مدت ها بود موضوعی ذهنم را به خود مشغول ‏کرده بود. بارها پای صحبت دوستان می نشستم و ‏هر بار متعجب بودم از این که می دیدم بحث ها ‏به اینجا ختم می شود که «ایرانی ها» از بقیه با ‏هوش ترند، شاگردهای بهتری اند، در کار از ‏دیگران جلوترند، و به دلیل برتری شان حاضر ‏نیستند برای فرانسوی ها کار کنند و به دلیل ‏داشتن توان مدیریت است که هر یک به کاری در ‏گوشه ای از  اروپا و امریکا مشغولند؛ در حالی که ‏همه شان روشنفکران و فعالان سیاسی و غیر ‏سیاسی سابق و حال هستند. من که نشسته بودم ‏و به سخنان آنان گوش می سپردم در ضمن ‏احساس خستگی از تکراری بودن این جملات، ‏سؤالی ذهنم را به خود مشغول می کرد. پس چرا ‏این ها رنسانس داشتند؟ پس چرا کانت و هگل و ‏نیچه و مارکس از اروپا سربلند کردند چرا ‏اندیشمندان، متفکران، فیلسوفان، تاریخ پژوهان، ‏شاعران، نویسنده گان و نقاشان بزرگ دنیا از این ‏خطه اند و نه از ایران و افغانستان؟ چرا اگر ما این ‏همه هوشمند هستیم و اگر این همه «ناهید» از ‏‏«فرانسواز» با هوش تر است، - که البته می تواند ‏فرداٌ باهوش تر باشد- چگونه است که «فرانسواز» ‏می تواند به ویکتور هوگو ببالد و همه ی ما از ‏وجود فضل الله نوری به عنوان جدمان شرمنده
‏ ایم. چطور هنوز که هنوز است ده ها کتاب از ‏زندگی ناپلئون نوشته می شود و ما از خراب کاری ‏های نادر شاه نشان اندکی داریم و از وجودِ ‏سازندگی و قدرت خلاقه در دوران شاهان مان ‏اندک میراثی برای مان مانده است؟
و من هر چه زمان می گذرد نشانه های عقب
‏ ماندگی و عقب نگه داشته شدگی را در ‏تاریخمان، اجتماع مان، فرهنگ مان و رفتارمان ‏بیشتر می بینم و می فهمم به خصوص وقتی از ‏بزرگیِ کورش می گوییم، و از فرهنگ 2500 ساله ‏مان . وقتی از بی فهمیِ اروپائیان که تمایزی بین ‏ایرانی ها و افغانی ها، ایرانی ها و عراقی ها قائل ‏نیستند می گوییم بر فقر فرهنگی و فکری مان ‏بیشتر پی می برم. از این که خود را محور جهان ‏می دانیم و هیچ گاه از خود نمی پرسیم آیا ما ‏تفاوت میان کامبوج و لائوس را به درستی می ‏فهمیم و یا این که هر کسی چشمی تنگ دارد را ‏چینی می خوانیم.‏
سؤال دیگر که ذهنم را مشغول کرده اینست که ‏این فاصله چند ده سال است؟ چند صد سال ‏است؟ با چه معیاری می توان این فاصله ی ‏فرهنگی و تمدنی را اندازه گرفت؟ چه چیزهایی را ‏می شود با هم مقایسه کرد که از جنس هم باشند ‏و ما را دچار اشتباه نکنند؟!‏
به نظرم می آید یکی از موارد مقایسه کردنی، ‏وقایع تاریخی باشند- وقایعی چون جنبش های ‏سیاسی- اجتماعی- چگونگی وقایع، خواسته های ‏مطرح شده در آن ها، ترکیب جمعیتِ شرکت ‏کننده، مواضع رهبران، و وعده و وعیدهای داده ‏شده در آن ها می تواند ما را به درک این تفاوت ‏ها و میزان شان رهنمون شود.‏
