بر اندوه «پري شادخت» محبوبم گريستم

عباس هاشمي

سئوال شما، یعنی این «قضاوت»ی که در ‏سئوال شما هست، مرا به یاد شعری از خود فروغ ‏می اندازد که مثل همه ی اشعارش زیبا و ظریف ‏است:‏
‏«بعد از تو ما به میدان ها رفتیم/ ‏
و داد کشیدیم:/ «زنده باد/ مرده باد.»‏
و در هیاهوی میدان برای سکه های کوچک ‏آوازه خوان
که زیرکانه/ به دیدار شهر آمده بودند دست ‏زدیم
بعد از تو ما که قاتل یک دیگر بودیم/ برای ‏عشق قضاوت کردیم
و هم چنان که قلب هامان در جیب هایمان ‏نگران بودند
برای سهم عشق قضاوت کردیم...»‏
البته منظور شما حتماً نوعی «نظر پرسی»ست، ‏ورنه «قضاوت» کار دشوار و گاه ناممکنی است؛ ‏بویژه «برای عشق» و این نامه ی فروغ، نامه ای ‏عاشقانه و خصوصی ست. گرچه پُر است از ‏‏«پروبلماتیک»های فلسفی اجتماعی و فرهنگی!‏
اجازه بدهید قبل از هر چیز شگفت زدگی ‏خودم را از این نامه و مجموعه ی نامه ها بیان ‏کنم. چون برغم آن که من همیشه فروغ را از ‏بهترین شعرای مورد علاقه ی خودم می دانستم و ‏می دانم، و برایش جایگاه ویژه ای در کنار نیما و ‏در شعر نو قائل بودم (جایگاهی مثل هدایت در ‏کنار جمال زاده در نثر نو یا ساده نویسی.) ولی تا ‏این اندازه وجود و نبوغ اش را نمی شناختم! او در ‏‏16- 17 سالگی این نامه ها را نوشته!! ممنون از ‏شما که این دریچه را به روی جان من گشودید. ‏مسائلی که در این نامه مطرح شده برغم گذشت ‏‏60 سال هنوز اکتوئل هستند یعنی موضوع بحث بسیاری از محافل فرهنگی و عناصر روشنفکر ‏دُنیاست. همین مدرنیسم و پست مدرنیسمی که ‏بعد از آن مطرح شده و«سئوال های بی پایان» ‏فروغ!‏
همان طور که می دانیم شخصیت و فکر فروغ ‏در اواخر دهه ی 20 و دهه ی 30 شکل می گیرد ‏که مصادف است با دهه های 40 و 50 در اروپا. ‏دوره ای که تحولات و جنبش های فکری و ادبیِ ‏نوینی پاگرفته و به نحو چشم گیری بر ادبیات و ‏روشنفکران جهان ثأثیر می گذارند. فروغ تحت ‏تأثیر پژواک های این مدرنیسم در فضای ‏‏«چادرچاقچوری» ایران و محیط بسته و سنتی به ‏کشف «دیوار»های اطراف «اسیر»ی خود و بعد به ‏‏«عصیان» می رسد و پس از این ها «تولدی ‏دیگر» می یابد.‏
‏ فروغ جزء نخستین روشنفکران پیشگام ماست ‏که بدون پیشداوری های سنتی و مذهبی احساس ‏می کند. می اندیشد و بسیار جسورانه در جدال با ‏زندان محیط زیست خود یعنی قوانین و سنن ‏ارتجاعی حاکم بر جامعه دست و پنجه نرم می ‏کند. فروغ خیلی زود کشته شد. اگر می ماند باز ‏هم جلو می رفت. خیلی جلو. فروغ هیچ ‏ایدئولوژی یا فکر خاصی ندارد به هیچ حزب و ‏گروهی وابسته نیست و ظاهراً از هیچ گروهبندی ‏سیاسی ای خوشش نمی آید. اما فروغ یک انقلابی ‏ست منتها «محور» مبارزه اش را روی آزادی ‏فردی و به طور ویژه «عشق» و «جسم» گذاشته ‏است عشقی که به جسم جان می بخشد ورنه ‏جسم «لاشه ای» بیش نیست. این واقعیت را ‏چشم تیزبین محمد مختاری بهتر دیده و آن را ‏زیبا فورموله کرده است:‏
