از جوي حقير تا ته گودال

و هنوز نوبت ما نيست!

ژاله احمدي

كسي كه  فروغ را با ”اسير“، ” ديوار“، ”عصيان“، ‏‏”تولدي ديگر“ و ” ايمان بياوريم به آغاز فصل ‏سرد“ مي شناسد، ترديد ندارد كه كتابي با عنوان ‏‏”اولين تپش هاي عاشقانه قلبم“ از فروغ بيگانه ‏است. اگر به خودم بود ”نامه هاي فروغ به پرويز ‏شاپور“ را نمي خواندم، همانطور كه تا اين زمان ‏نخوانده بودم. به اصرار خانم نجمه موسوي قول ‏دادم نگاهي به كتاب  بي اندارم، بعد تصميم بگيرم ‏كه نه بگويم، يا نه. به قولم عمل كردم و نگاهي به ‏كتاب انداختم.‏
‏ يكه خوردم. يك لحظه فكر كردم، نكند كه  سردر ‏بودكلاب را كار گذاشته اند دم تآتر شهر، تا ما در ‏خاطرات كودكي مان هم راه گم كنيم و خيال ‏كنيم اين مائيم كه اشتباه مي كنيم.‏
‏ چطور ممكن است در چاپ دوم كتابي هنوز ادعا ‏شود كه كافه شهرداري معروف  بود به بودكلاب. ‏ديگر هيچكس يادش نيست كه بودكلاب اسم ‏ديگر كافه شهر داري نبود؟!  ساختمان  بودكلاب ‏اول  خيابان پهلوي شمالي سمت راست قرارداشت ‏و دهان ديو بر سر درش ساليان سال پس از ‏تعطيل هنوز گشوده بود، هرچند كه خشك شده ‏بود و قايق هاي نئوني درون آن خاموش بودند و ‏ديگر روي امواج نئوني نمي لغزيدند. ‏
‏ انگيزه من براي خواندن كتاب اما ديگر نه قول و ‏قراري،  بلكه كنجكاوي بود كه خود كتاب بر مي ‏انگيخت. از شماره  ثبت در كتابخانه ملي كه ‏بگذريم،  كتاب بعضي  مشخصات جزوات ممنوعه ‏را دارد. ‏
‏  كتاب نام مؤلف ندارد. انتشاراتي اش كتاب را به ‏كوشش شخصي منتشر كرده كه تنها كوشش اش ‏استفاده از حق وراثت نامه هاي ديگران است. در ‏مقدمه براي رفع هر نوع سوء تفاهم، با عنوان ‏كردن اين كه، ايشان نامه ها را نخوانده است، از او ‏بعنوان كوشنده هم سلب مسئوليت شده.  دومين نفر (بعد از فروغ) كه نامه ها را خوانده، ‏نگهداري، حاشيه نويسي و احتمالا دستچين كرده ‏است در قيد حيات نيست. انتشاراتي با واگذار ‏كردن كليه حقوق كتاب  بعلاوه ي عنوان ”به ‏كوشش“ به وارث، از خود سلب  مسئوليت كرده و ‏از او سلب حق اقامه دعوي. و بي مدعي و با خيال ‏راحت در همان دوصفحه معرفي كتاب تا مي شده ‏از فروغ مايه گذاشته، با  جمله اي از فروغ در ‏عنوان كتاب و جمله اي  براي زينت  يك صفحه ‏خالي به خط فروغ ، از نام فروغ و حتي امضاء  ‏فروغ؛ انگاري  كه كار، كارِ خود فروغ است.   ‏
‏ نامه آغازين  خطاب به وارث نامه ها در واقع، هم ‏مقدمه است و هم لب كلام و مضمون اصلي  ‏كتاب، كه شباهتي  قريب به محتويات پرونده هاي ‏متهمين  زير بازجويي دارد؛  تلاشي است براي گم ‏كردن رد فروغِ شورشي و انكارِ هر آنچه كه ‏مشخصه فروغ است و زندگي او كه مضمون شعر ‏اوست، با توسل به هر وسيله اي، از ساده لوحي تا  ‏لودگي، از بي ربط گويي تا هزل يا هجاء. نوشته  ‏به تك نويسي اي مي ماند كه متهمي در اطاق باز ‏جويي در يكي از بازداشتگاه هاي جمهوري ‏اسلامي  براي فروغي در انتطار صدور حكم ‏سنگسار  نوشته است. جدال دليرانه فروغ براي ‏بيرون زدن از پيكر متحجر جامعه مرد سالار ايران ‏مسلمان و جسارت او در شكستن سكوت قرن ها ‏با فريادي رسا در ”اسير“، ”ديوار“ و ”عصيان“ همه ‏انكار و  فروغ شد يك مظلوم، قربانيِ بد حرفي ‏ديگران.  وگرنه ...! وگرنه...! وگرنه فروغ تافته ‏جدابافته اي نيست. همان است كه در هزاران  ‏پيشداوري پيش بيني شده است، واژگونه مرد ‏خود.‏