دیگر اندیشه ی اندیشمندانِ هم عصر و مقایسه ‏شان با هم می تواند کمکی در این گذرگاه بکند. ‏اما این کار محققان و تاریخ پزوهان است و در این ‏مقاله و مقوله نمی گنجد.‏
چندی پیش موضوعی دوباره مرا به فکر این ‏مقایسه انداخت. کتاب «اولین تپش های عاشقانه ‏ی قلبم» که نامه های فروغ فرخزاد به پرویز ‏شاپور است به دستم رسید. این کتاب به همت ‏عمران صلاحی تهیه شده و از آن جا که کامیار ‏شاپور- پسر فروغ-  این نامه ها را در اختیار آقای ‏صلاحی قرار داده اند، نام ایشان هم بر روی جلد ‏کتاب ثبت شده است. این کتاب را خواندم. با هر ‏صفحه که جلو می رفتم خشمی که از صفحات ‏اول کتاب بر من مستولی شده بود بیشتر می شد. ‏نمی دانستم چه کسی و چه چیزی چنین مرا از ‏خود به در می کند. آیا آوردن نام کامیار شاپور بر ‏جلد کتاب است، در حالی که از نامه ی عمران ‏صلاحی که به عنوان پیشگفتار به کامیار شاپور ‏می نویسد، متوجه می شویم ایشان حتا تا به امروز ‏این نامه ها را نخوانده است. یا طرز نگارش آقای ‏عمران صلاحی است که از همان ابتدا سعی دارد ‏به پسر پرویز شاپور و به خواننده ثابت کند که ‏فروغ پسر و شوهرش را بی نهایت دوست می ‏داشته، ثابت کند که او زنی شوهر دوست و بچه ‏دوست بوده است.‏
نمی دانم چرا بزرگترین شاعره ی دورانی بودن، ‏خود به تنهایی ارزش نبوده و نیست که باید مادر ‏و زنِ خوب و وفاداری هم بود؟ و کم کم می ترسم ‏چادری هم سرِ فروغ گذاشته شود تا با ارزش های ‏این دوران بخواند و بدین ترتیب این همه شوق و ‏علاقه ی جوانان ایران به این شاعرِ عصیانی، ‏شرعی و قانونی شود.‏
صفحات کتاب که تماماٌ نامه های یک جانبه ‏فروغ است به پرویز شاپور به سرعت جلو می رفت ‏و من، هم چنان منتظر «اولین تپش های عاشقانه ‏ی قلب» دوشیزه ای شانزده ساله بودم که محیط ‏اجتماعی و خانوادگی امانش را بریده و او همه ی ‏امیدش را به مردی بسته، که از او بزرگ تر است. ‏منتظر بودم عواطفی که در میان دعواهای خانگی ‏خفه و سر خورده می شوند چون سِیلی در نامه ها ‏سرازیر شود. به صفحه ی 96 کتاب رسیده بودم و ‏تنها سخنی که در میان بود صحبت آینه شمعدان ‏بود و خرج عروسی و مقدار مهر.‏
در دل بر سر پرویز شاپور فریاد می کشیدم که ‏چرا پاسخی در خور به این احساس جوان و ‏ناپخته نمی دهد؟ چرا او را درگیر این بحث های ‏بی انتهای احمقانه کرده؟ چرا عشق بی آلایش ‏فروغ را نمی فهمد که در همه حال نامه اش را با ‏‏«دوستت دارم، تو را می پرستم، می بوسمت، ‏برایت آرزوی خوشبختی می کنم» به پایان می ‏رساند. چرا شرایط خانواده را نمی پذیرد و هم ‏چنان محکم بر سر مقدار مهری که خود گفته پا ‏برجا مانده؟ و می گذارد معشوقه ی جوانش میان ‏پدر و مادر، و همسر آینده اش مانند عروسک ‏خیمه شب بازی دست و پا بزند. از پرویز شاپور ‏خشمگین بودم که با داشتن سن بیشتر و تسلط ‏بر فروغ، او را چنین درمانده کرده که  بنویسد: ‏‏«پرویز من با مامانم راجع به تو خیلی صحبت ‏کردم و حالا می خواهم بگویم که مامان با من و ‏تو تا اندازه ای هم عقیده شده است و دلایل تو را ‏با شرط ها و با مقدار مهر شرح دادم و او را کاملاً ‏متقاعد کردم»  ‏‎)‎ص 32‏‎(‎