‏«فروغ از رابطه جسم به زنده بودن آدمی واقف ‏شده است و زنده بودن مایه و اساس نگرش او ‏نسبت به انسان است و پیش از هر چیز از سمت ‏دیگر رابطه نیز همین درک حس زنده بودن را می ‏طلبد. پرداخت فروغ به جسم در راستای معرفت ‏جسم است که ذات زایش در آن نهفته است. ‏عشق و زایش حتی در احساساتی ترین نمودهای ‏شعری او در دوره ی نخستین نیز از هم جدا ‏نیستند این معرفت جسم از راه شور و شوق ‏زیستن و زنده ماندن به ادراک ذهن می رسد. که ‏خود باز برآمد معنوی همین جسم است. ‏همآغوشی شفاف شدن نهایی این جسمیت و ‏ذهنیت وحدت پذیر است. از درون این شفافیت ‏نهایی ست که وحدت آدمی در عشق تحقق می ‏یابد.» (انسان در شعر معاصر 1371)‏
حالا که آب ها از آسیاب افتاده است و زمان ‏گذشته است چهره ی فروغ را بهتر می توان ‏شناخت. گرچه شاملو گفته است: فروغ «گود است ‏و ناپیدا کرانه»(1). در پیشگاه فروغ اما می توان با ‏‏«شمس» همصدا شد:‏

‏«در عشق زنده باید کز مرده هیچ ناید
دانی که چیست زنده؟ آن کو ز عشق زاید
هرگز چنین سری را تیر اجل نبٌرد
کین سر ز سربلندی بر طاق عرش ساید.»‏

به سئوال شما باز کردیم:‏
من با ارزیابی ناگفته شما که «مردان ایرانی ‏خارج از کشور با آن که پیش از دو دهه در غرب ‏زندگی کرده اند، هنوز بنوعی «مچو» هستند و ‏تغییری اساسی نکرده اند» مخالفتی ندارم و خودم ‏را شریک این ارزیابی میدانم! اما، میزان ‏‏«مچیسم» مردان را باید از زنان شان پرسید ‏نه از زبان شان!‏
زیرا زبان و قلم ما از فکر و اندیشه که ذهنی ‏ست سرچشمه می گیرد، حال آن که اعمال و ‏رفتار ما از عناصر سنتی فرهنگ و تربیت که عینی ‏ست!‏
هر چند این دو بر یک دیگر تأثیر گذارند. اما ‏فرهنگ سنتی و تربیت ما بسی عمیق تر، قوی تر ‏و ماندگارتر است. به همین جهت اعمال و رفتار ما ‏بیش از آن که از دانشِ ما و یا تئوری های مدرن ‏متأثر باشد، ناشی از عناصر سنتی فرهنگ و تربیت ‏خانوادگی ماست که قدمتی هزاره ای دارند. و ‏بگمانم منشاء اصلی بسیاری از بحران های ما ‏روشنفکران همین دوپارگی ست.‏
قدمت این عناصر به معنی آن است که آن ها ‏در لایه های ژرف روح و روان ما نفوذ کرده اند و ‏به پدیده ای «قوی تر از ما» بدل شده اند. ولی ما ‏چون روشنفکر هستیم و نمی خواهیم مثل ‏گذشتگان باشیم سعی می کنیم مثلاً «مچو» و یا ‏سنتی نباشیم اما همیشه موفق نیستیم و گاه و ‏بیگاه «دم خروس» بیرون می زند! این پدیده اما ‏مردانه نیست. به فروغ نازنین هم که نگاه می ‏کنیم این تناقض و دوپارگی را می بینیم.‏
