فروغ آخرين روزها

يدالله رويايي

سرزده از را رسیده بود و داشت عذر می خواست:‏
فروغ: اوه، چقدر با خودم حرف زدم! ... وقتی که ‏یک آدم با خودش حرف می زنه، خیال می کنی ‏از چی حرف می زنه؟ یا از کی؟ ‏
‏-رؤیایی: از خودش، لابد؟ ...‏
‏*یعنی از خودش با خودش؟ این که خیلی ‏خودخواهانه است!‏
‏- دقیقاً !‏
‏* نه، نازنین ! برعکس اگر که من با خودم حرف ‏می زنم درست به دلیل بیزاری از خودم است نه به ‏دلیل عشق به خودم، تازه این من نیستم که سرِ ‏حرف رو باز می کنم، بیشتر مواقع او هست که ‏سوال می کنه، و اعتراض می کنه. خیال می کنه ‏که تمام لحظه های من باید با او بگذره، در واقع او ‏هست که خودخواهه!‏
‏- او؟ او کیه؟ تو چه بخواهی چه نخواهی لحظه ‏هات را با او می گذرانی.‏
‏* از نظر تو آره. چون تو هر دو مان را در همین ‏جسم می بینی، در همین هیأتی که منم. ولی از ‏نظر من موقعی لحظه هام با او می گذره که با ‏خودم حرف می زنم.‏
‏- آخه، تو اخیراً همش با خودت حرف می زنی...‏
‏* چون اخیراً همش از خودم بیزارم.‏
‏- ها...ن ( با لحن مچ گیری)، براوو! می خواستم ‏به همین جا برسی، من این بیزاری را این روزها در ‏رفتارهای تو حس کردم، از کی بیزاری، می گویی ‏از خودت، از آن خودی که با تو حرف می زنه، و یا ‏از تو که با او حرف می زنی؟ ...‏
‏*  ببین رؤیا، منو داری دوتکه می کنی، من به ‏اندازه ی کافی متلاشی هستم و چند تکه. تو دیگه ‏خواهش می کنم روی این زخم انگشت نذار.‏
‏- من اصلا ترا چند تکه نمی بینم، ولی تو ‏خودت داری از تکه ی دیر حرف می زنی، همین ‏الان گفتی، از در که آمدی گفتی که: ‏
‏«اوه، چقدر با خودم حرف زدم، و نمی دونم از ‏کی حرف زدم...» ‏
‏*  هنوز هم نمی دانم.‏
‏- ولی من می دانم.‏
‏*  جداٌ؟ تو رو خدا بگو از کی حرف می
زنم، با کی حرف زدم؟
‏- من خیال می کنم آدم های مشهوری مثل ‏تو...‏
‏     *  بگو آدم های بزرگی مثل تو (خنده)‏
‏- فکر می کنی همه ی مشهورها بزرگ نیستند؟
‏*  نه، فکر می کنم همه ی بزرگ ها مشهور ‏نیستند.‏
‏- خیلی خوب، حرفمان را عوض نکنیم. من می ‏گویم تو به عنوان یک بزرگ، یک مشهور، دو تا ‏زندگی داری: یکی مثل همه وقتی با خودت می ‏گذرد، یک زندگی دیگر هم داری که با تو نمی ‏گذرد. به نظر من مشکل تو گذران این دومی ‏است، که نه خیالی است و نه واقعی است.‏
‏*  واقعی- خیالی است. ‏
‏- دیدی؟ تو بهتر از من می دانی، زندگی دوم تو ‏که با تو نمی گذرد ولی در سرِ دیگران می گذرد، ‏همانست که با تو حرف می زند، در لحظه ای که ‏با تو و در سر تو می گذرد. و تو از چنین لحظه ای ‏بیرون آمده بودی وقتی که گفتی: اوه، چقدر با ‏خودم حرف زدم. و نمی دانستی که آدم وقتی با ‏خودش حرف می زند از کی حرف می زند.‏
‏*  و تو گفتی که خودخواهانه است، هان؟
‏- الآن هم می گم، چون این خودخواهی تکبر ‏نیست، از آن « خود» های شریفی است که ‏خواستنش کار تو و حرفه ی توست، و تو به آن ‏مفتخر هستی و خیال می کنی که بیزاری.‏
‏*  آره تا همین دیروز مفتخر بودم، ولی امروز ‏بیزارم.‏
‏- یعنی از شعر بیزاری؟
‏*  آری!‏
‏- باور نمی کنم.‏