و یا چند صفحه بعد : «ولی پرویز ... مطمئن ‏باش من هیچ وقت از تو بیش از حد استطاعتت ‏تقاضایی ندارم من از تو خانه و زندگی لوکس نمی ‏خواهم و این ها را که می نویسم افکار شخصی من ‏نیست یعنی من شخصاً از تو چیزی نمی خواهم و ‏فقط مقصودم این است که تو را پیش از وقت به ‏پیشنهادات پدرم آشنا کنم و تو در فکر چاره باشی و ‏جواب را حاضر کنی...» (ص 45 ) ‏
باز در نامه ی دیگری می نویسد: «پرویز ‏محبوبم... من از تو هیچ چیز نمی خواهم همین ‏قدر که تو مرا دوست داشته باشی و صاحب یک ‏زندگی مختصر و شیرینی باشم برای من کافی ‏است ولی از طرف دیگر نمی توانم در مقابل پدر و ‏مادرم از تو دفاع کنم زیرا می دانم که با اخلاقی ‏که دارند مسلماً این امر به ضرر من و تو تمام می ‏شود ولی من تا آنجا که در قوه دارم سعی می کنم ‏که از حیث مخارج به تو کمک کنم و حتی ‏المقدور از خرج های زیادی و تزیینات مزخرف ‏جلوگیری کنم زیرا می دانم که اگر تو رنج ببری ‏برای من خیلی دشوار خواهد بود و من بیشتر از ‏تو رنج خواهم برد.» (ص 47)‏
و از آن جا که فروغ را به عنوان شاعری آزاده، ‏گستاخ و عاصی می شناختم، از آن جا که چندین ‏دهه او را و شعرش را ستوده بودم، از آن جا که او ‏را شاعرِ شاعران می دانستم، هم چنان که در ‏صفحات کتاب پیش می رفتم همه ی خشمم را ‏متوجه پرویز شاپور می کردم و جامعه ی ‏مردسالار ایران.‏
می دیدم که بعد از ده ها نامه ی پر التماس و ‏تمنا، بعد از هزار بار سوگند- بر وجود عشقی ‏سوزان- بعد از این که دختر جوان تنها راه نجات و ‏سعادت خود را در بودن با این مرد می داند، او ‏چنین پاسخ می نویسد آن هم در حاشیه ی نامه ‏فروغ: «تو را دختر با ارزشی میدانم ولی اصولاً ‏نسبت به جنس مخالف نظر خوبی ندارم نمی توانم ‏باور کنم که در نزد شماها حقیقتی یافت شود و ‏اگر هم یافت شود مطمئن هستم بسیار ناقابل و ‏ناچبز است زیرا آن چه زندگی به من آموخته و ‏آن چه تجربه بر من ثابت کرده است تماماً دلالت ‏بر صحت این مدعا دارد لذا تا هنگامی که خلاف ‏این اصل مسلم ثابت نگردد حاضر نیستم از عقبده ‏ی خود دست بکشم مثلاً بین محبوب که تو مرا ‏خطاب می کنی و من تو را می خوانم، خیلی فرق ‏قائل هستم یکی را قرین حقیقت  و دیگری را ‏بعید از حقیقت جستجو می کنم. این است ایده ‏ی من و در این باره جز این که خلاف آن را تو ‏عملاً به من ثابت نمایی.»‏
