آزاده زني شاعر و «اسير» بندهاي خانه

بيژن بيجاري

‎  ‎بعد ازتحریر:‏
سلام برشما دوستِ عزیزِ نادیده خانم نجمه ‏موسوی وسلام برپرویزِ عزیزِ همواره  مهربان  ‏راستش اینکه، بابضاعتِ اندکِ من، و پراکندگیِ ‏حرفهایی که به ذهنم  رسید ه بود  بعد ازخواندنِ ‏متنِ پرسشِ شما، و بسیار حرفها که درحافظه و ‏دل داشتم و می شد در این فرصت بهانه کرد  ‏بیانشان را،  متأسفانه، متنی که  به خواستِ شما ‏نوشتم ، چیزی در نیامد مگر همین حاصلِ شاید ‏تکراری؛ حتماً پراکنده  و نا کامل؛ اما حتماً بر ‏آمده از سوز. و چرا؟ شاید چون از من  بر نمی ‏آید؛ چون شاید بهترست به همان قصه ام  بپردازم ‏ـ که درست  یا غلط  ـ دستکم خود دوست دارم ‏فکرکنم بهتر از کارهای دیگر بلدم؛ شایدعدمِ ‏دسترسیِ دلخواه به منابع؛  و ... و صادقانه  نوشته ‏باشمتان ـ از همه ی اینها گذشته، این  روزها هم ‏مثل هشت سال  پیش و ماههای نخستینِ خروج  ‏از ایران، باز عاجزم از  تمام کردنِ نوشته ای  ‏ناتمام. حتا احساس  می کنم، از تمام کردنِ  ‏پاسخِ نامه ی یک دوست نیز ناتوانم. و هم از ‏اینروست که می اندیشم،  این  نوشته  را دارم "نا ‏تمام" برایتان می فرستم. می فرستم تا  شما ـ ‏دستکم ـ بد قولم محسوب ندارید .‏
و اینها را نوشتم،  تا اگراین متن به کار شما  ‏نمی آید، باخیالی آسوده بگذاریدش کنار. نوشتن ‏ندارد که، عدم  چاپش، از  ِمهرِ من  به  شما  ‏وآرش  نمی کاهد.‏
بادوستی و احترام :‏
                                                                چهارم جون2006/ جنوب  ِ کالیفرنیا
‎                       ‎
یک‎ ‎
ممنون از اینکه مرا  نیز در "شمار" آوردید. شما ‏در مقدمه ی  پرسشتان، نوشته اید : «... از خود ‏پرسیدم با وجود گذشت بیش  ازچهل سال از ‏نوشتن این نامه، اگر از  "مردانِ"  [تأکید ها از من ‏ست] روشنفکری که در اطراف خود می شناسیم ‏مخاطب این نامه بودند چه برخورد متفاوتی به این ‏نامه می کردند ... پس برآن شدم که پاسخ را از ‏شما دوستان به صورت مستقیم ‏بگیرم تا " قضاوت"ی عجولانه و"جانبدارانه"  ‏نکرده باشم ...»‏
آیا اجازه ام  می دهید، از شما بپرسم: راستی ‏چرا  فقط  خواسته اید "مردانِ"  روشنفکر را مورد  ‏پرسش قرار دهید؟ شما که  بهتر  ازمن  می ‏دانید، بسا که زنان  روشنفکرِ بسیاری  هستند که ‏دقیق تر از  - مثلاً من - می توانستند مخاطبِ ‏شما قرار گیرند. مگر نه اینست که، فروغ بیش  و ‏پیش از آنکه یکی از بزرگترین شاعران زبان ‏فارسی  باشد "زن" بوده؟ آیا این تفکیکِ [حتماً ‏عمدیِ شما]، به نیّت پاکی که می خواهد  ‏‏"قضاوتی" عجولانه  و "جانبدارانه" نکرده باشد  ‏لطمه نزده؟ صادقانه اش اینکه:  برای این چرایی ‏درذهنِ خود، هنوز پاسخِ درخوری نیافته ام. شاید ‏شما دارید به شرایطِ اجتماعی اشاره می کنید و بر ‏آنید موقعیّت آزاده زنی شاعر  و "اسیر" بندهای ‏خانه، خانواده، اجتماع  و جامعه ی روشنفکریِ ‏روزگارش را در تقابل قرار دهید با  برداشتهای ‏امروزین "مردِ" روشنفکرِ ایرانی در باره ی خانه، ‏خانواده، اجتماع و جامعه ی روشنفکریِ امروز؟ نه  ‏نمی دانم.   ‏
