اکبر معصوم بیگی

‏«اولین تپش‌های عاشقانه‌ی قلبم» مجموعه ‏حدود 60 نامه و کارت پستال است از فروغ ‏فرخزاد به پرویز شاپور که ویراستار این مجموعه، ‏عمران صلاحی، آن را به سه بخش «پیش از ‏پیوند»، «زندگی مشترک»، و «پس از جدایی» ‏تقسیم کرده است. جز دو سه حاشیه بر نامه های ‏فروغ، چیزی از شاپور در این مجموعه نیامده است ‏و از این‌رو باید از واکنش‌های فروغ به جواب‌های ‏شاپور، حدس زد که شاپور در مقابل فروغ چه ‏می‌اندیشیده، چه احساس می‌کرده و چه‌گونه در ‏برابر زنی عاصی، از «ناموس» خود دفاع می‌کرده ‏است. باری، چاره‌ای نیست جز آن که به سیاق آن ‏عالمِ عهد باستان، ارتفاع برج را از روی سایه‌اش ‏اندازه بگیریم. بد هم نیست. التماس و ‏درخواست‌های مکرر فروغ که والله، به پیر، به ‏پیغمبر من پاکم، عفیف‌ام، وفادارم، چنان‌که باید و ‏شاید مضمون نامه‌های فرضی شاپور را روشن ‏می‌سازد. واکنش‌های فروغ چنان روشن، سرشار از ‏حساسیت، صداقت و شفافیت است که راستش، ‏تکرار می‌کنم، نیاز چندانی به نامه‌های شاپور حس ‏نمی‌شود.‏

‏2‏
گرچه این سخن پُر بی‌راه نیست که نمی توان ‏از روی زندگی شخصی هنرمندان، پی به کُنه آثار ‏آن‌ها برد- گیرم برخی از مورخان و منتقدان ‏هنری مانند میرشاپیرو چه بسا کوچک‌ترین ‏آگاهی از گذشته‌های پنهان و تاریک زندگی و ‏شخصیت هنرمند را در روشن ساختن جنبه‌های ‏مبهم آثار هنری مؤثر می‌دانند- نامه‌های فروغ، در ‏هر حال، در این شمار قرار نمی‌گیرد. وانگهی، حتا ‏اگر بپذیریم که هنرمند حکم درختی را دارد که ‏باد بر او می‌وزد و تکانِ برگ‌ها و شاخه‌ها از باد ‏است و نه از درخت، باز نمی‌توان انکار کرد که به ‏هر حال درختی هست و ریشه در خاک دارد. از ‏این‌جاست که خط‎ ‎ِ‌سیر نامه‌ها نمودار اُدیسه‌ای پر ‏رنج و تعب است از خامی دخترکی دم‌بخت و ‏گریزان از ستم خانگی و مراقبت‌های جنون‌آور ‏خانوادگی به شاعری نازک‌اندیش، حساس و ‏ژرف‌نگر که پیوسته از ملال زندگی روزمره ‏می‌گریزد و درجست و جوی جایی دیگر است، ‏جایی که «مثل این‌جا نیست». گذشته از این، ‏حُسن انتشار نامه‌های بزرگان این است که ‏تصویری واقعی‌تر، غیر اسطوره‌ای، بلکه ضد ‏اسطوره‌ای، «رتوش» نشده و به دور از افسانه ‏پردازی‌های خُنَک و بی‌مزه‌ی زندگیِ نامه نویسان ‏حرفه‌ای به دست می‌دهد. هنرمندان را از جایگاه ‏خدایان اُلمپ به زیر می‌آورد و در زندگی زمینی و ‏روزینه در برابر دید همگان قرار می‌دهد. چنان که ‏محتمل است انتشار نامه‌ها خاطر بسیاری کسان را ‏که از هنرمند، و در این‌جا فروغ، چهره‌ای ‏قدیس‌وار پرداخته‌اند بیآزارد. سزان از پیسارو از ‏بابت خریدن و هدیه‌ی سر پستانک برای فرزند ‏نوزادش تشکر می‌کند، داستایفسکی از بابت نیاز ‏به پیش‌پا افتاده‌ترین حوایج زندگی می‌نالد و کافکا ‏می‌گوید امروز جنگ درگرفت و من به استخر ‏رفتم.‏

‏3‏
