. این ولنگاری نشانه دقیقی است درجه تعمیق مفاهیم ‏حقوق بشر، صلح و آزادی در اذهان جریان های سیاسی. آیا ما به جایی خواهیم رسید که جامعه ما انکارگران فاجعه ملی را به ‏پشت میز محاکمه بکشاند؟ ‏
من، برخلاف برخی کشورهای اروپایی، اعتقاد ندارم که حکومت ها باید بعد از3 نسل هم هنوز تورق مجدد هولوکاست را ‏‏"جرم" تلقی کنند. اما عمیقا اعتقاد دارم که در نظر گرفتن مجازات برای انکار هولوکاست توسط فعالان نسلی که آن فاجعه را ‏شاهد بود عین عدالت بوده است. امروز هم آرزو دارم در ایران دادگاهی بر پا شود که تمام جگرسوختگان بتوانند در آن آزادانه ‏شهادت دهند که چه بر آنان رفته است. آرزو دارم وجدان بیدار جامعه نسلی که خود شاهد جنایت بوده است، و فقط همان ‏نسل، را وادار کند که انکار فاجعه ملی را مشارکت در آن جنایت تلقی کند.  ‏
آرش: به نظر من شما از روی یک مسئله ی به راحتی عبور می کیند. سئوال روشن است. شما با درک امروزتان در برخورد ‏خلاق به گذشته و برای این که دوباره اشتباهات گذشته تکرار نشود باید روشن بگوييد که آیا شرایط به شما تحمیل کرده و یا ‏عقلانیتی وجود نداشت ؟! شرایط می تواند همیشه انسانها را دچار اشتباهات فاجعه آمیز کند- در حالی که بوده اند دیگرانی که ‏در همان مقاصع این اشتباهات را می دیدند- و اگر نگاه و برخورد منطقی و خلاق به گذشته نشود و نشان داده نشود که در ‏همان شرایط هم می توانستیم آن اشتباه را نکیم، آنوقت است که از اشتباه درس گرفته و در مقاطع دیگر به تکرار آن دست ‏نخواهیم زد اشتباهاتی که با تکیه به عقلانیت به نقد کشیده شده اند، ده سال بعد دو باره تکرار نخواهند شد. آیا در شرایط ‏بهمن ماه باید در مقابل اعدام می ایستادیم و اعتراض میکردیم یا نه؟!‏

نگهدار: به عنوان جرقه هایی در تاریکی بله. ولی درخشش این ستاره ها جریان غالب بر اندیشه سیاسی در جامعه ایرانی سال ‏های 57 و تا حدودی سال 60 نبود و نمی توانست باشد. کسانی که رو در روی اعدامها می ایستادند شکست می خوردند و ‏اعدام ها اتفاق می افتاد. چنانکه افتاد. ‏
آرش: شما امروز مطرح می کنید در آن روز اعتراض به اعدام ها یک جرقه بود. امروز که به گذشته نگاه می کنید، معتقدید که ‏در آن روز باید از آن  جرقه دفاع می کردیم یا از جو  عمومی پيروي مي‌كرديم؟!‏

نگهدار: من بارها گفته ام که آرزو داشتم در آن سال ها به اعدام  مأمورین ساواک و سران رژیم گذشته و بسیاری از اعدام ها ‏اعتراض می کردم دوست داشتم نیرویی بودیم که می توانستیم در مقابل آن خشونت می ایستادیم. به عنوان یک آرزو. به ‏عنوان یک غبطه که چرا ما در آن فضا اسیر بودیم.‏
آرش: آیا به خاطر شرایط است که دفاع نمی کنیم یا به خاطر عدم شناخت شرایط و نداشتن و کمبود دانش سياسي خود ما؟‏