‏ و دیگر اینکه: سوای نکته های بالا، و با توجه به ‏عمر آن نامه، با مرورِ آنهمه ناملایماتی که نه  فقط ‏آن سالها برفروغ و بر زمانه اش  رفت، بلکه همین  ‏بیدادهایی که بر جامعه ی  روشنفکریِ بعد از سال  ‏پنجاه و هفت آوار شد [قربانیان کانون  ‏نویسندگان، قتلهای زنجیره ای، سانسور، مشّقت و ‏نا امنی ای  که بختکوار روشنفکرِ داخلِ ایران را ‏تهدید می کند، آوارگیِ  هزاران  روشنفکر ایرانی  ‏در سرزمین های دیگر و...  و... و خلاصه، ‏تفاوتهایی که دوره ی فروغ را از دوره ی اخیر  ‏متمایز  می کند، آیا بیانگر آن نیست  که، پاسخِ ‏جامعِ پرسش شما، در هر حال، بسا  که به بررسی ‏تحقیقی ـ دستکم در حد یک پایان نامه ی ‏دانشگاهی ـ نیاز داشته باشد. وتازه  من  هنوز  به ‏تنوعِ  موضوعاتِ گوناگونِ مطرح  شده در نامه ی  ‏موردِ نظر  شما  نپرداخته ام؛ هنوز یاد آور نشده ام ‏که، سوایِ این  نامه و نامه های فروغ  به ‏همسرش، فروغ در دوره های گوناگون زندگی ‏کوتاه؛ اما  پُر بارش  به کسان دیگری هم بسیار ‏نامه  نوشته و برای مثال و از جمله به برادرش ‏فریدون فرخزاد[تو صیه می کنم، بخصوص بخشِ ‏نامه های فروغ را در "خنیاگر خون" که توسطِ ‏شاعر ارجمند "مانی" در شناخت  فریدون  ‏فرخزاد تدوین و منتشر شده نگاه کنید] وببینید، ‏آیا  فروغ  همین فروغ ست؟ آیا مخاطبانِ پرسشِ ‏شما، چرا باید  فقط محتویّاتِ همان نامه را مَد ‏نظر داشته باشند؟  و یعنی پس: چرا شما می ‏خواهید مخاطبانِ پرسشتان، بخشی از حافظه شان ‏را نا دیده فرض کنند؟
‏ من تردید ندارم درحسن نّیت شما.  همانگونه ‏که تردید ندارم  شما  برای این  پرسشها پاسخ  ‏درخور دارید. پس حرفم چیست؟ شاید در واقع، ‏می خواهم تأکید کنم  شاعر ِ بزرگی  مثل  فروغ  ‏را  جا دارد از  جنبه های گوناگون زندگی اش ‏بررسی کرد. دیگر اینکه: دوستانی که مجموعه ی ‏کتاب ارزشمند "اولین تپش های عاشقانهء قلبم" ‏رنقد وبررسی خواهند کرد نیز، یادآور شوند که،  ‏سوای کار بسیار  شرافتمندانه وچشایان ستایش ‏کامیار شاپور وعمران صلاحیِ عزیز و همتشان در ‏انتشارِ این کتاب، یادمان  نرود آرزو کنیم، روزی ‏هم شاهد باشیم که مجموعه های  دیگری  نیز از ‏این دست، منتشر شوند و بسا و نه لزوماً توسط  ‏بستگان فروغ  یا دوستان او یا همسرش که  ‏خواهی نخواهی دیدی تؤام با قضاوت را هم ضمناً ‏به  ذهن خواننده متبادر می کند. و راستی، کِی ‏می رسد روزی که، جامعه ی فرهنگیِ ما ‏زندگینامه ی کامل و واقعی ای  از فروغ فرخزاد ‏در دسترس داشته  باشد؟ ‏

‏ دو   ‏