از این‌رو، کسی که با دیدِ سطحی به نامه‌های ‏فروغ نگاه کند و آرزوی‌اش این باشد که فروغ ‏اسطوره‌ایِ «تولدی دیگر» و «ایمان بیآوریم به ‏آغاز فصل سرد» هم‌چنان در آسمان‌ها سیر کند و ‏هرگز پا به زمین نگذارد، بی‌گمان در بخش نخست ‏این نامه‌ها بلکه حتا در قسمتی از بخش دوم ‏چیزی جز امیال و آرزوهای پست و حقیر دختری ‏دم‌بخت نمی‌بیند که می‌گوید «لباس عروسی‌ام را ‏می‌خواهم خودم بدوزم»، «من در این‌جا میل تو را ‏رعایت می‌کنم»، «مرا ببخش، امیدوارم مورد عفو ‏تو واقع شوم»، «من فقط برای این زنده‌ام که با تو ‏زندگی کنم»؛ از پرویز شاپور می‌خواهد که «تو هم ‏سرسخت و فداکار باش، تا می‌توانی در گرفتن ‏جواب از پدرم پافشاری کن»، «همیشه آرزوی یک ‏زندگی آرام و بی سروصدا را می‌کردم»، «پرویز ‏جانم، همین الان که یاد بچه افتادم اشک توی ‏چشمم حلقه زد- خدای من آن روز که من و تو ‏بچه‌ای داشته باشیم و با او صبح تا شب بازی ‏کنیم کی می‌رسد؟»، «این چیزها به من فهماند ‏که وقتی مادر شدم چه‌طور فرزندم را تربیت کنم. ‏تو خواهی دید که من او را حتا از تو هم بیشتر ‏دوست خواهم داشت و او از فرط خوشبختی مرا ‏پرستش خواهد کرد»؛ یا اعتراضی به چانه زنی بر ‏سر میزان مهریه ندارد و از این که شاپور خواسته ‏است مقدار مهریه را کم بگیرد تا اگر خواست ‏روزی او را طلاق بدهد به مخمصه نیفتد به او ‏خُرده می‌گیرد (ص66)، یا «آیا تو فکر می‌کنی ‏من... می‌توانم از روش مبتذل و پیش‌پا افتاده‌ی ‏عشق‌های امروزی یعنی عشق‌هایی که با کلمات ‏فریبنده به وجود می‌آید و با حرکات زشت و دور ‏از عفاف و نجابت به پایان می‌رسد پیروی کنم، من ‏که شرافت و آبرویم را بیش از هر چیز دوست ‏دارم» یا «بزرگترین آرزوی من فقط این بود که در ‏کنار تو زندگی سعادت‌مندی داشته باشم. برای تو ‏همسری وفادار باشم. وسایل راحتی و خوشبختی ‏تو را فراهم سازم»، یا «زن اگر مدبر، نجیب، باوفا، ‏مهربان و خانه‌دار باشد، هرگز شوهرش او را ترک ‏نخواهد کرد. ولی بر عکس اگر لیاقت نداشته باشد ‏و نتواند آرزوها و تمایلات شوهرش را برآورده کند، ‏ناچار مرد هم از زن و خانه فراری می‌شود و در ‏این‌جا تمام تقصیرها به گردن زن است»، یا «من ‏همیشه آرزو کرده‌ام که برای شوهرم همسری ‏وفادار و مهربان باشم» یا «اگر من خوب و ‏مهربانم، اگر من می‌توانم تو را خوشبخت کنم، اگر ‏می توانم برای تو همسری مطیع و باوفا باشم، اگر ‏تو مرا دوست داری و اگر من صاحب صفاتی ‏هستم که یک دختر نجیب و برجسته می‌تواند ‏داشته باشد پس چرا حاضر نیستی مثلاٌ مِهر مرا ‏با کمال میل 10000 تومان کنی و آن را با اکراه ‏قبول می‌کنی»، یا «عزیز من، به خدا من در مقابل ‏تو مثل یک بره مطیع خواهم بود هر چه بگویی ‏اطاعت می‌کنم و هرگز کسی نمی‌تواند از ما ایراد ‏بگیرد»، یا «من بنده‌ی تو هستم» و .... ‏