نگهدار: شرایط را همان شناخت و اگاهی ما تشکیل می دهد. چیزی جدا از شناخت و آگاهی ما وجود ندارد. جامعه ما متشکل ‏از شهروندان ماست و شهروندان ما همه به میدان آمده بودند علیه رژیم پهلوی و بسیار برافروخته از دست او، با انبوهی از خشم ‏و نفرت. چیزی جز اندیشه ای که در فعالین سیاسی وجود داشت به عنوان شرایط وجود ندارد. شرایط خود ما بودیم.  حتا در ‏همان شرایط بسیار پر خشم و کین، و سر مست از پیروزی. ‏
با این همه شما در رفتار سیاسیِ آن نحله های مختلف سیاسی تفاوت هایی می بینید که اگر ما به آن ها، معطوف به آینده، ‏نگاه کنیم، تفاوت هاشان خیلی خیلی جدی تر و آشکارتر خواهد شد. از نظر من بسیار مهم است که یک رهبری سیاسی در آن ‏روزها اعلامیه بدهد که آیا با این اعدام ها مخالف یا نه! او اگر وجدان اش به این شعور رسیده بود که اعدام چیز بدی است البته ‏وجدان خودش را، و فقط وجدان خودش را، می بایست مبنای اقدام سیاسی قرار دهد. اما ویژگی مهم تر برای یک رهبر ‏سیاسی، اینست که مسیر تحول نیرویی که اسیر خشم و خشونت است را چنان تشخیص و سپس سمت دهد که رهایی از آن ‏مسیر را تسهیل و تسریع شود؛ کاری کند که راه گشوده شود تا در آینده کلیت این نیرو به سمت صلح، عدم خشونت و مدارا ‏سوق پیدا کند. و من به طور معین می توانم نام ببرم از تأثیر رهبرانی که در این جهت تلاش کردند. کسانی که تلاش کردند ‏کل جریان را، کل مردم و جامعه را به سمت راه حل های مسالمت آمیز بکشند و کسانی که بر خشم و خشونت و رو در رویی و ‏تقابل نیروها با یک دیگر کشیدند. ‏
هدف سیاست گذاری در یک طیف از مخالفین جمهوری اسلامی، این بود که یک جبهه مقاومت در برابر خشونت با کاربرد ‏همان ابزار ساخته شود. هدف سیاست گذاری در طیفی دیگر این بود که به نوعی کاربرد خشونت توسط نیروی غالب علیه بقیه ‏را محدودتر و کم رنگ تر کند. برخوردی مثل واکنش اقای منتظری در برابر اعدام های 67 یک سرمشق و آموزش بزرگ برای ‏حتا محالفین بود. او ایستاد و جریان ساخت و حاصل ان ایستادگی در پیدایش نیروهایی که شعار زنده باد مخالف من را در ‏درون جمهوری اسلامی بر زبان آوردند و شجاعت دادن به این ها، سهمی انکار ناپذیر داشت. ‏
آرش: بالاخره شما اگر قرار بود با شناخت امروز خود به اعدام های که در مقابل اش سکوت کردیم برخورد کنید چه برخوردی ‏می کردید؟
نگهدار: من اگر ارزیابی ها و آرزوهایی که امروز برایم عزیز هستند را آن روز می داشتم، باید در مقابل آن کشتارها بلند می ‏شدم و انتقاد می کردم و می گفتم که این ها به خیر و صلاح مملکت و مردم و آینده ایرانی نیست. ما باید از حقوق کسانی که ‏دورانی در ایران حاکم بودند، برای محاکمه شدن در یک دادگاه علنی با حضور وکیل مدافع و هیات منصفه، با صراحت دفاع ‏می کردیم. امروز باور عمیق من این است که هیچ جنایت کاری، حتی آدم کشان و شکنجه گران در جمهوری اسلامی ایران، را ‏نباید به خاطر ارتکاب جنایت یک سره از هر گونه حقی، از جمله حق زندگی، حق دفاع از خود، حق شکنجه نشدن، حق ‏برخورداری از حریم قانون، محروم کرد.  ‏