۱- بعد از وقوع انقلاب بهمن، طبیعی بود منهم ‏مثل بسیاری دیگر از هم سن و سالان و ‏همفکرانم، مخالف رژیم گذشته و سردمداران و ‏بلندپایگان ساقط شده بودم. اما یادم می آید ‏اولین اخباری که از اعدام فرماندهان ارتش، ‏رئیس ساواک و بعدا هویدا شنیدم، قبل از اینکه ‏احساس خوشحالی یا ناراحتی در من ایجاد کند، ‏این سوال را در ذهن من ایجاد نمود که آیا نباید ‏بجای اعدام، آنها را به دست دادگاهی سپرد و ‏محاکمه کرد. بخصوص یادم می آید درست ‏همزمان با انقلاب ۵۷، در نیکاراگوئه نیز انقلاب ‏شد و آنچه همانوقت بسیار برایم جالب بود، ‏اینکه وزیر دادگستری آن کشور یک زن بود ‏‏(اگر درست بخاطرم مانده باشد) و در آنجا مسیر ‏دیگری در برخورد با وابستگان رژیم سابقشان در ‏پیش گرفته شد. نمی توانستم قبول کنم که ‏کسی به هر دلیلی حق این را داشته باشد که ‏انسان دیگری را از زندگی محروم کند. آنزمان ‏فکر می کردم اردوگاه کار اجباری برای کسانی ‏که جرائم سنگین مرتکب شده اند، راه حل ‏خوبی است. بعد ها با اطلاعاتی که ازکاربرد این ‏قبیل اردوگاه ها به دست آوردم، آنچه که از ‏اردوگاههای کار اجباری شنیدم، این کار نیز ‏بنظرم انسانی نیست و از فکر آن روز خودم ‏متعجبم. شاید مفهوم آن برای من، در آن روزها، ‏ناخودآگاه راهی برای اجتناب از اعدام بوده است. ‏با دیدگاه امروزم و دید وسیع تری که از حقوق ‏بشر و حرمت انسان پیدا کرده ام،  اصولا اعدام و ‏ترور راه حل هیچگونه مشکلی نیستند و فقط ‏خشم، کینه و نفرت را بازتولید می کنند. و اگر ‏قرار باشد انتقام جوئی و "چشم در مقابل چشم" ‏واقعا عملی شود، جامعه بشری هیچگاه روی ‏صلح و آرامش را نخواهد دید. جائی باید این دور ‏باطل قطع شود و انقلابها و جابجائی های بزرگ ‏به جای تبدیل شدن به فضائی برای انتقام گیری ‏و عملیات تلافی جویانه ، فرصتی برای قطع این ‏رشته بی انتها ایجاد کنند و من امیدوارم اگر ‏روزی در ایران دگرگونی پیش آید،  مخالفین ‏رژیم فعلی، برخوردی متفاوت از سال ۵۷ و  ‏رفتاری در شان انسان با کسانی داشته باشند که ‏آن ها را سالها از حقوق اجتماعی شان محروم ‏نموده ، یا به تبعید فرستاده اند،
‏ حق این بود که مدافعان حقوق بشر در سال ‏‏۵۷ با آن اعدام ها به مخالفت بر می خاستند، ‏خواستار اجرای عدالت و در عین حال محفوظ ‏بودن حق دفاع و حق حیات برای متهمان ‏دادگاه های رژیم جدید می شدند. با این کار هم ‏از حقوق متهمان آن روز دادگاه های انقلاب ‏دفاع می کردند و هم دست حکومت جدید را ‏برای ادامه آن ها در ابعاد گسترده تری طی سال ‏های بعد باز نمی گذاشتند. متاسفانه واقعیت غیر ‏از این بود. در آن سال ها نه اعتراضی جدی به ‏این اعدام ها شد و نه کسی از حق حیات سران ‏ارتش و روسای ساواک و .. دفاع کرد. یا حداقل ‏من به خاطر ندارم  هر چند در آن فضای مرگ ‏بر ..ها و زنده باد ... ها  اگر هم چنین صداهائی ‏بود، به دشواری گوش شنوائی می یافت، اما از ‏خاطره ها محو نمی شد.‏

‏۲- در رابطه با سال ۶۰ تا ۶۴ باید بگویم یکی از ‏سیاهترین دوره های زندگی من بود. قابل تصور ‏نبود رژیمی که با یک انقلاب و از کوران یک ‏مبارزه سراسری علیه دیکتاتوری و برای آزادی ‏سر بر آورده بود، چنین وحشیانه دست به ‏بازداشت واعدام فرزندان مردم بزند. برای ‏بسیاری جای سوال بود که دست اندر کاران ‏حکومت که تجربه زندان اوین را داشته و جزو ‏زندانیان رژیم ماقبل بودند، چطور می توانستند ‏مجری بازگشت به آن  شرائط سیاهی شوند که ‏زمانی خود علیه آن بودند.‏
‏ از اوایل ۵۹ و پس از ازدواجم زندگی نیمه ‏مخفی را شروع کردم. یادم می آید درست پس ‏از سنگین تر شدن فضا در خرداد ۶۰، خبر اولین ‏دستگیری را شنیدیم. یکی از دوستان نزدیک ‏مان که اغلب برای شرکت در جلسات به خانه ما ‏رفت و آمد می کرد، کاملا اتفاقی بازداشت شده ‏بود. علت دستگیری این بود که روزنامه "کار"ی ‏که در جیب بغل کتش بود، به هنگامی که از ‏فرط خستگی لحظه ای در اتوبوس خوابش برده ‏بود، بیرون افتاده و توجه یکی از حزب اللهی ‏های حاضر را جلب کرده بود و از همانجا او را ‏روانه زندان کرده بودند. پس از آن هر روز خبر ‏دستگیری یکی از رفقا بود که می رسید، کسانی ‏که آنقدر عزیز بودند، باهم کار کرده و یا  بارها و ‏بارها در خانه مان آنها را دیده و با هم در مورد ‏مسائل مختلف سیاسی بحث کرده بودیم. سال ‏های بعد از خرداد ۶۰ سال های دردناکی برای ‏همه ما بود. احساس امنیت به کلی از زندگی ما ‏رخت بر بسته بود. همواره در محاصره و گریز ‏بودیم. تعداد زیادی از دوستان و نزدیکانمان ‏یکی پس از دیگری بعد از هر دیداری دیگر بر ‏نمی گشتند و خبر دستگیری شان را می ‏شنیدیم و .. در حول و حوش این سالها،  ‏بازرسی در خیابان ها همه گیر شد.  همراه ‏داشتن یک کتاب،  روزنامه و یا پوستر و یا حتی ‏لو رفتن هواداری و یا عضویت دراین یا آن ‏سازمان مخالف حکومت، حتی عضویت در یک ‏گروه مطالعاتی، بسیاری از آزاد اندیشان از جمله ‏تعدادی از دوستان و افراد خانواده و آشنایان مرا، ‏به گوشه زندان و یا پای جوخه اعدام کشاند. ‏طبیعی است که وقتی به آن روزها و آن صحنه ‏های گریز فکر می کنم، برای خودم هم باور آن ‏مشکل است. یادم می آید با اولین موج ‏دستگیریها، مجبور شدیم خانه مان را رها کنیم ‏و من در حالی که آبستن بودم، در خانه ای دیگر ‏بسر بردم و وضع حمل کردم و تمام این دوران ‏در حالی سپری شد، که هر روز چشم براه بودم ‏که ببینم آیا همسرم به محل اقامتمان بازمی ‏گردد یا نه و با هر زنگی از جا می پریدم. در ‏طول این مدت نزدیک به ۴ سال، تا زمانی که ‏آخرین محل اقامتم را ترک کرده به مناطق ‏مرزی رفتم، حداکثر ۲ تا ۳ ماه در هر خانه ‏بودیم و تحت شدیدترین ملاحظات امنیتی ‏زندگی می کردیم. و هر بار دایره افرادی که می ‏توانستیم با آنها رفت و آمد داشته باشیم، با ‏دستگیری هر یک از رفقا یا اعضای خانواده مان ‏تنگ تر و تنگ تر می شد. وقتی که سال ۶۳ ‏بالاخره در حالیکه بسیاری از رفقا و عزیزان را در ‏زندانها یا گورهائی که برای ما جزو مناطق ‏ممنوعه بود، به همراه تمام خاطرات عزیز و ‏شیرین و محل تولد و زندگی ام پشت سر می ‏گذاشتم، نمی دانستم که شماری دیگر از آنها را ‏در کشتاری دسته جمعی در سال ۶۷ از دست ‏خواهم داد. ‏

‏۳- کشتار ۶۷ در شرایطی صورت گرفت که ‏رژیم در میدان های جنگ فقط شکست تجربه ‏می کرد و نمی توانست هر روز خبر از پیروزی بر ‏دشمنان را به مردم بدهد. جام زهری که چیزی ‏به سر کشیدنش نمانده بود، دلیلی شد تا ‏شکستهای بیرونی با "پیروزیهای" دیگر التیام ‏دهد و چه چیزی سهل تر از انهدام یکباره همه ‏‏"دشمنان" در بند. آنچه که روشن است حکم ‏این اعدامها را خمینی شخصا صادر یا حداقل ‏تائید کرده است و در همان زمان نیز این حکم ‏از سوی بعضی از رهبران رژیم از جمله آیت الله ‏منتظری که هنوز جانشین خمینی محسوب می ‏شد، مورد اعتراض قرار گرفته است. ولی ظاهرا ‏اکثریت سردمداران فعلی حکومت با این حکم ‏موافقت داشته اند و نتیجه این حکم غیر انسانی، ‏مرگ هزاران انسان فرهیخته بود. وقتی که پس ‏از