نگاهي به نامه ي فروغ فرخ زاد

از ديدگاه روانگاور فرويد

مجيد روشنگر

من فروید هستم. زیگموند فروید. بیمار من، خانم ‏فروغ فرخ زاد، برای یک جلسه ی روانکاوی نزد ‏من آمده است. به او می گویم روی تخت دراز ‏بکشد و چشم هایش را ببندد و هرچه دل تنگش ‏می خواهد بگوید. به او می گویم ویژگی روانکاوی ‏مدرن در این است که از طریق جریان سیال ذهن ‏و کاوش ضمیر ناخودآگاه، ما می توانیم به برخی ‏از تضادهای روحی و روانی بیمار پی ببریم. به او ‏می گویم او نباید خودش را سانسور کند و باید ‏هرچه به فکرش می رسد بیان کند.‏
خانم فرخ زاد می گوید دیروز نامه ای به  شوهرم ‏نوشته بودم که همه اش از مقوله مهملات بود و ‏آن را پاره کردم و نفرستادم. می گوید در شرایط ‏فعلی من نمی توانم از نوشتن موضوع های ‏عادی خودداری کنم. خانم فرخ زاد گفت از این ‏موضوع ناراحت است اما به طور ناخودآگاه وقتی ‏قلم روی کاغذ می گذارد فقط از همین حرف های ‏خاله زنکانه می نویسد و من که فروید هستم به او ‏یادآوری می کنم که این کار او عصاره ی آن ‏شرایطی است که او در بستر آن بزرگ شده و ‏پرورش یافته و در ضمیر باطن او خانه کرده است ‏و به طور طبیعی تراوش می کند و نباید خودش را ‏از این بایت آزار دهد. می گوید، می خواهد از ‏سطح عادیات خود را برهاند و نیازمند یاری های ‏شوهر خود است. به او می گویم اشتباه او همین ‏جاست. برای رهایی و آزادی باید فقط به ‏‏«خود»ش متکی باشد. «خود» او باید مرکز ثقل ‏جهان باشد و به احدی جز خود متکی نباشد. به او ‏می گویم باید این قدرت ذهنی را پیدا کند که ‏خود را از سطح عادیات به جهان دلخواه خود ‏پرتاب کند و هراسی به دل راه ندهد.‏
خانم فرخ زاد از فلسفه ی اگزیستانسیالیست ها ‏می گوید. متوجه می شوم که برداشت او از این ‏فلسفه برداشت عمیقی نیست. یعنی می گوید ‏کتاب های کلیدی این فلسفه را نخوانده است و ‏چون زبان فرانسه یا انگلیسی نمی داند، به عمق ‏فلسفه اگزیستانسیالیسم دسترسی ندارد و درک او ‏از این فلسفه سطحی است. و تا سال 1343 ‏خورشیدی که دکتر مصطفی رحیمی کتاب ‏‏«اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر» ژان پل سارتر را ‏ترجمه و آن را برای چاپ به مجبد روشنگر می ‏سپارد، سال ها فاصله است و به او توصیه می ‏کنم که وقتی ترجمه ی فارسی این کتاب چاپ ‏شد حتماً آن را بخواند. وقتی خانم فرخ زاد می ‏گوید، «[در میان اگزیستانسیالیست ها] اصول ‏بورژوازی در باره ی زن رعایت نمی شود» می ‏فهمم که در باره ی این مکتب فلسفی خیلی از ‏مرحله پرت است. اما، می گذارم جریان سیال ‏ذهنش همه ی ضمیر ناخودآگاه او را به بیرون ‏پرتاب کند تا بتوانم ذهن واقعی او را کالبد شکافی ‏کنم.‏
وقتی جلسه ی روانکاوی من با خانم فرخ زاد تمام ‏می شود، به او می گویم که شخصیت او- در این ‏مرحله از زندگی- بین دو قطب متضاد در نوسان ‏است. از یک طرف اسیر آداب و رسوم اجتماعی و ‏خانوادگی است و خود را- تا اندازه ای و فقط تا ‏اندازه ای- مجبور به رعایت آن ها می بیند و از ‏طرفی روح آزاده و سرکش او می خواهد خود را از ‏سطح عادیات برهاند و در این مرحله از زندگی، ‏خود را برای رهانیدن از این بندها ناتوان می بیند. ‏به او می گویم برای این رهایی فقط باید به ‏خودش ایمان داشته باشد و به نظر دیگران بی ‏اعتنا بماند.‏
بعد از مدتی با خبر می شوم که نخستین مجموعه ‏ی اشعارش را منتشر کرده و حرف های دلش را ‏روی دایره ریخته است. اما، هنوز آن اعتماد به ‏خود را به دست نیاورده است. به پیر و پاتال های ‏ادبی زمانه چسبیده و تأیید خود را از آن ها طلب ‏می کند. اما من که روانکاوم و بیمارانِ بیشماری را ‏روانکاوی کرده ام، به روشنی می بینم که روح آزاد ‏و «ماجراجوی» خانم فرخ زاد روزی همه ی این ‏بندها را خواهد گسست و به عنوان زنی آزاده و ‏رها، به خود خویشتن خویش باز خواهد گشت.‏
من از درازی این راه و این که در چه فاصله ای ‏بین اکنون و آینده این اتفاق رخ خواهد داد ‏اطلاعی ندارم، اما به ضرس قاطع می گویم که این ‏اتفاق رخ خواهد داد. من تجزیه و تحلیل علمی ‏این جلسه ی روانکاوی را در میان یادداشت های ‏خودم برای شاگردانم بایگانی کرده ام و. اگر لازم ‏شد روزی آن را منتشر خواهم کرد. اما در حال ‏حاضر انتشار آن را به مصلحت نزدیک نمی دانم.‏
                                                                                        خرداد 1385 کالیفرنیا‏
‎*                                                         ‎