فروغ عاشق است و جوان. چشم بسته است،  ‏نمی بیند. رمانتیک است و واقعیت را خود می ‏آراید و در دنیای خود رنگ و لعابی دیگر به آن ‏می زند. سخت گیری را به متانت ترجمه می کند. ‏بر بی صدایی می آشوبد و چون جواب دندان ‏شکنی می گیرد عذر می خواهد و می گوید: «... ‏تو از آن جا که درس حقوق خوانده ای، مثل یک ‏حقوقدان از خودت دفاع می کنی و سعی داری در ‏نامه های من نقاط ضعفی بیابی و آن ها را ‏دستاویز قرار دهی و مرا اذیت کنی.... ولی اولاً باید ‏بگویم که این جا دادگاه نیست و تو هم متهمی ‏نیستی که برای تبرئه خودت احتیاج به این همه ‏دلیل و برهان داشته باشی.....پرویز... اصلاً من چرا ‏تو را دوست دارم؟ آیا دختری که در پی عشق می ‏رود که با هیجان و نوازش مصنوعی توأم باشد و ‏آیا دختری که در عشق فقط کلمات بی معنی و ‏تعریف های خالی از حقیقت را هدف قرار می دهد ‏هرگز نسبت به تو محبتی پیدا خواهد کرد.... نه. ‏من هیچ وقت مقصودم از نوشتن این کلمات این ‏نبود که تو را وادار کنم از من تعریف کنی در ‏صورتی که وجود فوق العاده ای نیستم..... می دانی ‏از تو چه می خواهم؟... یک محبت بزرگ، یک ‏عشق سرشار،  یک محبتی که هر جزء آن را ‏محبتی دیگر تشکیل داده باشد... نه... پرویز...تو ‏اشتباه می کنی... روح من تشنه ی محبت است. ‏آیا یک نامه ی کوتاه پر از دلیل و منطق می تواند ‏روح تشنه ی مرا سیراب کند؟... »(ص 69-74)‏
در چند صفحه از این کتاب اما، فروغ از خود می ‏گوید و از اندیشه هایش. از شعری که در او می ‏جوشد و چون شیطان رهایش نمی کند. از نیاز به ‏احساس آزادی- آزادی ای که ندارد و از ‏آرزوهایش حرف می زند که می خواهد پیاده دور ‏دنیا برود و هر آن کار که خلاف عادات و آداب و ‏رسوم است، بکند.‏
اما هم چنان نگران قضاوت شاپور است، یک قدم ‏جلو می رود، سه قدم به عقب. مبادا که تعبیر ‏دیگری از گفته هایش بشود. چون عادت کرده که ‏تعابیر دیگری از رفتارش بشود. از این که شعر می ‏گوید، انگشت نمای همسایه ها بشود. از این که ‏اولین کتاب اش وقتی چاپ می شود، سرزنش ‏پدرش را بشنود که مادرش را باعث فساد دختر ‏می داند. و شوهری که دائم او را منع می کند. آن ‏چنان که باید برای رفتن به لاله زار و خریدن ‏پارچه ی لباسی برای مادر شوهر، در نامه به ‏همسری که در اهواز است توضیح بنویسد. ‏
بعد دیدم که همه گناه ها گردن پرویز شاپور ‏نیست. جامعه ی سنتی که آبرو را در سر به زیری ‏و رعایت سنت ها می داند! در جامعه ی عقب ‏مانده ای که زنِ پرویز شاپور را در لاله زار می ‏بیند و از سر بیکاری گزارش آن را به شوهر می ‏دهد! در جامعه ای که مردان وروشنفکرانش مثل ‏گرگ بر سر راه دختر جوانی می نشینند تا او را بد ‏نام کنند؛ در این جامعه است که مردی که عمران ‏صلاحی او را با لقب «انسانی والا» می نامد و تنی ‏چند که او را از نزدیک می شناختند، از او به ‏نیکی یاد می کنند، تبدیل به «صاحبی» سخت ‏گیر می شود که فروغ را ناچار می کند تعداد ‏دفعاتی که به خانه ی خواهرش می رود در نامه ‏بنویسد. بنویسد «طبق دستورات تو، عذر خواهی ‏کردم و به دعوت فلانی جواب منفی دادم». یا ‏وقتی از دکتر شفا سخن می گوید حتماٌ ذکر کند ‏که پیر مرد است.‏
