‏ و «آیا زمان آن نرسیده است
که این دریچه باز شود. باز باز باز
که آسمان ببارد
و مرد بر جنازه مرد خویش
زاری کنان نماز گزارد؟!»‏

‎*‎‏ پری شادخت را «اخوان» نخستین بار در ‏‏«خوشه» به کار برد که بسیار لقب شایسته ای ست.‏
‏1- مجموعه آثار فروغ فرخ زاد، به ویراستاری بهنام ‏باوندپور
‏2- از نامه های جلال آل احمد ‏

‎*                                                            ‎

در جست و جوي جان آزاد

منصور كوشان

‏     نامه‌ی فروغ فرخ زاد  پیش از آن که پرسشی ‏باشد از پرویز شاپور، شرح روزگاری است که او و ‏هم نسل های او، در آن به سر می‌بردند. متن نشان ‏می‌دهد چه فروغ آگاه بوده است بر موقعیت خود ‏به عنوان یک شاعر ماندگار و چه تنها آن را از سر ‏استیصال نوشته باشد، بر ثبت موقعیت دوران خود ‏اشراف داشته است. خواسته است که ضمن نوشتن ‏نامه، دریافت و آگاهی های خود را طرح کند. از ‏این رو چند موضوع ساده‌ی مستتر در متن، توأم ‏است با هر دو بُعد پرسش و پاسخ و هر دو بُعد با ‏نظری شکاکانه و در جست و جوی یک قطعیت یا ‏فضاوتی صریح. نگرشی که می‌نماید با پاسخ پرویز ‏شاپور یا هر فرد دیگری نه تنها مشکل باز لاینحل ‏می‌ماند که هر گونه پاسخی هم راه گشای راهی ‏نیست که فروغ و هم‌نسل‌هایش عطش پیمودن آن ‏را داشتند. ‏
آن‌چه در متن بیش از همه مهم است،  ‏بیداری‌ی نسبی‌ی نویسنده نسبت به‌شرایط موجود ‏است. نشان می‌دهد چگونه فروغ فرخ‌زاد ‏‏"سانتیمانتالیست" با آن نگرش "رمانتیک" ‏می‌تواند مسیر دیوان‌های «اسیر» و «دیوار» و ‏‏«عصیان» را بگذراند تا ‌به‌فروغ فرخ‌زاد «تولدی ‏دیگر» و «ایمان بیاوریم به‌آغاز فصل سرد» برسد.‏
متن نشان می‌دهد که زنی بر شرایط موجود، ‏محیط زندگی‌ی خود و مهم‌تر از همه بر ‏خواست‌های خود، آگاهی یافته است و نیاز ‏به‌شناخت و دریافت شرایط، محیط و فضاهای ‏بیرون از محدوده یا گذر از خط قرمز را با تمام ‏وجود دریافته است. نشان می‌دهد که احساس ‏زنانه و شعور شاعرانه‌‌‌ی نویسنده در راهی درست ‏گام برداشته است، اما احساس و شعور اجتماعی یا ‏نگاه جست و جوگرانه‌ی او در راهی نادرست قرار ‏گرفته است. چرا که هنوز درنیافته است پیش از ‏رسیدن به‌پاسخ، آن هم پاسخی صریح، رسیدن به‌ ‏تأکید یا تکذیب، بهترین راه در پیش رویش، همانا ‏تجربه‌ی عینی‌ی احساس و شعوری است که بر او ‏غلبه یافته و روانش را آشفته است.
راهی که سرانجام انتخاب می‌کند و به‌تحربه ‏درمی‌یابد که تا «سرش به‌سنگ نخورد»1 سنگ را ‏نمی‌شناسد.  ‏
