فروغ و نیمه پنهان ما‏

اسد سیف

من بر خلاف نظر شما، این نامه فروغ را "اوج ‏خودآگاهی فروغ ارزیابی" نمی کنم. اگر اسم فروغ ‏را از پای نامه برداریم، یعنی اگر دچار پیشداوری ‏نشویم، یک نامه معمولی پیش روی داریم که در ‏آن، زنی بسیار صمیمانه، آرزوهای قلبی خویش را ‏برای آن کس که دوستش دارد، بیان می کند. از ‏عشق نیز که تبلور عالی‌ترین رابطه بین دو انسان ‏است، در این نامه چیزی به چشم نمی خورد. در ‏واقع، "اولین تپش‌های عاشقانه قلبم" که نمونه‌ای ‏از آن را در این نامه می بینیم، همان عشق‌های ‏نوجوانی است که احساساتی سطحی و زودگذرند. ‏تا رسیدن این احساسات به سطحی عالی‌تر، ‏آگاهی و دانایی و تجربه لازم است. این همان ‏عشقی است که فروغ خود، بعدها از آن به عنوان ‏‏"عشق و ازدواج مضحک در شانزده‌سالگی" نام می ‏برد.‏
فروغ در این نامه هنوز به جسارت انسان مدرن ‏دست نیافته است. در اصل سال‌ها باید بگذرد تا به ‏‏"تولدی دیگر" برسد، پرده از اخلاق حاکم بدرد، ‏شعرش بر دو محور عصیان و نفی شکل گیرند و ‏این پدیده، او را از دیگر شاعران متمایز کند. بر ‏علیه آن‌چه جامعه از زن می طلبد، پرچم طغیان ‏برافرازد و ارزش‌های حاکم را نفی کند. در این ‏عصیان و نفی، آگاهی وجود دارد که در دانایی ‏دنیای مدرن شکوفا می شود، چیزی که پیش از ‏آن در او نبود. او وضع موجود را بر نمی تابد و بر ‏علیه آن می شورد. ‏
تمایل فروغ به عصیان نیز در این نامه، هم‌چون ‏عصیان او در دفتر شعر "عصیان"، فاقد آگاهی ‏لازم است. و همان طور که می بینیم، راه به جایی ‏نمی برد. سراسر "اسیر"، اولین دفتر شعر او، نیز ‏آه و ناله و فریاد زنی است که در مسائل خانواده و ‏جامعه گرفتار آمده است. این همان زمانی است ‏که خود می گوید؛ "من مغشوش بودم...همینطور ‏پراکنده خوانده‌ام و تکه‌تکه زندگی کردم" ‏‏.(دفترهای زمانه، ص ٨٦)‏
فروغ در این نامه آدمی‌ست بی‌هویت که می ‏کوشد خود را در دیگری بیابد و زیر سایه هویت او ‏زندگی کند. خود را یک قدم عقب‌تر از "معشوق" ‏می داند و آرزو می کند، توان و "شهامت" آن را ‏داشته باشد تا "یک قدم به جلو" بردارد، به او ‏برسد و در "آغوش" او "پناه" جوید و ‏‏"خوشبخت" گردد.  جملاتی چون؛ "فقط حاضرم ‏اوامر تو را اطاعت کنم" و "برایم بنویس ببینم آیا ‏من حق دارم این طور فکر کنم آیا افکار من ‏صحیح است بد نیست گناهکارانه نیست"، نه با ‏عشق خوانایی دارد و نه با هویت مستقل قابل ‏تعریف است. او از یک سو از اگزیستانسیالیست‌ها ‏تعریف می کند که "توانسته‌اند یک‌باره قیودات و ‏بندهای اجتماع را پاره کنند و از این زندان مهیب ‏بگریزند"، ولی افسوس می خورد که "در میان این ‏قوم آزاده عصمت و طهارت معنی و مفهومی ‏ندارد"، زیرا آنها "به اصول اخلاق و شرافت پشت ‏پا زده‌اند". او نمی تواند درک کند؛ ارزش ‏اگزیستانسیالیست‌ها در همان گسستن قید و ‏بندهای "عصمت" و "طهارت" و "اصول اخلاق و ‏شرافت" حاکم است. فروغ نیز اگر چه اقرار می ‏کند، "بندهایی بر پای من است"، اما نمی تواند ‏خود را از اخلاق حاکم برهاند. شک او بر قید و ‏بندهای جامعه هنوز شکی ابتدایی است.‏
فروغ در این نامه چند بار از واژه گناه استفاده ‏می کند، واژه‌ای که در اشعار پیش از "تولدی ‏دیگر" به کرات دیده می شود. او خود را گناهکار ‏می داند، بی آن‌که لحظه‌ای بیندیشد، گناه چیست ‏و چرا باید از آن رنج برد. شعری نیز به همین نام ‏دارد، شعری که نه به خاطر زیبایی و شعریت ‏خویش، بل‌که خلاف‌آمدِ اخلاق حاکم در میان ‏طیفی از جوانان شهرت یافت و تمامی پاسداران ‏اخلاق بر آن تاختند. شعر چنین آغاز می شود؛