فروغ هم با این که مدرن می اندیشد و دریافت ‏های زیبا و اصیلی از آزادیهای فردی دارد، و تلاش ‏جانکاهی در جلو رفتن و رسیدن به آزادی های ‏کامل از خود نشان می دهد و جسارتی غریب ‏دارد، باز می بینیم که در حوزه زندگی خصوصی و ‏عشق نمی تواند چندان پیش برود و «مدرن» ‏باشد. او گاه پس می زند: در مجموعه نامه ها بارها ‏با اظهار پشیمانی او مواجه می شویم که به ‏اصطلاح خودش دنبال «هوسی پوچ و مبتذل» ‏رفته است. او به شدت از این «هوس بازی» ‏پشیمان است. آیا آدم های «مدرن» دنبال ‏‏«هوس» رفتن را «پوچ و مبتذل» می دانند و تا ‏آخر عمر، خودشان را سرزنش می کنند. آن هم ‏در سنین زیر 20 سالگی؟!‏
البته این روندی ست طبیعی برای ما ‏روشنفکران جهان سومی که در هر گام مان با ‏هزار «دیوار» سنت و مذهب مواجهیم. مهم اینست ‏که برغم همه ی این موانع پیش برویم و نهراسیم.‏
و فروغ از پیش رفتن باز نمیماند گرچه هر روز ‏می میمرد و دوباره زنده می شود!‏
فروغ هم عاشقِ  شیدای «پرویز شاپور» است و ‏هم از زندگی عادی و خانه نشینی معمول متنفر ‏است. او پرنده ای ست که در قفس نمی گنجد و ‏بسی میل پرواز دارد. با آن که صاحب فرزندی ‏شده از همسرش جدا می شود، به ایتالیا می رود، ‏تا «خودش را گم کند» در تنهایی و فقر رنج ‏هایش را مرور می کند و مدام از «پرویز شاپور» ‏می خواهد طردش نکند و برایش نامه بنویسد و با ‏او دوست باشد. «یرو زن بگیر ولی برایم نامه ‏بنویس...». او بکرٌات از کرده ی خود اظهار ‏پشیمانی می کند و در یک کابوس به سر می برد.‏
با خواندن این نامه ها، براندوه این «پری ‏شادختِ»‏‎*‎‏ محبوبم گریستم! در این نامه ها پی ‏میبریم که زندگی فروغ سراپا اندوه و رنج است اما، ‏رنج و اندوهی که براثر دو کشش شدید و ناهم ‏جهت (یعنی وابستگی به همسر و فرزندش و میل ‏مفرط به پرواز و کشف دنیاهای نو و رفتن و رفتن) ‏تراژدی فروغ را می آفریند و شاعرانگی فروغ را ‏به اوج می رساند.‏
این کشش ها فروغ را دوپاره می کند اما در ‏یک جان: فروغ دلبسته به نخستین عشق و ‏فرزندش، و فروغی که می رود و به «بیراهه های ‏راه» می زند. فروغی که «به چراغ و آب و آینه» ‏می پیوندد، و «به خواب سیمرغان» راه می یابد. ‏فروغی که می رود تا «خورشید را به غربت گل ‏های شمعدانی» مهمان کند. اما همواره «از فصل ‏های خشک تجربه های عقیم دوستی و عشق» و ‏از «کوچه های خاکی معصومیت» در می گذرد و ‏بی پروا فریاد می زند: «پیغمبران، رسالت ویرانی را ‏با خود به قرن ما آوردند/ این انفجارهای پیاپیِ ‏ابرهای مسموم آیا طنین آیه های مقدس هستند؟
ای دوست، ای برادر، ای همخون/ وقتی به ماه ‏رسیدی/ تاریخ قتل عام گل ها را بنویس.»‏
او «شبدر چار پری را میبوید، که روی گور ‏مفاهیم کهنه روئیده است»‏
او«در کنار پنجره اش با آفتاب رابطه دارد»‏
اما می گوید: « کسی مرا به آفتاب معرفی ‏نخواهد کرد/ کسی مرا به مهمانی گنجشک ها ‏نخواهد برد/ پرواز را بخاطر بسپار پرنده مردنی ‏ست
او می رود و با تولدی دیگر: «از نهایت شب ‏حرف می زند
از نهایت تاریکی