نمی‌توان انکار کرد که پیش از آن که ‏به‌پرسش بیندیشیم یا به‌تعریفی برای نویسنده‌ی ‏نامه، با یک متن روبه‌رو هستیم. نمی‌توان از متن ‏به‌دو دلیل ساده اما مهم به‌سادگی گذشت و یک ‏راست رفت به‌سراغ پرسش و پاسخ. شاید اگر ‏پرسش‌گر موضوع نامه را تعریف می‌کرد، پاسخ ‏صریحی می‌یافت. چرا که مخاطب در شنیدن یک ‏موضوع، با یک روایت مکتوب یا یک متن روبه‌رو ‏نیست و نهایت به‌بعدی از موضوع توجه می‌کند و ‏نظر می‌دهد. اما اکنون که ما متن نامه‌ را در ‏روبه‌روی خود داریم و می‌توانیم بارها آن را چون ‏یک روایت مکتوب از یک یا چند حادثه بخوانیم، ‏دیگر نمی‌توانیم «قضاوت» یا پاسخ صریح داشته ‏باشیم. ‏
دلیل دیگر این که ما با یک متن روبه‌رو ‏هستیم که نه شعر است، نه داستان و نه هیچ‌یک ‏از شیوه‌های ادبی که به‌هر حال اندیشه‌ای را دنبال ‏می‌کنند و می‌کوشند از موضوع نهفته در خود ‏بُعدهای گوناگونی را بپروانند یا برجسته کنند. در ‏واقع متن یکی از شیوه‌هایی نیست که خود را بر ‏نویسنده‌اش نویسانده باشد. متنی است که ‏نویسنده با آگاهی‌ی کامل و با هدفی معیین و ‏مشخص تصمیم به‌نوشتن آن گرفته و آن را ‏به‌انجام رسانده است. بنابراین اگر ما متن را بدون ‏آگاهی از نویسنده‌اش در نظر بگیریم، یک متن ‏تأویل‌پذیر نیست که تأویل‌های گوناگون و ‏روایت‌های گوناگونی را برمی‌تابد. ‏
از سوی دیگر با یک نامه‌ی معمولی از یک زن ‏ناشناخته هم روبه‌رو نیستیم. هم متن نامه به‌ما ‏نشان می‌دهد که نویسنده، زنی معمولی نیست، ‏زنی است برانگیخته و در آستانه‌ی طغیان که ‏به‌نگاه و احساس و شعور ویژه‌ای دست یافته است، ‏و هم آگاهی‌ی تاریخی‌ی و "حافظه‌ی فروغ"ی‌ی ‏ما فراسوی متن ایستاده است. متن هم‌زمان با ‏خواندنش، حافظه‌ی "فروغ"ی‌ی ما را هوشیار ‏می‌کند و اجازه نمی‌دهد که مستقل از شناختمان ‏از فروغ و شعرهایش و دوره‌ی تاریخی‌ی او خوانده ‏شود.      ‏
درون‌مایه‌ی آشکار متن، گرفتار بودن فروغ ‏به‌عنوان یک شاعر در آستانه‌ی آگاهی و طغیان ‏است. متن نویسنده‌ای را می‌شناساند که زن است، ‏وابسته و دل‌بسته به‌زنانگی‌ی خود است، ‏فرسودگی‌ی سنت‌ها و قانون‌های کهنه را دریافته ‏است، با اندیشه‌های نوین دوران خود آشنا است و ‏نمی‌خواهد و نمی‌تواند خود را در "تکرار مکرارات" ‏زندانی کند. می‌خواهد به‌تجربه‌های نو دست یابد ‏تا بتواند «از چیزی سخن بگوید که دیگران ‏نگفته‌اند»2 ‏
‏«دنبال سوژه و موضوعی می‌گردم که بی‌نظیر ‏باشد و خواندن آن تو را لذت دهد.»3‏