ولی راستی این است که از لابلای همین ‏نامه‌ها، که در نظر اول جز آرزوی ازدواج، زندگی ‏آرام، بچه‌دار شدن، «زن خوب و فرمانبر و پارسا» ‏شدن و حتا انکار خلاقیت هنری خود چیزی از آن ‏به دست نمی‌آید، نشانه‌های عصیان و شور و ‏شَلتاق شاعرانه، سوختن و خاکستر کردن خود ‏سرک می‌کشد و تقریباٌ کم‌تر سطری از نامه‌ها از ‏این نشانه‌های روشن نپذیرفتن و تن زدن بی‌بهره ‏است. فروغ شاعر، فروغ «تولدی دیگر» و «ایمان ‏بیاوریم» و نه فروغ جعلی «سیر» و «دیوار» و ‏‏«عصیان» که چیزی می‌گوید و طور دیگری رفتار ‏می‌کند، فروغ شورشی سالیان بعدی از این ‏
جاست که رفته رفته سر بر می‌آورد، چون ‏پاجوش‌های ریزی بر تنه‌ی سخت و استوار ‏درختی. گرچه فروغِ این بخش از نامه‌ها کم‌تر ‏هویت شخصی خود را می‌نمایاند، تقریباٌ هیچ ‏خبری از خوانده‌های او، نقل شعر یا عبارتی که ‏دل او را برده باشد، دیدن فیلمی یا ذکر نام شاعر ‏یا نویسنده‌ای در میان نیست اما نشانه‌های تمکین ‏نکردن به ملال زندگی روزمره، سر بر خط زمانه‌ی ‏نابکار نگذاشتن چنان نیرومند است که بدون آن‌ها ‏فروغ بعدی را نمی‌توان در گمان آورد. ‏
فروغ وقتی پدرش را نسبت به رابطه‌ی خودش ‏و شاپور بی‌اعتنا می‌بیند کاغذی برای پدر ‏می‌نویسد: «و در آن کاغذ صریحاٌ اعتراف کردم که ‏تو را دوست دارم و از او خواستم که خوشبختی ‏مرا در نظر بگیرد»؛ در باره‌ی خرید خانه می‌گوید: ‏‏«من به این چیزها اهمیت نمی دهم و وجود و ‏عدم خانه در نظر من یکسان است»، «سعی ‏می‌کنم از حیث مخارج به تو کمک کنم و ‏حتی‌المقدور از خرج‌های زیادی و تزیینات ‏مزخرف جلوگیری کنم»؛ در مورد سندی مربوط ‏به خواهرش پوران خانم و همسرش سیروس ‏می‌گوید: «لابد از موضوع سندی که سیروس به ‏مامانم داده اطلاع داری. این سند دلالت بر این ‏می‌کرده که اگر روزی سیروس بخواهد به غیر از ‏پوران زن دیگری اختیار کند مجبور است 10000 ‏تومان بدهد. ببین پرویز بچه‌گانه‌تر از این ‏پیش‌نهاد ممکن است در دنیا وجود داشته باشد. ‏خیلی مضحک است» یا «فکر این که می‌خواهند ‏خوشبختی را با یک آینه و شمعدان و یک انگشتر ‏که هیچ‌گاه در زندگی به درد من نخواهد خورد.. ‏معاوضه کنند خیلی رنجم می‌دهد...» یا «با تو ‏مخالفت می‌کنند چون نمی‌توانی مطابق عقیده‌ی ‏پوچ و رسم مهمل قدیمی عمل کنی و ناچار ‏مجبور هستی مدتی سرگردان بمانی» یا «ولی ‏موضوعی که هم‌چنان لاینجل باقی می‌ماند این ‏است که باز هم من نمی‌توانم تو را ببینم و با تو ‏آزادانه معاشرت کنم» یا «همه خودخواه، همه ‏مستبد و زورگو هستند. من هم آخر سر فرار ‏می‌کنم. جز این چاره‌ای نیست. یک وقت متوجه ‏می‌شوند که من دیگر نیستم» یا «پرویز... تو ‏همه‌جا و حتا در مرحله‌ی عشق هم می‌خواهی از ‏درس‌هایی که خوانده‌ای استفاده کنی. به من چه ‏مربوط است که تو حقوق‌دان ماهری هستی. من ‏وقتی همه‌ی قلب و روح و احساساتم را به تو ‏تقدیم کرده ام طبعاٌ از تو توقع محبت و صمیمیتِ ‏بیشتری دارم» یا «من هرگز نخواسته‌ام که تو در ‏نامه‌ات از موی و روی من تعریف کنی... اصلاٌ اگر ‏تو دارای چنین صفتی بودی ممکن نبود با این ‏قدرت و نفوذ در قلب من حکمفرمایی کنی» یا ‏‏«اگر کسی حقیقتاٌ دوست بدارد، در راه رسیدن به ‏محبوبش نه تنها از مال و مذهب و مرام و عقیده و ‏ایمان و خانواده می‌گذرد بلکه اگر جانش را هم ‏بخواهند به رایگان می‌دهد»، یا «نوشته بودی که ‏‏(حاضرم در راه حفظ تو همه‌گونه فداکاری کنم) ‏نه پرویز، من احتیاجی به فداکاری تو ندارم»، «در ‏حقیقت این بندها و قیوداتِ خانوادگی برای من ‏مشکلی بزرگ و مانع پیشرفت کار من‌اند»، یا «من ‏هم مثل تو با تشریفات، با جشن، با تجملات و از ‏
این قبیل چیزها مخالفم»، یا «بعد از آن همه ‏گفت‌و‌گو و چانه زدن تازه نرخ مرا تعیین ‏می‌کنی»، یا «نه، من این طور نیستم و این بندها ‏و قیودات خانوادگی است که مرا وادار کرده است ‏به این چیزها اهمیت بدهم» و «تازه تو تصور ‏می‌کنی اگر ما در زندگی زناشویی مجبور شدیم از ‏هم جدا شویم من به قباله و مِهر... اهمیتی ‏می‌دهم»، یا «من از دسته‌ی دخترانی نیستم که ‏منظورم در ازدواج فقط تحصیل آزادی بیشتر و یا ‏مثلاٌ پوشیدن لباس‌های قشنگ‌تر و توالت کردن ‏باشد. من این چیزها را ننگ می‌دانم»... فروغ ‏‏«تولدی دیگر» از همین‌جا متولد می‌شود.‏

‏4‏
بخش دوم نامه‌ها، یعنی نامه‌های «زندگی ‏مشترک»، نه بی ارتباط به بخش نخست است و ‏نه نامربوط به بخش سوم؛ یعنی بخش جدایی، با ‏این تفاوت که آن‌چه در بخش نخست در نطفه ‏است در بخش دوم می‌شکفد و در بخش سوم به ‏بار می‌نشیند. تصویر جوانه زدن، شکفتن و بار ‏دادن چنان تصویر مثبت، شادمانه و سرشاری ‏است که یکسر با حقیقت زایمان پر درد و رنج ‏هنرمند که می‌سوزد و خاکستر می‌شود تا چیزی ‏را از خود جدا کند که گاه در ستیز و آویز دایم با ‏اوست و هرگز به تمامی با او سازگار نیست تعارض ‏دارد. بی گمان سخن آن فرزانه‌ی ژرف‌اندیش ‏راست است که هنرمند به بهای نابودی خود، به ‏بهای انهدام زندگی شخصی خود، هنرش را به ‏منصه‌ی ظهور می‌رساند. در جامعه‌ای که سرشار از ‏تناقض‌ها، تعارض‌ها و کشاکش‌هاست هنرمند ‏هرگز قادر نیست به تمامی با هنر خود یگانه ‏گردد. گویی هنرمند چیزی است و هنر او چیزی ‏دیگر. هنرمند به بهای بیگانگی خود به یگانگی در ‏هنر خويش می‌رسد. می تواند خودخواه، تک رو، ‏کينه توز، تنگ چشم، بی اعتنا به همه رسوم، ‏سنت ها، اخلاقیاتِ رايج و چه بسا زشت کار باشد. ‏از این جاست که در سرآغاز این یادداشت گفتم ‏که در بیشتر موارد جزئیات زندگی شخصی ‏هنرمند کمکی به درک هنر او نمی‌کند، گو که باز ‏تأکید می‌کنم از لرزیدن برگ‌ها می‌توان به وجود ‏نسیم پی‌برد. هنرمند ناگزیر از هنر است، شاید اگر ‏می‌توانست هنرش را کنار بگذارد، سر خود بگیرد ‏و به گوشه‌ای برود و زندگی آرامی پیش بگیرد ‏ذره‌ای تردید نمی‌کرد؛ «من می‌توانم برای تو ‏بگویم که شعر و هنر برایم خوشبختی نیاورد ‏هم‌چنان که برای هیچ کس نیاورده، ولی من باز ‏هم با تمام قوا آن را طلب می‌کنم و وقتی می‌بینم ‏که از آن‌چه می‌طلبم دور هستم و مرا محدود ‏کرده‌ای دنیا در نظرم تاریک می‌شود و از زندگی ‏بیزار می‌شوم» یا «تو هیچ وقت نباید به من رحم ‏کنی، چون شوقی که من به هنر دارم آن‌قدر بر ‏من مسلط است که دیگر به هیچ چیز توجهی ‏ندارم. وقتی با تو هستم و وقتی تسلیم زندگی ‏عادی می‌شوم حس می‌کنم و برایم ثابت می‌شود ‏که پیشرفتی عایدم نخواهد شد».‏

‏5‏
چنان که در نقل گفته‌های فروغ آمد او همواره ‏خواهان زندگی آرام است: «بزرگ‌ترین آرزوی من ‏فقط این بود که در کنار تو یک زندگی ‏سعادتمندی داشته باشم. برای تو همسری وفادار ‏باشم. وسایل راحتی تو را فراهم سازم». او در ‏محبت پرویز شاپور محبت پدر، مادر و خواهران و ‏برادرانش را می‌جوید (ص73)، «همیشه آرزوی ‏یک زندگی آرام و بی سروصدا را می‌کردم» و... اما ‏هنگامی که وصلت دست می‌دهد و فروغ به ‏خانه‌ی شوهر می‌رود دیگر نمی‌تواند هنرمندیِ ‏خود را انکار کند (حتا اگر بخواهد نمی‌تواند)، ‏دایماٌ از خواندهایش می‌گوید، می‌نویسد: «من ‏اکنون آن‌قدر قدرت فکر و استقلال اراده پیدا ‏کرده‌ام تا هر وقت که لازم باشد به این زندگی ‏سراسر قید و بند و پُر از رسوم و عادت پوسیده‌ی ‏قدیمی پشت پا بزنم»؛ نخستین کتاب‌اش در ‏آستانه‌ی انتشار است و او از شادی در پوست ‏نمی‌گنجد و به شاپور می‌نویسد«... نمی‌توانم ‏میزان خوشحالیم را برای تو بنویسم و این یکی از ‏آرزوهای بزرگ من بود و مسلماٌ بعد از این سعی ‏خواهم کرد که آثار زیباتری به وجود بیاورم»، ‏سپس از رازهایی سخن می‌گوید که ما البته ‏چیزی از آن نمی دانیم: «من همه‌ی رازهای ‏زندگیم را به تو گفته‌ام، چیزهایی را که هیچ کس ‏نمی‌داند تو می‌دانی»؛ تمکین نمی‌کند «من کمی ‏کم ظرفیت هستم. زود عصبانی می‌شوم و زود ‏فحش می‌دهم و زود هم پشیمان می‌شوم» و ‏می‌افزاید «تو مرا خوب می‌شناسی، من از هیچ ‏چیز نمی‌ترسم و اگر تصمیم بگیرم هیچ کاری ‏برایم غیر ممکن نیست» و اندکی بعدتر «نمی‌دانی ‏من چه‌قدر دوست دارم برخلاف مقررات و آداب و ‏رسوم و برخلاف قانون و افکار و عقاید مردم رفتار ‏کنم، ولی بندهایی بر پای من هست که مرا ‏محدود می‌کند، روح من، وجود من و اعمال من ‏در چار دیواری قوانین سست و بی معنیِ اجتماعی ‏محبوس مانده....» سپس با همدلی و همدمی از ‏فلسفه‌ی اگزیستانسیالیست‌ها سخن می‌گوید: ‏‏«این‌ها یک دسته‌ی جدیدی هستند که عقیده ‏دارند هیچ چیز بدی در دنیا وجود ندارد، هیچ چیز ‏بد نیست و روی همین عقیده هر کار که ‏می‌خواهند می‌کنند، حتا لخت در خیابان‌ها ‏می‌گردند زیرا هیچ بدی وجود ندارد، پسرها لباسِ ‏دخترها را می‌پوشند و مثل آن‌ها آرایش می‌کنند، ‏دخترها اعمال مردها را انجام