از میان یادداشت های منتشر نشده
دیماه 1345‏
‎*‎

 نگاه به نامه ي فروغ از سه منظر

نسيم خاكسار

‏1- وقتي كسي از موضوعي مي‌نويسد آن را از نو ‏درنوشته اش خلق مي‌كند. در اين نامه‌اي كه فروغ ‏در يكشنبه 13‏‎ ‎مرداد به پرويز شاهپور نوشته ‏است،‌ خودش را موضوع متن كرده است. متني كه ‏عاشقانه است. يك سوي اين متن فروغ است. و ‏سوي ديگر آن و در وهله‌ي اول چون مخاطبي ‏اصلي، پرويز شاهپور است.  متن برپايه‌ي انگيزه‌ي ‏حفظ و ايجاد ارتباطي دروني تر و عميق تر بين ‏آن ها استوار شده است. در اين متن- نامه، فروغ ‏خودش را عريان مي‌نشاند تا عاشق او را در ‏كامليت عرياني‌اش ببيند. همانطور كه بود و ‏هست. متن از اين نظر شجاع است. شجاع است ‏در موضوع كردن نويسنده‌‌ي آن و پيش رفتن تا ‏برهنه كردن او. متن بند بند موضوع  خود را باز ‏مي‌كند، دور خود تاب نمي خورد كه راههاي ‏ارتباط را ببندد، كوشاي باز كردن راه هاي ارتباط ‏است. اگر جاهایي گزارشي سطحي و غير دقيق ‏مي‌دهد از پديده‌هاي فكري و اجتماعي عصر، ‌براي ‏مثال برداشت متن از فلسفه اگزيستانسياليسم، ‏اين بيشتر مربوط مي‌ شود به نقص نگاه آن وقت ‏روشنفكران جامعه‌ي ما و ناتواني آن‌ها از داشتن ‏يك شناخت درست به اين فلسفه در آن دوره از ‏سال هاي چهل. در جاهاي ديگر فروغ خوب خود ‏را مي‌شكافد. و به پيرامونش خوب نگاه مي‌كند. ‏شخصيتي كه از فروغ در اين متن ساخته مي شود ‏شخصيتي است معترض به قواعد و رفتارهاي ‏سنت شده و مقدس اجتماعي. اين را به صراحت ‏مي‌گويد« تو نمي داني من چه قدر دوست دارم. ‏برخلاف مقررات و آداب و رسوم و برخلاف قانون و ‏افكار و عقايد مردم رفتار  كنم. ولي بندهائي بر ‏پاي من است كه مرا محدود مي‌كند. روح من ‏وجود من و اعمال من در چهار ديواري قوانين ‏سست و بي معني اجتماعي محبوس مانده و من ‏پيوسته فكر مي كنم كه هر طور شده بايد يك ‏قدم از سطح عاديات بالاتر بگذارم من اين زندگي ‏خسته كننده و پر از قيد و بند را دوست ندارم.»‏  (از متن نامه)‏

