از عصیان تا تسلیم

عباس صفاری

شاعری که در این نامه خود را «دیوانه ی عشق ‏وحشیانه.... و خالی از نوازش و پر از خشونت» ‏ترسیم می کند، یکی از اخلاقی ترین شاعران ‏دوران معاصر ماست. فروغ فرخ زاد تا پایان عمر ‏کوتاهش برخلاف تصور خود شاعری پایبند به ‏اخلاق مذهبی باقی می ماند. اخلاقی که سرپیچی ‏از آن «گناه» محسوب می شود و مانند هر گناه ‏دیگری عذابِ وجدان و عقوبتی بدنبال دارد. هیچ ‏شاعری از هم نسلان فروغ در حد او از واژه ی ‏مذهبی گناه استفاده نکرده است. ذهنیت فروغ ‏ددر رابطه با گناه از زمانی که این نامه را می ‏نویسد، تا پایان عمر کوتاهش فرق عمده و ‏چشمگیری نمی کند و دغدغه ی اخلاق در ‏سرتاسر عمر لحظه ای رهایش نمی کند. اگر ما در ‏اشعار تولدی دیگر و ایمان بیاوریم به آغاز فصل ‏سرد، واژه ی «گناه» را کمتر می بینیم به این ‏خاطر است که مضامین تن خواهی و عشق ورزی ‏را دیگر برای شعر خود مناسب نمی داند و پس از ‏یک رکود و بازنگری شش ساله نگاهش بیشتر ‏متوجه جامعه، مشکلات آن و نقش انسان در آن ‏میان است. بی آن که مسئله گناه و عقوبت را برای ‏خود حل کرده باشد. ‏
فروغ در سه مجموعه ای که پیش از تولدی ‏دیگر انتشار می دهد بیش از هر شاعری از هم ‏نسلانش شعر عاشقانه دارد. اشعاری که بعدها از ‏نوشتن آن ها اظهار پشیمانی کرد و در مصاحبه ‏ای آن ها را حاصل ذهن «دختری احمق و ‏احساساتی» قلمداد کرد.‏
به استثنای «مرگ»، عشق ورزی و لحظه اوج ‏همخوابگی تنها موردی است که انسان، آگاهی ‏برگذر «زمان» را از دست می دهد. فروغ فرخ زاد ‏به گمان من، و به دلیل ذهنیت مذهبی اش هرگز ‏نتوانست شعری بنویسد که از چنین تجربه ای ‏سرچشمه گرفته باشد. شعری که شرم و گناه بر ‏آن سایه نگسترانده باشد و شاعر بتواند آسوده و ‏فارغ بال به جای «گنه کردم گناهی پر ز لذت»  ‏بنویسد «عشق ورزیدم....».‏
فروغ در اکثر اشعار عاشقانه اش لذت بردن و ‏لذت بخشی اروتیک را حق حیاتی خود و دیگران ‏و می داند، اما هرگونه رفتار خارج از عرف را گناه ‏می شمارد. در این نامه نیز بی بند و باریِ جنسی ‏را در میان اگزیستانسیالیست ها می ستاید، از ‏سوی دیگر اما افسوس می خورد که در میان این ‏قوم آزاده «عصمت و طهارت» معنی و مفهومی ‏ندارد. هم خدا را می خواهد و هم خرما را و ‏پنداری حواسش نیست که واژگانِ انتخابی اش ‏‏«عصمت و طهارت» چه بار مذهبی سنگینی دارند ‏و چه خونها که بر سر آن ریخته شده است.‏
فروغ در این دوره از زندگی اش از یک سو بر ‏قوانین و احکامِ بازدارنده و برآمده از اخلاق ‏مذهبی که عصمت و طهارت را تبلیغ می کنند ‏می تازد و از سوی دیگر هرگاه به خود جرئت می ‏دهد که پا از دایره ی محدود آن ها فراتر بگذارد، ‏خود را آلوده به گناه باز می یابد. حس گناه در ‏تعداری از اشعار او آنقدر شدت دارد که خواننده ‏می پندارد شاعر آن ها، عشق را نورزیده بلکه، ‏‏«مرتکب» شده است. ‏
وقتی فروغ در این نامه می نویسد: «دوست ‏دارم برخلاف مقررات و آداب و رسوم و برخلاف ‏قانون و افکار و عقاید مردم رفتار کنم»، دارد از ‏شخصی می گوید که عامل بازدارنده در دستیابی ‏به خواسته اش خودِ اوست و ترسِ او از پیامدهای ‏روحی و روانی عملکردی که در قاموس او هنوز ‏گناه محسوب می شود. حرفِ مردم و نگاه سرزنش ‏آمیز آن ها در درجه ی دوم اهمیت قرار می گیرد. ‏اگر فقط بهانه نباشد.‏