‏ خواندنِ " اوّلین تپش های عاشقانه قلبم " را ـ ‏شاید یکسالِ پیش ـ دوست ِ قصه نویس مهرنوش ‏مزارعی توصیّه ام کرد. بارها و بارها با شور و ‏اندوهی تؤامان، برگ  برگش راخواندم. اما راستش ‏فقط این نبود.  شاید فقط این نبودکه داشتم با ‏تاریک روشنهای دیگری از زندگیِ شاعرِ ‏محبوبترین  شعرهایی همراه می شدم که  دهها ‏سال ذهنم را به خود  معتاد کرده  بود. نه، آن هم  ‏نبود. بله، لذتّی شخصی  را برایم  فراهم کرده بود ‏ـ این خوانشهای مکرر. بازخوانیِ بخشی ازخاطراتِ ‏روزهای آغازِ نو جوانی: بعد از ظهری پاییزی. ‏اصفهان. هزار و سیصد چهل و سه. حیاطِ با صفای ‏دبیرستانِ "هراتی". معلم نیامده بود و من که کار ‏دیگری نداشتم. برای نخستین بار رفته بودم به ‏کتابخانه ی مدرسه و نمی دانم به چه دلیل ـ ‏شاید عنوانِ کتاب، شاید خوشدست بودنش و... ـ ‏از سرقفسه ی کتابهای ادبی، یکی از اولین چاپهای ‏‏"دیوار" فروغ را به امانت برداشته بودم و آمده ‏بودم  نشسته بودم توی حیاطِ مدرسه و... و بعدها ‏اینطوری ها شد که، "ادبیات" شد دغدغه ی ‏اصلی زندگی ام. سال بعد رشته ی ادبی خواندم و ‏همینطور بعدها و ...  در واقع  ، تصور می کنم ‏بسیار ی ازهمنسلانِ من نیز  از فروغ  شروع کرده ‏اند و از "پُلِ" فروغ با  دیگر قُله های شعر آشنا ‏شده اند. و اینگونه ست که، همدلی با " اولین ‏تپش های عاشقانه ... " آن هم دور از"ظهیر ‏الدوله"ی تهران، احساسی مملو ازشور، اندوه  و ‏لذّت را در من بر انگیخت.  و از همین روست  ‏پس  شاید که، مرا آن توان نیست که فقط  و ‏مختصر و صریح بپردازم  به  آن پرسشِ مشخص، ‏مختصر و صریحِِ شما .‏

‏   سه‏
طیِ هفته ی گذشته هم، و همین روزهایی که ‏داشتم به پرسش  شما می اندیشیدم ، "اسیر" را ‏می خواندم که قاعدتاً زمان سرایش شعرهایش، ‏نزدیکترین فاصله زمانی را دارد  ـ  دستکم بر ‏اساس  اشعار منتشر شده ی فروغ  ـ با متنِ نامه ‏ای  که شما مطرح کرده اید. اتفاقاً شعرِ ‏‏"بازگشت" باز  توجه ام را جلب کرد. همان انگار ‏واگویه ای  که قرابتِ  بسیار نزدیکی دارد با مفهوم ‏‏"اسیر" و "اسارت".  همان دستمایه ای که، هم ‏در آن نامه از موضوع های اصلی ست و هم  اینکه ‏بارها  به َاشکالِ گوناگون  رخ نموده در شعرِ فروغ. ‏نامه، ظاهراً در روزهایی نوشته شده که، فروغ در ‏خانه ی پدری زندگی می کرده [هرچند عمران ‏صلاحی ، آنرا در فصل زندگیِ مشترک آورده. ‏حتماً حق با اوست]. به هر حال، سالِ نگارشِ نامه ‏نامعلوم ست. شعرِ "بازگشت" تاریخِ بهارِ هزار و ‏سیصد و سی و چهار را دارد. سالهایی که، دیگر ‏فروغ از همسرش جدا شده. در نامه، از"خانه" می ‏نویسد و جایی هم به قیودی  اشاره  می شود که ، ‏نهایتا باز تأثیرِ خانه و قیود خانوادگی را به ذهن ‏متبادر می کند : "... من دلم می خواهد این لفظ ‏‏(باید) از زندگی  دور شود  باید این کار را بکنی  ‏باید این طور لباس پوشید  باید این طور  راه رفت  ‏باید این طور حرف زد  باید این طور خندید آه ‏همه اش باید  همه اش  سلب آزادی و محدودیت ‏چرا ...." در واقع، آیا مگر غیر از این ست که، فروغ  ‏دارد  مخاطبِ نامه اش را فرا می خوانَد به همیاری ‏و آزادی اش  از قیود؟ آیا فروغ در پی ناجی و ‏پشت  و پناهی  نیست که پناهگاهش باشد؟  لحنِ  ‏بیشترِ قسمت های  نامه ی فروغ بر این نکته ‏تأکید دارد. سالها  بعد اجدایی، و حالا نه درهمان ‏خانه ای که در آن، آن نامه را نوشته، که در خانه ‏ای  بزرگتر ـ جامعه ؟  جامعه ی روشنفکری؟ ـ باز ‏فروغ  از همان مفهومِ