اگر در جاي ديگري و در همان نگاه سطحي اش ‏به فلسفه‌ اگزيستانسياليزم، نيمي ستايش و نيمي ‏انتقاد، دور شدن پيروان اين  مكتب را از همين ‏قواعد و سنت، پشت پا زدن به اصول اخلاق و ‏شرافت مي‌داند حرفش را پس نگرفته است، بلكه ‏اعمال آنها را نوعي انتقام گرفتن از همين قواعد ‏دست و پاگير مي داند.« ولي البته بدي هايي هم ‏دارد. يعني آنها به اصول اخلاق و شرافت پس ‏پشت پا زده اند و چه بسيار ديده شده است  كه ‏يك زن در آن واحد 3 معشوق داشته و از رفاقت ‏با برادر خود هم بيمي نداشته ...  اين  مردم ‏محروم اين دخترها و پسرهائي كه بهترين دوران ‏عمرشان را با محروميت و ناكامي به سرآورده اند ‏اكنون كه پناهگاهي يافته اند با همه احساسات ‏خشمگين و كينه‌هاي وحشيانه خود سعي ‏مي‌كنند از قوانين اجتماعي انتقام بگيرند.» ( از ‏متن نامه)‌‏
زبان او در اين متن چه آن جا كه مي نويسد ‏ديوانه‌ي «عشق عجيب و خالي از نوازش»  و« پر ‏ازخشونت» است و چه وقت‌هائي كه از ترس و ‏احتياط هايش مي‌نويسد در مجموع زباني روشن و ‏شجاع است. و اگر در تجزيه و تحليل پديده هاي ‏فكري و فلسفي زبان فروغ  لنگي‌هائي دارد و دچار ‏لكنت مي شود اين لنگي و لكنت بيرون از متن ‏است. يعني از بيرون به متن وارد شده. زبان او با ‏توجه به جواني او و احساسات گرائي جوانان در آن ‏دوره براي بيان وجودشان، زباني خالي از سانتي ‏منتاليزيم‌ آن سن است. زباني است بسيار دقيق و ‏واقع گرايانه كه ريشه در زبان پيشگامان ادب ‏معاصر ايران از مشروطه به بعد دارد. و زباني است ‏متأثر از ادبيات غرب كه دهخدا و جمال زاده از ‏جمله بانيان رشد و توسعه آن در ادبيات ما بودند. ‏اين نوع زبان گم كننده راه نيست؛ روشن كننده ‏راه است. اين زبان مشكل ساز نيست. راهگشاست. ‏و زبان در متن فروغ حكم نمي‌كند و در جهت ‏حكم سازي حركت نمي‌كند. مدام ايجاد پرسش ‏مي‌كند. و سرشار است از جوهر و خصلت هاي ‏ديالكتيك. و اين ها پيروزي و موفقيت فروغ است ‏در اين متن.‏
‏2- تمام تلاش فروغ در اين متن – نامه‌ي ادبي ‏صرف توضيح وجودش به ديگري شده است. و اين ‏ديگري «شوهر» و  يك مرد است. و اين انگار ‏برمي‌گردد به جامعه‌اي كه زن را خاموش و آشكار ‏زير پرسش گرفته است. اين جامعه مرد سالار از ‏يكسو فروغ  را نمي‌بيند و از سوي ديگر براي تحت ‏اختيار گرفتن وجودش و جلوگيري از ‏سركشي‌هايش قاعده و سنت تعيين مي‌كند. فروغ ‏يا زن اين متن كه به اين بندها و بي توجهي‌ها‌ و ‏ناديده شدن‌ها آگاهي نسبي دارد،‌ از مضمون ‏اسارت يا از اسارت متن يك متن شجاع مي سازد. ‏متن شجاعي كه فروغ است. زن است. اين ‏شجاعت از جنبه‌هايي شجاعت يك جسم پاره پاره ‏است. در آغاز اين نامه فروغ ناباور و نامطمئن به ‏وجودش است و مي‌ترسد كه حرفهايش تكرار ‏مكررات باشد. تكرار مكرراتي كه خدا- مرد نه تنها ‏تعيين كننده ‌ي حد نصاب اين تكرار است بلكه ‏ارزش گذاري از آن را هم به عهده دارد.« ‏‏...يكمرتبه هم آن را از اول تا آخر خواندم چيز ‏مهمي ننوشته‌ام يعني در خواندن اين نامه چيزي ‏بر معلومات  تو راجع به  من اضافه  نمي‌شود يادم ‏آمد كه تو برايم نوشته اي از تكرار مكررات ‏خودداري كنم. و ديدم اين نامه چيزي جز تكرار ‏مكررات نيست.»‏