می‌دهند...» فروغ، به ‏ظاهر، افراط ‌کاری‌های این جماعت را بر نمی‌تابد ‏ولی زندگی آن‌ها را پُر هیجان و دوست داشتنی ‏می‌یابد چرا که «توانسته‌اند یک باره قیودات و ‏بندهای اجتماع را پاره کنند و از این زندان مهیب ‏بگریزند»؛ سپس خطاب به شاپور می‌نویسد: «من ‏نمی‌دانم تو در این باره چه فکر می‌کنی، ولی من ‏همیشه دوستدار یک زندگی عجیب و پُر حادثه ‏بوده‌ام. شاید خنده‌ات بگیرد اگر بگویم من دلم ‏می‌خواهد پیاده دور دنیا بگردم، من دلم می‌خواهد ‏توی خیابان ها مثل بچه‌ها برقصم، بخندم، فریاد ‏بزنم، من دلم ‏می‌خواهد کاری کنم که نقض قانون باشد» و ‏چند سطر بعد اضافه می‌کند «شاید فکر من غلط ‏و مطرود باشد اما من زیبایی زندگی را در ‏هیجانات و تلخی‌های آن می‌دانم... ». اکنون ‏فروغی که در بخش نخست و حتا گاه در بخش ‏دوم نامه‌ها خواهان زندگی آرام و بی دغدغه در ‏کنار فرزند و شوهر است در کشاکشی غریب، ‏مبهم و گیج کننده قرار می‌گیرد: شوهر، فرزند و ‏زیستن در مرداب روزمرگی، گسستن از مردی که ‏گاه تا حد پرستش دوست‌اش دارد، دل کندن و ‏وانهادن فرزندی که از دوری او یک دم قرار ندارد
و رفتن به سوی هنری که از آن گزيری نیست، ‏چون خار خار غريب و ناشناخته‌ای در جان‌اش ‏افتاده و دست بردار نیست: «در من نیرویی هست، ‏نیروی گریز از ابتذال و من به خوبی ابتذال زندگی ‏و وجود را احساس می‌کنم و می‌بینم که در این ‏زندان پابند شده‌ام» و بعدتر «من معتقدم که زیر ‏این آسمان کبود انسان با هیچ چیز تازه‌ای برخورد ‏نمی‌کند و هسته زندگی را ابتذال و تکرار مکررات ‏تشکیل داده... برای روح عاصی و سرگردان من در ‏هیچ گوشه‌ی دنیا پناهگاه و آرامشی وجود ندارد»، ‏‏«تنهاییِ روح مرا، هیچ چیز جبران نمی‌کند. مثل ‏یک ظرف خالی هستم و توی مرداب‌ها دنبال ‏جواهر می‌گردم»، «اما حقیقت این است که خسته ‏هستم، می‌خواهم فرار کنم. می‌خواهم بروم گم ‏شوم»؛
کشاکش ادامه می‌یابد، در جای دیگر می‌نویسد: ‏‏«به زن‌های خوشبختی فکر می‌کنم که توی ‏خانه‌ی شوهرشان با رؤیاهای کودکانه‌ای سرگرم‌اند ‏و با لذت خوشگذرانی‌های گذشته‌هاشان را نشخوار ‏می‌کنند»، آن‌گاه از دست خودش کلافه می‌شود: ‏‏«من می‌بینم که تو حاضری زندگی‌ات را در راه ‏موجودی فدا کنی که جز خودخواهی و دیوانگی ‏هیچ کاری نمی‌تواند انجام دهد»؛ در جایی دیگر ‏نقلی از هدایت می‌آورد و خود چیزی بر آن ‏می‌افزاید: «به قول هدایت «آدم‌ها شبیه هم ‏هستند با غرایز و احتیاجات محصور در یک کادر ‏کثیف»، من نمی‌توانم زشتی‌ها را تحمل کنم. ‏روحم مثل یک پرنده‌ی محبوس بی‌تابی می‌کند. ‏من دنیاهای زیبا و روشن را دوست داشتم و حالا ‏با چشم‌های باز کثافت وتيرگی محیط زندگی و ‏اجتماعم را تشخیص می‌دهم»؛ و میان خود و ‏موسیقیِ پُر جنب و جوش مشابهتی می‌بیند: ‏‏«گاهی اوقات این موزیک‌های وحشی جاز چه قدر ‏با آشفتگی و حرکت‌های دیوانه