فرهنگ فرٌهی

اين نامه به روزهايي نوشته شده كه فروغ نخستين ‏سروده‌هايش را ارایه داده است. در فضايي تنگ با ‏هزارها نگاه كنجكاو در اهواز... و «برخلاف مقررات ‏و آداب و رسوم و برخلاف قانون و افكار و عقايد ‏مردم» و در واقع به نظر مي‌آيد كه اين عامل ‏بازدارندة فروغ از حركت، كه «بندهايي برپاي» او ‏بسته كه وي را «محدود مي‌كند» و «روح» او، ‏‏«وجود» او، «اعمال» او را در «چهارديواري قوانين ‏سست و بي‌معني اجتماعي محبوس» نگه داشته ‏خود مخاطب نامه (پرويز شاپور) است. اين خود ‏فروغ است كه در نامه‌اش مي‌نويسد:‏
هرچه در اطراف من وجود دارد و هر چه در فكر ‏من مي‌گذرد و براي «من اتفاق مي‌افتد، با هر كه ‏روبرو مي‌شوم و همه‌ي سخناني كه از اين و آن ‏مي‌شنوم و جواب مي‌گويم همه و همه در سطح ‏عاديات قرار گرفته است».‏
فروغ يك زن عادي بود اما با استعداد و يك نگاه ‏شكافنده و دورنگر، مملو از نيروي خلاق كه نياز ‏به مخاطبي آگاه و دردمند داشت كه بندهاي ‏بازدارنده از طغيان و عصيان را در درون او از هم ‏بگشايد، سدها را بشكند و او را برانگيزاند.‏
سال‌هاي شكوفايي شعر امروز بود، سال‌هاي ‏سرنوشت‌ساز و او شهرت يافته بود اما در قالب ‏سروده‌هايي چون:‏
گنه كردم گناهي پر ز لذت...‏
او را در خيابان شاه‌آباد و نادري مي‌ديديم كه ‏محل تردد روشنفكران بود.. او  بود با چهار پنج ‏دامن پرچين و مواج كه با هم پوشيده بود و نگاه‌ها ‏را به خود مي‌كشيد، شوهرش- پرويز شاپور- هم ‏هنوز ندرخشيده بود اما با نامداران مي‌پريد و فروغ ‏‏«دنبال چيزي مي‌گرد»يد كه كاملاً تازه و جالب ‏باشد ولي هرگز جز با حوادث عادي زندگي يا ‏چيزهايي كه ممكن است «صدهزار مرتبه و ‏درصدهزاربار ولي فقط در يك روز اتفاق بيفتد، با ‏موضوع و حادثه ديگر روبرو نمي‌شو»د.‏
فضاي تهران و شاعراني كه تازه تازه مي‌شگفند او ‏را مجذوب كرد اما ضمن مؤانست و مجالست با ‏شاعران در اين روزها، اين برخورد او با ابراهيم ‏گلستان است كه سرنوشت‌ساز مي‌شود: مردي ‏نظام‌ستيز. فروغ براي اين، زندگي با او را پرهيجان ‏و دوست‌داشتني مي‌دانست كه آنها توانسته بودند ‏‏«يك‌باره قيود و بندهاي اجتماع را پاره كنند و از ‏اين زندان‌مهيب بگريزند و در راهي قدم بگذارند ‏كه كاملاً عجيب و غيرعادي است و تا به حال ‏كسي جرأت و شهامت رفتن در آن راه را نداشته». ‏گلستان فضاي مساعدي براي او پديد مي‌آورد: ‏استوديو گلستان و همكاري با او و تهيه فيلم خانه ‏سياه است... استعدادها فوران مي‌كند... «تولدي ‏ديگر». اگر زماني او دلش مي‌خواست «پياده ‏دوردنيا بگردد، ديوانه‌ي زندگي آزاد و بدون دغدغه ‏بود» اينك زماني رسيده است كه كتابهاي او دور ‏دنيا مي‌گردند و به زندگي آزاد و بدون دغدغه هم ‏رسيده است. او ديگر نه اينكه براي داشتن يك ‏زندگي پر از هيجان مثل زندگي «قهرمان‌ها» ‏خيال مي‌بافد كه آن زندگي آزاد واقعيت يافته ‏است.‏

فروغِ شورشگر

نظرات دیگران، در مورد فروغ فرخ زاد
در مورد فروغ فرخزاد- چه زمان زنده بودن و چه ‏پس از مرگ- اظهار نظرهای زیادی در مطبوعات ‏مختلف منتشر شده است. ما بر آن شدیم که برای ‏آشنایی با این نظرات، تعدادی از آن ها را در این ‏ویژه نامه، منتشر کنیم. آن چه در زیرمی خوانید ‏نظراتی است که به همت و ویراستاری بهنام ‏باوندپور در کتاب: «مجموعه آثار فروغ فرخ زاد» ‏توسط نشر نیما در آلمان، منتشر شده است.‏
‎*****                                                           ‎