جست و جوی موضوعی بی‌نظیر، اگر هم‌چنان ‏گفته‌ی سلیمان پیامبر را در کتاب جامعه به‌خاطر ‏داشته باشیم4، نه تنها امر محال است که کشف یا ‏دست یافتن به‌آن بیش از آن که به‌کار شاعران و ‏آفرینشگران بیاید، محملی است برای سرگرم ‏کردن کاشفان تا بتوانند به‌زندگی‌ی ‏‏«سیزیف»‌گونه‌ی خود معنا بخشند. آن‌چه به ‏‏‌زندگی‌ی شاعر معنا می‌بخشد، چنان که به ‏‏‌زندگی‌ی فروغ فرخ‌زاد معنا بخشید، کشف ‏موضوعی بی‌نظیر نیست. آفرینش روایت‌های ‏دیگرگونه و نو از یک موضوع‌ است که به‌آن ‏جلوه‌ی نو یا حسی تازه می‌دهد و مخاطبش را ‏به‌ادراک حسی نو می‌رساند. چنان که خواننده در ‏شعرهای از "تولدی دیگر" به‌بعد، نه تنها با یک ‏موضوع تازه یا نو در شعرهای فروغ روبه‌رو ‏نمی‌شود که آشکارا موضوع‌های تکراری و روزمره ‏در شکلی نو و روایتی دیگرگونه جلوه می‌یابند. ‏
شگرد شیوه‌ی روایت فروغ، توازی‌ی شعور و ‏حس او در شیوه‌ی روایت از یک موضوع تکراری، ‏در مجموعه‌های "تولدی دیگر" و "ایمان بیاوریم ‏به‌آغاز فصل سرد" با ما به‌عنوان مخاطب کاری ‏می‌کند که انگاری با آن موضوع برای نخستین بار ‏به‌هم حسی رسیده‌‌ایم که این چنین در ما تأثیر ‏می‌گذارد و مارا به‌ادراک حسی نو و متعاقب آن ‏به‌اندیشیدن وامی‌دارد.   ‏
حضور ذهن نویسنده‌ی نامه بر زندگی‌ی ‏پیرامونش یکی از جلوه‌های درخشان متن است. ‏کلید درک و شناخت آغار فروغ شدن را به‌عنوان ‏یک شاعر مدرن به‌ما می‌دهد. اشراف او به‌تکراری ‏بودن همه‌ی مسایل پیرامونی یا تهدید کردن ‏سنت‌های فرسوده با عرف‌های محدودکننده‌اشان، ‏از نکات ویژه‌ای است که نشان می‌دهد چرا و ‏چگونه فروغ فرخ زاد به‌ «تولدی دیگر» رسید و ‏شاعری جاودانه گشت. ‏
او هم شانس هم‌زیستی با سنت‌ها و حوادث ‏پیرامونی را داشته است و هم شانس آگاهی از ‏زندگی‌های دیگر را. در متن هم به ‏‏‌«تعزیه‌خوان‌هایی که صبح در خانه ... معرکه راه ‏انداخته‌ بودند» اشاره می‌کند و هم به‌«بحث‌ها و ‏بالاخره دعواهای خودمان با زن‌های چادرنمازی از ‏خواب‌هایی که می‌بینیم و از افکار همیشگی‌ام و از ‏مردم».5‏
فروغ از "عادیات" "حوادث عادی زندگی" ‏خسته شده است. به‌ "دنبال چیزی ... تازه و ‏جالب" است که هر روز "صد هزار مرتبه و در صد ‏هزار نقطه" با آن روبه‌رو نشود. آیا چنین امری ‏بدون دست یافتن به‌دانش و تجربه‌ی لازم ممکن ‏است؟ آیا پناه بردن به‌دامان دیگری، حتا اگر آن ‏فرد پرویز شاپور، ابراهیم گلستان یا هر فرد آگاه و ‏با دانش دیگری باشد به‌دور از محیطی با «این ‏همه چیزهای مبتذل و عادی»، راه دست یافتن ‏به‌شخصیت «پری‌زاد شعر فارسی»6  خواهد بود؟