گنه کردم گناهی پُر ز لذت
در آغوشی که گرم و آتشین بود
گنه کردم میان بازوانی
که داغ و کینه‌جوی و آهنین بود(1)‏
از ضعف‌های زبانی این شعر که، به دوران ‏نخستین زندگی شعری فروغ بر می گردد، ‏بگذریم، می توان گفت؛ راوی با کسی همآغوش ‏شده و از این رابطه لذت برده است. اگر متمدنانه ‏آن را بکاویم، جامعه و یا راوی را باید دارای ذهنی ‏بیمار بیابیم که لذت‌گریز است و لذت را با گناه، ‏یعنی امر خلافی که مجازات دارد، مترادف می ‏داند. آیا این گناه ریشه در "وسوسه‌انگیز" و ‏‏"شیطان" بودن زن ندارد، که نگاه اخلاق حاکم ‏است بر "جنس دوم"؟ این فرض را آنگاه می توان ‏یقین دانست که بدانیم، چنین اشعاری، آن زمان ‏از سوی طیف گسترده‌ای از شعردوستان اسقبال ‏می شد. حمیدی شیرازی که فروغ در ابتدای کار ‏شاعری خویش به او ارادت داشت و خود را تحت ‏تأثیر او می دانست، سروده است؛ ‏
کس به در انگشت زد، گفتم که‌ای/ بانگ ‏شهوت‌زای نرمی گفت من/ لذتی در جمله اعضایم ‏دوید/ گوشم از هر ذره‌ای بشنفت من.‏
لذت و شهوت در شعر حمیدی شیرازی همان
لذت و گناهی هستند که در شعر فروغ آمده است. ‏
شاعر و راوی در شعر "گناه" انگار هم‌عقیده‌ ‏هستند. ارزش والای "لذت" را به قربانگاه "گناه" ‏برده‌اند تا اولی را کشته، دومی را پاس دارند. در ‏دفتر شعر "اسیر"، فراوان گناه می توان یافت؛
دیر آمدی و دامنم از کف رفت/ دیر آمدی و ‏غرق گنه گشتم/ از تندباد و بدنامی/ افسردم و چو ‏شمع تبه گشتم.(2)‏
و یا؛
در دو چشمش گناه می خندید/ بر رخش نور ‏ماه می خندید/ در گذرگاه آن لبان خموش/ ‏شعله‌ای بی‌پناه می خندید(3) و یا؛
آه ای خدای که دست توانایت/ بنیان نهاد عالم ‏هستی/ بنمای روی و از دل من بستان/ شوق گناه ‏و نفس‌پرستی را.(4)‏
بر تمامی این اشعار و آن نامه‌ها، ذهن جامعه ‏سنتی حاکم است، ذهنیتی که هنوز به بلوغ ‏نرسیده و به دنیای انسان مدرن گام ننهاده است. ‏من از نیتی که در پس چاپ "اولین تپش‌های ‏عاشقانه قلبم" از سوی ناشر و یا صاحب نامه‌ها ‏نهفته است، اطلاع ندارم، ولی با خواندن این ‏نامه‌ها در می یابم؛ چه راه دراز و جانکاهی را فروغ ‏طی کرده تا به شاعر و انسانی مدرن فرا روید. تنها ‏ارزش این نامه‌ها نیز به نظر من همین است.‏
این واقعیتی است که؛ در جامعه ما هنوز هم زن ‏را یک شئی جنسی می بینند و در عرصه ادبیات ‏نیز آثار او را در انطباق با همین دیدگاه می ‏سنجند، یعنی ویژگی‌های جسمی و جنسی و ‏رفتاری زن را در کار ادبی او دخالت می دهند. از ‏آنجا که اشعار فروغ به شکلی به "حدیث نفس" ‏نزدیک است، و گاه شکلی روایی به خود می ‏گیرند، خواننده ناآگاه "من" اثر را با "من" ‏نویسنده یکی می گیرد و رفتار زن اثر را به رفتار ‏نویسنده تعمیم می دهد. در همین راستاست که؛ ‏تا کنون آن‌چه از فروغ و ارزش شعری او گفته ‏شده، کمتر از آن است که در باره روابط "شرعی و ‏غیر شرعی" او نوشته شده است. متأسفانه در ‏جامعه ما ابتدا پیشداوری‌های ذهن را جایگزین ‏رفتار شاعر می کنند، آنگاه چون معلم اخلاق، آثار ‏او را منطبق بر این پیشداوری‌ها می سنجند. این ‏عمل تا آن اندازه گسترده است که می توان آن را ‏به عنوان یک پدیده اجتماعی بررسی کرد. ‏