‏ "اسیر" واسارت و دعوت از "یکی ناجی" می ‏سراید:‏
‏ "... اکنون منم که خسته زدام فریب و مکر / بار ‏دگر به کنج قفس رو نموده ام/ بگشای در که در ‏همه دوران عمر خویش/ جز پشت میله های قفس ‏خوش نبوده ام ."‏
آیا راستی فروغ، در مراحل گوناگونِ زندگی اش، ‏به حق همواره "بیشتر" می خواسته ـ  آنهم با ‏توجه  به امکاناتِ بالفعل و بالقوّه اش؟ آیا این توقعِ ‏حتا  بجا، دستکم آیا ارزش رنجی را که می برده ‏داشته ؟ حالا که فروغ ، فروغ شده، شاید پاسخِ ‏بعضی آری باشد. خُب، اگر اما  ملیّونها نفر عاشقانِ ‏شعر و شخصیّتِ فروغ  بخواهند ادایِ او  را در ‏آورند به امید آن روزی که فروغ  شوند؟ نه  معلوم ‏ست که ایراد جای دیگرست. کجا راستی؟ رنج ‏بردن با زندگی عجین شده. به زندگی تحمیل ‏شده درست یا نه؛ اما انسانی و توجیه  پذیر هم ‏نیست .‏

‏        چهار‏
‏   آیا راستی، "معصومیّت" زاییده ی  ترس ‏از"گناه " ـ  با نگاهِ  افلاطونی ـ ست؟ ‏
‏    "اعتراف" به گناه ، چه وزنی  می کاهد  از بارِ ‏گناه؟ من فقط این می دانم، "اعتراف"ها در  شعر ‏فروغ، از عمده ترین ویژگیهای انسانی ست؛ ‏خصوصیتی یگانه ست که همه ی گناهکاران می ‏اندیشند شعر فروغ "تعمید"شان داده و با فروغ، ‏خود را همذات می پندارند و پس، در شعرِ فروغ ‏‏"معصومیّت"شان را باز می یابند. ‏
‏  در نامه ی موردِ اشاره ی شما هم، این اعترافها ‏ـ جاجا وسطر سطرـ به  لونهای  دیگر  رُ خ می ‏نمایانند [لزومی ندارد به مورد مشخصی استناد ‏کنم. نامه را حتماً در اختیاردارید] .‏
‏ اینها نوشتم تا این بنویسم که: نه! فروغ ‏سرنوشتش تنهایی بوده ـ خواندنِ همین فقط  ‏نامه ی شما بیانگر آن ست که فروغ  عشقِ هیچ ‏مردی، برای مدتی طولانی را تاب  نمی آورده ‏ست:  شاید چون  "شعر"ش رداشته؛ شاید ‏طبیعتِ تجربه  و ماجراجویانه  و رویاییش مانع  ‏می شده؛ شاید ... شاید ... شاید. اما راستش نه! ‏فروغ،  در این نامه، صراحتاً در جستجوی کسی ‏ست که  به او "بسته"  شود.  در پیِ پناهگاه ست. ‏از دیدی دیگر، بسیاری حرفها افکار از عدمِ انسجام ‏روحی روانی نویسنده ی نامه، حکایت می کند. ‏اینها شاید به کار شعر او  می آمده ـ همچنانکه ‏آینده ی ادبیِ فروغ مؤیدِ آن بود ـ اما به کار ‏زندگی ـ آنهم زندگیِ مشترک چی؟ به گمانِ من ‏به عنوانِ یکی  از ملیونها شیفته ی شعر ِ فروغ،  ‏فروغ قربانیِ "انتخاب"ش شد: قربانیِ شعرش. این ‏سرنوشتش نبود. این راه را خودش، همان  بیش از ‏چهل سالِ پیش ـ و انگار آگاهانه ـ انتخاب کرده ‏بود. می گویید نه؟ یکبار دیگرهم، همین نامه را ‏بخوانید. پشیمان نمی شوید ـ حتا اگر باز هم ‏جوابتان "نه"باشد. ‏
‏ و راستی اگر فروغ، خودش این نامه راحالا ـ و ‏در هفتادو دوسالگی ـ می خواند، قضاوتش درباره ‏ی محتویات این نامه  چه بود و نویسنده ی آنرا ‏چطور تعریف می کرد؟
‏ هر چند یادم نرفته. نه.  شما فقط  مردان را ‏پرسیده اید ؛ اما اتفاقاً آخر، فروغ نویسنده ی این ‏نامه ست.‏

‎*                                                              ‎