‏ شورشي را كه بعنوان بي كله و احساساتي از ‏شكل بيندازي و دست ببري در همه خطوط ‏جسور اندامش و باز سازي اش كني در يك درام ‏بنجل خانوادگي، مي شود از نو وصله اش بزني بر ‏پيكر عمومي، بنشاني اش سر جايش در يك ‏عكس دستجمعي بي پرسپكتيو و نشان بدهي ‏خانم آقاي شاپور را، كه شعر هم مي گويد و انصافاً ‏طبع خوبي دارد.  ‏
هدف زنداني زيربازجويي از انكار، پنهانكاري و ياوه ‏گويي اين بود كه كسي را و چيزي را نجات دهد. ‏شلاق را به جان مي خريد، باز هم دروغ مي گفت ‏كه لو ندهند. كوچك كردن دوست در چشم بازجو ‏عينِ وفاداري بود،  پيش پا افتاده جلوه دادن ها ‏عين  رازداري. ‏
هدف از انكار، حفظ  بود. هدف اين نبود كه طوري ‏لو بدهند كه هيچوقت هيچكس نتواند يقه شان را ‏بگيرد. ‏
فروغ همراه سند دست چيني از نامه هاي خودش ‏با حاشيه نويسي هاي شاهدِ غايب، از زير چشم  ‏وزارت ارشاد سر در آورد. و باني اش كه هيچ گونه ‏مسؤليت رسمي بعهده ندارد، حاضر نيست اين ‏‏”افتخار“ را با كسي حتا با وارث نامه ها  تقسيم ‏كند. او به بهانه ميراث فرهنگي، حق مالكيت او را ‏بر ميراث پدري هم مردود اعلام مي كند و خود را ‏به عنوان سومين نفر بعد از فروغ و پرويز شاپور كه ‏نامه ها را خوانده و دومين نفري كه نامه ها را ‏نوشته است، و بدون ذكر اين كه او دومين نفري ‏است كه نامه ها را دستچين كرده است، با صد ‏عشوه و كرشمه از زير پوششِ نويسنده يك نامه  ‏به عنوان مؤلف ، تحليل گر، راوي، دوست و قوم ‏خويش، يعني شاهد نزديك و بيوگراف فروغ سرك ‏مي كشد، به رخ مي كشد  كه همه كاره خود ‏اوست. او با چشمي به تنگي سوراخ كليد، با ميدان ‏ديدي به حد اكثر تا كمركش ديوار روبرو، خيال ‏مي كند فروغ را عريان غافلگير كرده است و مي ‏شود او را به تماشا گذاشت به اميد كسب ‏مشترياني با ذهني ساده كه هيچ بعدي را نمي ‏شناسند.   ‏
فرضيه ی يك توطئه كوچك يا حتي بزرگ مردانه ‏را، خود كتاب در صفحات اول به ذهن مي دهد، ‏با نقش هاي واقعي دست اندر كاران كه عبارتند ‏از: شوهر، پسر و وارث پدر، دوست قديمي ‏شوهركه در نقش افتخاري برادر(امضای او پاي ‏نامه به پسر) در مناسبات خويشاوندي براي خود ‏جا باز كرده است تا در خود بي واسطه جامعه ‏مردسالار هيچ نقشي خالي نباشد. وزارت فرهنگ و ‏ارشاد اسلامي مدعي العموم نواميس جامعه ‏اسلامي است در فرهنگ، و انتشارات مرواريد رابط ‏بين اين خانواده خالصِ مردانه است با وزارت ‏ارشاد از يكسو و با جامعه بزرگ مردسالار از سوي ‏ديگر. مي شود فهميد جملگي جريحه دار بوده اند ‏يا كه هنوز هستند، از فروغ. از اين  فرزند زودرس ‏نسل شورشي دهه هاي چهل و پنجاه  كه در ‏همان اوائل دهه سي شمسي دفاعيه رهايي خود را ‏در آخرين لالايي بر گهواره خواب فرزندش به او ‏سپرد و خود را از قراداده ها رهانيده بود. رسوا ‏كردن فروغ  و تطهير او، اعاده حيثيت از مردان و ‏جامعه شان، خنثي كردن فروغ و انتگره كردن او ‏در جمهوري اسلامي، همان كوشش اصلي كتاب،  ‏تأييدي ست بر اين فرضيه. ‏