آسای روح من ‏مطابقت دارد» و از محال اندیشی خود در عذاب ‏است: «پرویز از حال خودم نمی‌نویسم زیرا تو ‏خودت بهتر می‌دانی که من آدمی نیستم که قدر ‏آرامش و خوشبختی را بدانم و همیشه در طلب ‏چیزهای محال و پوچ بوده‌ام»؛ اما در عین حال ‏نمی‌تواند از راه بی بازگشت برگردد: «روی ‏بازگشت به طرف تو را ندارم و اصلاٌ نمی‌خواهم با ‏دیوانگی‌ها و سبکسری خودم باز هم زندگی تو را ‏خراب و مغشوش کنم و هیچ چیز دیگر هم ‏نمی‌تواند بعد از تو مرا به طرف خود جلب کند، ‏حتا شعر...»؛ از تناقض کشنده‌ای که زندگی ‏شخصی او را در رهگذر نابودی قرار داده رهایی ‏ندارد: «این بدبختی مرا تخدیر کرده. تو را ‏می‌خواهم و نمی‌خواهم. نمی‌خواهم زیرا بدبختی را ‏از من می‌گیری و می‌خواهم به این جهت که ‏آرامش من هستی»؛ سپس به شاه بیت این ‏کشاکشِ میان زندگی و هنر می‌رسد: «آه، حالا ‏می‌فهمم که دردِ بیگانگی چه درد بزرگی است»، ‏‏«من می‌دانم که خوشبختی‌ام به پایان رسیده و ‏اگر همه‌ی کتاب‌های عالم را هم بخوانم هرگز آن ‏را دوباره به دست نخواهم آورد»، «من آن‌قدر تنها ‏هستم که هیچ چیز نمی‌تواند تنهایی‌ام را پر کند. ‏شاید تو و دیگران بعد از من فکر کنید که من ‏خیلی بد بوده‌ام. من بچه‌ام را دوست نداشتم اما ‏من نمی‌دانم چه بگویم. من فقط او را به تو ‏می‌سپارم. تو می‌توانی حس کنی که در زندگی به ‏کجا رسیده‌ام». حتا پس از جدایی از شاپور ‏می‌نویسد: «با تمام وجودم آرزو می‌کنم که مرا و ‏بدی‌های مرا فراموش کنی. من همیشه دوستت ‏دارم... من آدمی هستم که خودم را توی جریان ‏وحشتناک دیوانگی‌های انداخته‌ام و بیش از هر ‏چیز به نیروی شگرفی فکر می‌کنم که دست‌هایم ‏را راحت نمی‌گذارد و در درونم وجود دارد و من ‏میان پنجه‌هایش موجود ضعیفی بیش نیستم»، ‏ولی هرگز باز گشت به زندگی روزمره را چاره‌ی ‏کار نمی‌داند: «برگشت به طرف تو و تحمل زندگی ‏محدود خانوادگی برایم مشکل است» و «هیچ ‏وقت برای تو من زن خوبی نبودم، همیشه اذیت‌ات ‏می‌کردم و تویِ رؤیاهای خودم غرق بودم» و از ‏این جاست که سفر دشوار و سنگین فروغ به سوی ‏آفرینش آغاز می‌شود.‏

‏6‏
چنان که اکنون همگان می‌دانند فروغ در ‏کشاکش میان زندگی بی دغدغه، آرام، نگاه کردن ‏از دریچه به کوچه‌ی خوشبخت از یکسو، و زندگی ‏گسیخته، بی‌سامان، ناروشن و سراسر دغدغه‌ی ‏خلاقیت هنری از سوی دیگر، دومی را برگزید، گو ‏که در قید مفهوم گزینش‌ تردید دارم. چنان که از ‏همین نامه‌ها بر می‌آید شاعری که بعدها سرود: ‏‏«تنم به پیله‌ی تنهایی‌ام نمی‌گنجد»، چندان ‏اختیار و مجالي برای انتخاب نداشت؛ نیرویِ در آنِ ‏واحد ویرانگر و آفریننده‌ی هنر چنان او را گوش ‏کشان به دنبال خود کشید که فقط مجازاٌ و به ‏استعاره می‌توان از انتخاب سخن گفت. فروغ ‏نمی‌توانست فروغ نباشد.‏

‎*                                                           ‎