و می گوید: «اگر بخانه من آمدی برای من ای ‏مهربان چراغ بیار
و یک دریچه که از آن/ به ازدحام کوچه ‏خوشبخت بنگرم»‏
و شاید ده سال پیش از «تولدی دیگر» است که ‏در همین نامه نوشته است: «دلم می خواهد کاری ‏کنم که نقض قانون باشد... اگر بخواهی برخلاف ‏دیگران رفتار کنی دیوانه و احیاناً جلف و سبکسر ‏خطاب خواهی شد. من نمی فهمم این قوانین را ‏چه کسی وضع کرده. کدام دیوانه ای بشر را به ‏این زندگی تلخ و پر از رنج محکوم کرده؟». «من ‏از این «باید» متنفرم. باید این کار را کرد، باید آن ‏کار را نکرد...» می دانیم که پدر فروغ یک افسر ‏نظامی بوده است و معمولاً فرزندان از تربیت ‏نظامی گریزان اند و بسیار دیده شده که فرزندان ‏نظامیان برخلاف تربیت زمخت نظامی، بسیار ‏ملایم و حساس شده اند. شخصیت و این نفرت ‏فوق العاده ی فروغ از باید و نباید می تواند بیش ‏از هر چیز متأثر از فضای تربیتی خانه شان باشد.‏
باز گردیم به سئوال و ادامه جواب:‏
پیش از این گفتم که علت پایداری سنت ها در ‏ما قدمت آنان است حال اضافه می کنم پدیده ای ‏هم چون «مچیسم» را می بایست به عنوان ‏عنصری فرهنگی باز شناخت و عنصر فرهنگی ‏بدون تغییرات بنیادی جامعه تغییری بنیادی نمی ‏کند.‏
حال بدرستی این سئوال پیش می آید که آیا ‏با «انقلاب اسلامی» تغییری در این زمینه مهم رخ ‏نداده است؟ اتفاقاً چرا. و خیلی هم چرا! انقلاب ‏اسلامی طی بیش از یک ربع قرن که منادی ‏اخلاق و مذهب بوده است، عملاً بنیادهای اخلاق ‏و مذهب را نابود کرده است. اما فراموش نکنیم که ‏ما روشنفکران و یا «مردان» خارج از کشور، دور از ‏حیطه ی نفوذ روزمره ی حکومت اسلامی بوده و ‏هستیم و مضافاً این که فرهنگ متفاوتی را داشته ‏و داریم. اسلام چون دینی ست مرد سالار، مچیسم ‏خاص خودش را در پیروانش و در حوزه هایی ‏پرورش داده است. کسانی که با ایرانیان مقیم ‏ایران حشر و نشر دارند این تفاوت را احساس می ‏کنند. اما در بخش وسیعی از جوانان، اخلاق و ‏مذهب پاک مرده است و ما شاهد روحیات نوینی ‏در اکثریت جوانان نسبت به سکس، زن، پول، ‏اخلاق و خانواده هستیم که می تواند به نتایج ‏دهشتباری منجر شود زیرا برش از اخلاق و مذهب ‏الزاماً به رهایی منجر نمی شود باید فرهنگ و ‏شعور دموکراتیک از طریق فهم لائیسیته یا ‏پذیرش آزادی کامل برای کلیٌه ی گرایشات دینی ‏و غیر دینی، جایگزین دیدگاه های یک جانبه و ‏‏«خطی» شود، و مهم تر از آن محرومیت ها و ‏محدودیت ها یک سر ریشه کن گردند!‏
فروغ در نامه اش انگار به همین معضل اشاره ‏دارد. نگاه کنید:‏
‏«... این دخترها و پسرهایی که بهترین دوران ‏عمرشان را با محرومیت و ناکامی به سر آورده اند ‏اکنون که پناهگاهی یافته اند با همه ی احساسات ‏خشمگین و کینه های وحشیانه ی خود سعی می ‏کنند از قوانین اجتماعی انتقام بگیرند و اعمال آن ‏ها اغلب نتیجه ی یک عمر محرومیت است.»‏