اما داستان به اين سادگي نيست. نامه ها را كه مي ‏خوانيد ديگر نمي دانيد محرك، دشمني با فروغ و ‏دوستي با شاپور است يا بالعكس؟! دوستي با ‏كاميار شاپور است يا  دشمني با او؟!  اصلا! ‏دشمني در كار هست يا نيست؟!  شايد فقط چشم ‏چرانيدني است در خلوت يك آدم به نام، يا ‏واكنشي است بر محروميت ها و دلتنگي براي ‏عشقي خام، يا ترس از وسوسه ها يا كه رشك و ‏ديگرستيزي، اين يا آن، يا هر دو توأمان. با هريك ‏از اين ها و با همه آنها مي توان اين كتاب را معني ‏كرد و از خود كتاب مدرك آورد و نشان داد كه ‏اين دكان هم صاحبي دارد. اين بديهي است، ‏گفتن ندارد. از همان اولش هم پيداست. اما با ‏كدام انگيزه يا انگيزه ها؟
‏ مي خواستند آب توبه بر سر فروغ فرخزاد بريزند، ‏چرا پرويز شاپور را بعنوان مستعار “زندانبان مرد“ ‏در شعر  فروغ رسوا كردند؟! از آن بدتر  مثل خود ‏زندانبان هو اش كردند؟! پسر فروغ را چرا اوديپ ‏خشمگين و انتقامجو جلوه دادند؟! به آرمانهاي ‏رهايي انسان ها، كه در فروغ فرديت عام يافته، ‏چنين مأمني شايسته، چكار داشتند؟! و چرا ‏انتشارات مرواريد با مشتريش چنين معامله مي ‏كند، از فروغي كه در درون آدمهاست تنقلات ‏گفتگوي پاي كرسي مي سازد و به خودشان قالب ‏مي كند؟! چرا روزنامه نگار قديمي كه با شعر هم ‏الفتي دارد، مي شود وكيل مدافع فروغ در محكمه ‏عوام الناس و خود را بدنام مي كند، با همسازي با ‏روح زمانه، در مستضعف بازي. در عوامانه كردن ‏شاعري كه شعر زلالش از سر تا ته همه حكمت ‏رهايي است، در خلقي كردن فروغ هنوز عصر ‏آينده، آن هم در جمهوري اسلامي، به خوراكي ‏ساده براي مغزهايي كه بعد نمي شناسد چه رسد ‏به پيچ و خم، آن هم  پيچ و خم راهي صعب ‏العبور كه فروغ در جستجوي خودِ خودش در ‏نورديد، تا فروغ باشد و فروغي بشود يگانه. راهي از ‏جامعه دهه بيست و سي ايران به آزادي در نقطه ‏اي نا معلوم، در جايي بيگانه، چه رسد به ‏پيچيدگي هاي درون، در هنگامه خيزش، از شوق ‏ها و ترديدها براي شكستن، از مستي اوج ها و ‏ترس از اعماق جراحت موقع كندن و  دل كندن و ‏بريدن آن هم براي پروازي به آن بلندي  و به آن ‏دوري به آنسوي اين زمانه. ‏
‏ در سال مرگ فروغ، در ميانه دهه چهل، دوراني ‏كه زنان با حقوقي از هميشه كمتر نابرابر با مردان ‏وارد جامعه بزرگتر مي شدند، در خود دانشگاهش ‏كه مهد آزادي بود،  زن دانشجو هر چند هزار هوا ‏در سر داشت ولي هنوز تلوتلو مي خورد، پر ‏درآورده بود ولي اگر دست از پا خطا مي كرد و ‏خيال مي كرد مي تواند پايش را از گليمش دراز ‏تر كند قلم پايش را خورد مي كردند.‏
‏ ش. قاف، در سال  چهل و پنج، جانِ خود را از ‏دست داد. نه در تصادف اتومبيل نه زير شكنجه و ‏نه بر چوبه دار؛  تير باران هم نشد. هيچ كس هم ‏نگفت كه كشتندش.  نوزده ساله بود، دانشجوي ‏سال اول علوم اداري. گاهي در تمرينات ‏ژيمناستيك دانشگاه حاضر مي شد. در فروردين ‏همان سال در مسابقات دانشگاه ها در اصفهان به ‏عنوان مهمان آمده بود تا با دوست پسرش ‏هوشنگ دال، دانشجوي سال آخر پزشكي و ‏قهرمان واليبال دانشگاه تهران همراه باشد. بعد از ‏سفر ديگر در سالن ورزش دانشگاه نديدمش. تا آن ‏روز پاييزي يا شايد هنوز بهاري كه از جلوي ‏آزمايشگاه فيزيك دانشكده پزشكي مي گذشت. ‏يقه باراني سفيد شيري رنگش را بالا زده بود، ‏موهايش آشفته و ريخته بود روي پيشانيش. ‏طوري راه مي رفت كه نمي توانستي بگويي ‏سبكبال بود يا كه سكندري مي خورد، مست بود ‏يا كه زمين زير پايش در مي رفت. و مي رفت، ‏انگار كه با مرگ قراري داشت. احوالش را با ‏احتياط پرسيدم، عينكش را يك لحظه برداشت. از ‏زير چشمهايش تا خود پيشاني كبود كبود بود و ‏يك چشمش از شدت ورم كاملاً هم آمده بود. ‏گفتم تصادف كرده اي؟  