مدتی در زمانی که هنوز در مناطق مرزی ‏بودم و اخبار را با تاخیر دریافت می کردیم، خبر ‏این کشتار را شنیدم، در ذهنم کوره های آدم ‏سوزی نازیها را که وصف آن از جمله در کتاب ‏‏"مرگ کسب و کار من است" آمده است، تداعی ‏شد. تصور اینکه چگونه یک رژیم در قرن بیستم ‏و در اوج پیشرفتهای بشری و پس از تجارب دو ‏جنگ جهانی، می تواند هنوز دست به چنین ‏اعمالی بزند برایم امکانپذیر نبود و نیست. نه ‏دادگاهی و نه وکیل مدافعی، فقط یک سوال ‏وجواب ساده و چند ثانیه ای، سرنوشت هزاران ‏انسان آزاده را که بسیاری از آنها دوره ‏محکومیتشان نیز به پایان رسیده بود، رقم زد: ‏سر موضع هستی یا نه؟ و ..؟ و یک "نه" کافی ‏بود برای آن که در مقابل جوخه اعدام قرار ‏بگیری. فکر می کنم دردآورترین لحظه برای ‏بازماندگان اعدام های دسته جمعی این واقعیت ‏باشد که آنها حتی جسد فرزندان خود را نیز ‏تحویل نگرفتند. بسیاری از آنها با این کابوس ‏رودررویند که آیا دستی که از زیر خاک در آن ‏گور دست جمعی بیرون آمده بود، دست فرزند ‏آنها نبوده، و اگر آنها بخواهند بر سر مزار ‏عزیزشان که در زیر خاک خفته است، بروند و ‏تسلی یابند، بر کدام گوشه این گلزار باید دسته ‏گلی بگذارند و با عزیز از دست رفته شان، اشکها ‏و نگرانیهایشان را قسمت کنند و با بهت و ‏حیرت ناباورانه هزاران سوال خود را در مورد آن ‏لحظه های پایانی و روز هائی که ملاقات های ‏کوتاه شان را هم قطع کردند، وداع با یکدیگر را ‏نیز از آن ها دریغ داشتند، مطرح کنند، حتی ‏اگر هیچ پاسخی نیابند. ‏
‏ شاید آنچه که درد این فاجعه را سنگین تر می ‏کند، این است که بعد از این همه سال، حتی ‏سخن گفتن از آن نیز مجاز نیست و سال های ‏سال خانواده هائی که حدس می زدند عزیزشان ‏در کدام گوشه به خاک سپرده شده است و ‏سنگ قبری برای او آماده می کردند، در مراجعه ‏بعدی آن سنگ قبر را شکسته می یافتند. ‏بسیاری از خانواده ها که در جست و جوی ‏نشانی از عزیزانشان به خاوران و خاوران های ‏دیگر در سراسر ایران می روند، مدام مورد اذیت، ‏آزار و دشنام قرار می گیرند و  زیر فشار دائم ‏ماموران حکومت قرار دارند. ‏
امروز پس از گذشت ۱۷ سال، هنوز ابعاد واقعی ‏این فاجعه روشن نیست. اما هر روز صداهای ‏بیشتری برای دادخواهی قربانیان این فاجعه ‏بزرگ بلند می شود. زخم عمیقی را که این ‏کشتار بیرحمانه و غیر انسانی بر قلب مردم و ‏کشور ما زده است، نمایان تر می کند. امروز ‏دیگر حضور در خاوران در سالگرد این کشتار به ‏یک مراسم ملی تبدیل شده است. تمهیدات ‏حکومت برای پاک کردن آثار یکی از وحشیانه ‏ترین جنایات بشری در قرن حاضر، تحت عنوان ‏‏"باز سازی خاوران" تاکنون و در مواجهه با ‏مقاومت خانواده های قربانیان عملی نشده است. ‏
من درآرزوی  روزی هستم که واقعیت این ‏جنایت دهشتناک، کاملا روشن شود، اطلاعات ‏در باره این کشتار و تمامی ترورها، اعدام ها و ‏شکنجه ها بازبینی شود و دست اندرکاران آنها ‏در دادگاه های صالحه  محاکمه شوند. با ‏شفافیت در مورد این کشتار و دادخواهی ‏قربانیان آن، آن هزاران جان شیفته از زیر خاک ‏بر نخواهند خاست و درد بازماندگانشان التیام ‏نخواهد یافت، اما تسلائی خواهد جست و جامعه ‏ما یک گام دیگر به سوی آزادی از دور باطل ‏خشونت و سرکوب بر خواهد داشت. باید نه فقط ‏یاد آن رهروان آزادی بلکه جناینی که علیه آن ‏ها صورت گرفته است، همواره در ذهن جامعه ‏ایرانی حی و حاضر باشد تا  دیگر کسی جرات و ‏امکان  تکرار یک چنین فاجعه ای را نداشته ‏باشد.‏
‎*‎