منوچهر آتشی
‏[…] کافی است به عنوان کتاب «اسیر» نگاه نافذ ‏کنیم تا بدون تورق آن، بدانیم که چه خواهیم ‏دید. اسیر بی تردید و بنا به قوانین روان شناختی ‏‏(تداعی بر حسب تضاد)، ضد خود را تداعی می ‏کند: «آزادی» و فروغ آزاد، در منطقه ی انتهای ‏شورش خود نایستاده، بلکه در لحظه های آرام و ‏عاقلانه ی آن سرگرم شورشی واقعی بوده است.‏
‏[…] شورش فروغ در نوع اندیشیدن اوست، و او ‏در نمی یافت که «محدودیت موضوع» همیشه ‏هست، و این زبان است که شعر را و عرصه ی شعر ‏را تنوع و گسترش می دهد. برای چنان ادراک ‏ناتمامی از فرم و زبان، چه بهانه ای بهتر از زن ‏بودن! آن هم زنی که قرن ها هرگاه خواسته ‏سخنی بگوید، نخست از وحشت، صدایش را پایین ‏آورده- تا حد پچپچه- و تازه در این پچپچه هم، ‏با صدای رگه دار مردانه حرف زده، تا مبادا گوش ‏بانیان اخلاق، صدای زنی را بشنوند؛ اما فروغ ‏صدایش را بالا و بالاتر برد و شماتت ها را با جان و ‏تن پذیرا شد و صداهای دیگر را هم بلندتر کرد. ‏هر چند این صداها هنوز شعر نشده بودند، و فقط ‏پیش درآمد شعری دیگرگونه بودند.‏
‏ [...] شاید این حرف، برای کسانی که معتقد به ‏اولویت زبان بر محتوا هستند، خوشایند نیفتد؛ اما ‏من به تکرار تأکید کرده ام که: «شعر فروغ شعر ‏محتواست.» و بر این نظر خود پای می فشارم و ‏می گویم اگر دقیق تر و عمیق تر به کل دوران ‏شاعری فروغ نظر کنیم، خیلی راحت به این ‏واقعیت پی می بریم. فروغ از ابتدای کار تا پایان ‏عمر کوتاهِ پربارش، شاعر دغدغه ها، دل مشغولی ‏ها و حساسیت های هوشمندانه ی خود بوده ‏است. سیٌالیتی که پیوسته در عواطف، اندیشه ها و ‏گرایش های انسانی فروغ بود و در همه ی فعالیت ‏های او (مثلاً سینما) بروز پیدا می کرد، او را ‏فرصت نمیداد که به «فرم و تشریفات»- ‏اصطلاحی که رؤیایی در همان سال ها متداول ‏کرده بود و عملاً هم به آن می پرداخت- فکر کند ‏و بنای کارش را بر آن قرار دهد. تمامی نوشته ها ‏و مصاحبه های باقی مانده از او، گواه این مدعایند. ‏و این صد البته هم عیب فروغ نیست. هم از جهات ‏بسیار و در ارتباط با ذهنیت بالنده و جوینده ی او، ‏محصول «خودیابی» اوست.[...]‏
شعر فروغ: شعر شورش، شعر مفهوم و شعر آزادی ‏زبان (برگرفته از: پوران فرخزاد، کسی که مثل ‏هیچ کس نیست، تهران 1380)‏

م. آزاد
می توان ادعا کرد بعد از نیما فروغ شورشی، ‏امکانات تازه ی زبانی را بی آن که تصنعی نشان ‏دهد... پیش کشید. نیما بحور عروضی را شکست و ‏فروغ آن را- اتفاقاً در جهت ایده آل نیما- که به ‏محاوره نزدیک کردن زبان شعری بود، حرکت داد.‏
‏[...]‏
فروخزاد همه ی آن چه را که شاعران شکل گرا ‏دارند، دارد؛ به جز یک چیز: به جز این پندار ‏نادرست، یعنی، که زبان در شعر همه چیز است. ‏فرخزاد می داند که زبان هدف نیست، وسیله است ‏برای رسیدن به هدف. اما، البته که با اهمیت ترین ‏چیز است. پس، هر چه زبان شعر ورزیده تر و ‏پالوده تر، کار شاعر به سامان تر و درخشان تر.‏
‏ (برگرفته از: زندگی و شعر فروغ فرخزاد «پریشادخت شعر»، ‏تهران 1376)‏

عبدالحسین زرین کوب
‏[…] در هر حال سنت عشق و عاشقی و زبان ‏قدیم آن نزد غزلسرایان گذشته ی ما اقتضای خود ‏داری داشته است و عفاف. با این همه، پرده ‏دریهایی که در شعر عشقی- یا جنسی- امروز ‏هست قسمتی از اشعار فروغ فرخ زاد و پیروانش را ‏تبدیل کرده است به آن چه شعر رختخواب می ‏گویند. پر از هیجان جنسی و خالی از ملاحظات ‏اخلاقی. البته شهرت و قبولی که این اشعار یافته ‏است ممکن است تا حدی هم مرهون جنبه ی ‏خاص اخلاقی آن ها باشد. در هر حال صراحت و ‏سادگی غیر زنانه ای که در این اشعار هست  آن ‏ها را از جهت ادبی هم قابل توجه می کند. وقاحت ‏کلبی شان به جای خود. […]‏
‏ (برگرفته از: شعر بی دروغ شعر بی نقاب، تهران 2536)‏