گفت: نه، كتك خورده ام! ‏اول برادرانش تا مي خورد زده بودندش و در خانه ‏حبسش كرده بودند. فرار كرده بود رفته بود در ‏خانه هوشنگ دال. راهش نداده بود كه هيچ، ‏مادرش و برادرهايش ريخته بودند سرش و تا مي ‏خورده كتكش زده بودند. در مقابل نگاه حيران من ‏لبخندي زد و گفت: غمت نباشه. به اين ميگن ‏جنده كتك خورده! و قهقهه اي سر داد  كه هيچ ‏شبيه خنده نبود. بك ريشخند بلند بود كه به ته ‏نمي رسيد. ترسيدم. هفته بعد با بچه هاي تيم ‏ژيمناستيك رفتيم بيمارستان ديدنش. در بخش ‏رواني بستري بود. همانجا سيم تلفن را پيچيده ‏بود دور گردنش كه پرستارها سر رسيده بودند. ‏بابت ملاقات خيلي تشكر كرد. انگار ديگر انتظار ‏هيچ مرحمتي نداشت از هيچكس. بجز دلداري، ‏حرفي كه در خاطر بماند نزديم. حتماً از حق او ‏براي آزادي گفته بوديم. ما از نسل هاي اول زنان ‏دوران آزادي و برابري بوديم، سر از پا نمي ‏شناختيم. آزادي، حرف مفتي نبود و پاي عمل هم ‏به آن وفا دار بوديم. حتا  فكر كردن به راه هاي ‏ممكن در شأن هيچيك از ما نبود، چه رسد به ‏توصيه آن. وگرنه: او مي بايست  كه حرمت پدر ‏مرحومش حاجي آقا قاف وجامعه را نگه مي ‏داشت،  پنهاني كورتاژ مي كرد و پرده بكارت را ‏مي دوخت ‍‍( قيمت ها : بكارت موقت 200 تومان ‏پيش قابله،  بكارت پايدار 7000 تومان پيش ‏جراح).  يا كه صدايش را در نمي آورد و به وقتش ‏به سنت ديرينه چيز نوك تيز يا برنده اي را در ‏حجله پنهان مي كرد، يا از راههای بسيار ديگري ‏كه زنان كشف و اختراع كرده بودند استفاده مي ‏كرد، مثلا  از شٌش ماهي كه قبلا با خون پر شده و ‏استعمال آن قبل از ورود به حجله. در فضاي آزاد ‏و عطر آگين دانشگاه تهران آن سال ها بن بست ‏ها فكرناشدني بودند.  ‏
‏ پس از مرخصي اش از بيمارستان در صفحه ‏حوادث كيهان خبر سانحه تركيدن گاز را خوانديم. ‏سوخته بود.  قال قضيه كنده شد. ‏
‏ هوشنگ دال، در همان سال فارغ التحصيل شد و ‏ازدواج كرد و احتمالاً همچنان از ستايشگران فروغ ‏بود يا كه هنوز هم هست.   ‏
فروغ  بعد از مرگش در سال 1345 هم هنوز نه از ‏قضاوت عوام در امان بود، نه از سوء تعبيرهاي ‏ستايشگرانش. و با اينهمه هركس در او چيزي ‏عزيز و گرانبها از خودش را مي يافت و با او قد مي ‏كشيد. فروغ  نقطه تاريكي را نشانه مي گرفت كه ‏در نهانِ آدم آزاده ی آن روز هم هميشه به هدف ‏مي خورد، زخم مي كرد. نمي شد بتش كرد، نمي ‏شد شكستش. نه مجسمه اش را ساختند و نه ‏توانستند متوقفش كنند. او خواهشِ رهايي بود و ‏هست. در گوشه اي پنهان در درون انسان مي ‏زيد، در جايي كه دست دراز جمهوري اسلامي هم ‏به او نمي رسد.  ‏
پشت اين دكانها اما شايد فقط سرخوردگي است و ‏خود ستيزي و نه فقط از آن اين يكي يا آن يكي. ‏درد فراگيري است، انگار كار يك دست غيبي ‏است. همان دستي كه قرة العين را به مسجد ‏شيعيان در آورد و  بر سر مرده اش آب توبه ‏ريخت. ‏