ارزش فروغ اما ورای این نامه‌هاست. جهانی که ‏او بر آن دست یافت، بری از رمز و راز است، به ‏طلسم سنت گرفتار نیست. فروغ نه اسطوره است ‏و نه قدیس، انسانی‌ست متجدد که در راه شناخت ‏خود، می خواهد از فردیت خویش روایت تازه‌ای ‏ارایه دارد، روایتی که خوشآمد جامعه مرسالار و تا ‏بُن دندان سنتی ایران نیست. او هستی نوین خود ‏را با اندیشه نو و شعری تازه اعلام می دارد. ‏همان‌طور که دنیای سنت را به حافظان آن سپرد، ‏کلمات و فرم‌های کهنه شعر را نیز به تاریخ ادبیات ‏می سپارد. فروغ از پیشگامان عرصه روشنگری در ‏ایران است که در رفتار خویش، نه خود را ناجی ‏می دانست و نه مرید می طلبید. برای بیان ذهن ‏خویش، جهان فرم و دنیای واژگان را آن‌سان ‏برگزید که خود می خواست و زمان طلب می کرد. ‏در این راه آثاری آفرید که در ادبیات فارسی ‏ماندگار خواهند ماند.‏
در دنیای فروغ آه و ناله و احساسات آبکی ‏روزمره راهی نداشت. عاشقانه‌هایی آفرید بی‌همتا ‏در تاریخ شعر ایران، احساسات نابی مملو از ‏جوشش شعری. جسم و جان او در شعر، سراسر ‏پرسش است. کشفیات او حقارت‌های جامعه ‏سنتی ماست. او کاشف توانایی‌های جسم و جان ‏در شعر است، چیزی که ذهن بیمار جامعه قادر به ‏درک آن نبود. او بیزار از جسم خویش نیست، به ‏آن می بالد و آن را شکوفاتر می خواهد. در همین ‏راستا به چالشی بزرگ بر علیه مناسبات اجتماعی ‏جنسیت‌گرای حاکم برخاست. شعر فروغ فرهنگ ‏تازه‌ای با خود به ارمغان آورد. کلمات در شعرش، ‏هم‌چون خود وی، عصیانگرند.‏
در جامعه و فرهنگی که زن را بی‌چهره و فاقد ‏جنسیت می خواهد، زن را بی‌هویت دوست دارد، ‏و اندیشه بر جسم در آن هنوز تابوست، فروغ ‏رسواگر آن شد. فروغ شعر فارسی را از بختک ‏یک‌جنسی رهانید. شعر او نیمه پنهان ما را نیز در ‏خود دارد. برای دیدن این نیمه تاریک و پنهان اما ‏باید جسارت مدنی داشت و به آن اگاهانه نظر ‏انداخت.‏
در دنیای سراسر تضاد انسان ایرانی، متأسفانه ‏هنوز سیمای واقعی فروغ در سایه قرار دارد. و در ‏واقع، ما در احتیاجات روزمره‌گی خویش به سراغ ‏او رفته‌ایم. به روزمره‌اندیشان، در ناآگاهی تاریخی ‏خویش، جسم فروغ را از جان او جدا می کنند، و ‏با ذهنی عقب‌مانده، در اشعار او آه و ناله و گناه و ‏خطا می جویند. آن "تن"ی را در شعر فروغ عمده ‏می کنند که حاصل ذهن عقب‌مانده خودشان است.‏
فروغ فرخ‌زاد از جمله شاعرانی است که آثار او تا ‏کنون در راستای دغدغه مدرنیته در ایران، کمتر ‏مورد توجه جامعه‌شناسی ادبیات قرار گرفته است. ‏‏"این‌که آثار فروغ تا چه اندازه با مفاهیم مدرنیته ‏همخوانی یا مغایرت دارد، و این‌که، او تا چه اندازه ‏توانسته است شکل  و محتوای مدرن را در آثار ‏خود درونی کند، پرسشی است که تا کنون برای ‏منتقدان آثار او پیش نیامده است. شاید بررسی ‏آثار او از این زاویه بتواند کمکی باشد در شناخت ‏بهتر معضل مدرنیته در جامعه‌شناسی ادبیات ‏فارسی".(5) ‏
برای شناخت فروغ هنوز راه در پیش است.‏

زیرنویس ها:‏
‏١- فروغ فرخ‌زاد، دفتر شعر دیوار، از شعر گناه
‏٢- فروغ فرخ‌زاد، دفتر شعر اسیر، از شعر هرجایی‏
‏٣- فروغ فرخ‌زاد، دفتر شعر اسیر، از شعر بوسه
‏٤- فروغ فرخ‌زاد، دفتر شعر اسیر، از شعر در برابر خدا
‏٥- اسد سیف، ما و زنانگی فروغ، زمینه و پیشینه ‏اندیشه‌ستیزی در ایران، چاپخانه باقر مرتضوی، کلن ‏‏١٣٨٣، پخش نشر فروغ

‎*                                                            ‎