اما همه ی این ها که گفتم مسئله ی اولیه ی ‏مرا حل نمی کرد. چگونه می توانستم بفهمم که ‏فاصله ی زمانی ما و غرب چقدر است؟ فاصله ی ‏سنت و مدرنیته چند سال است؟ و اشکال بروز ‏این عقب ماندگی چگونه است؟
نگاهم به فروغ برگشت. فروغِ اسطوره، فروغِ ‏عصیانی و فروغِ «نانجیب» فروغِ شاعر، فروغِ ‏معشوق، فروغِ من. اما زنی که در این کتاب می ‏دیدم اگر چه در فاصله ی 16 تا 21 سالگی ترسیم ‏شده،  زنی است در بندِ سخنانِ این و آن. زنی ‏است که خواسته های خود را با صدایی رسا نمی ‏گوید. خود از عفاف و اخلاق دم می زند: «آیا تو ‏فکر می کنی ... من می توانم از روش مبتذل و ‏پیش پاافتاده ی عشق های امروز یعنی عشق ‏هایی که با کلمات فریبنده به وجود می آید و با ‏حرکات زشت و دور از عفاف و نجابت به پایان می ‏رسد پیروی کنم؟ من که شرافت و آبرویم را بیش ‏از همه چیز دوست دارم... » تعریفی که از زنِ ‏لایق می دهد زنی است که خواسته های شوهرش ‏را برآورد. خواسته های خود را با صدای بلند نمی ‏گوید اگرچه به آن ها واقف است: « البته من ‏همیشه میل دارم که رعایت نظر تو را کرده باشم ‏ولی تو هم باید فکر کنی که زیاد مرا محدود ‏نسازی زیرا من حتا اگر هم احتیاج به آزادی ‏نداشته باشم همین فکر آزادی و تلقین آزادی مرا ‏شخصیت می بخشد و به من کمک می کند و مرا ‏تشویق می نماید.»  این فروغ، زنی است که شعر ‏را عامل بدبختی خود می داند. زنی است که خود ‏را لایقِ مرگ می شمارد. زنی است که ادعای ‏هنرمندی ندارد: «پرویز حالا دیگر نوشته ای که ‏اگر دعوای مان بشود خواهی گفت «من خرج ‏خودم را درمی آورم» این جمله ی تو به نظرم ‏خیلی نیشدار آمد، من هیچ وقت نخواسته ام این ‏چیزها را به رخ تو بکشم همان طور که هیچ وقت ‏نگفتم هنرمندم.» اگرچه هنرمند است. و نمی داند ‏‏«خود» چیست،آن قدر که از همه طرف بر سر او ‏سنگ های تحقیر زده اند تا کم کم باور بر این ‏‏«خود» را چون گناهی با خود بکشد و سنگینی ‏اش تاب از او برباید.‏
دنبال آن فاصله ی زمانی بودم و به فروغ که ‏رسیدم گفتم بیایم ببینم در اروپا در همان زمان ‏چه کسی را می توانم بیابم تا بتوانم خواسته های ‏شان را با هم مقایسه کنم. گفتم نمی توانم فروغ ‏شانزده ساله را با یورسه نار و یا با کسانی در سنِ ‏سی چهل سالگی مقایسه کنم. باید او را کنار ‏کسی بگذارم که در سن او ابراز وجود کرده باشد. ‏در سال های هم عصر فروغ کسی را در کتابخانه ‏ام نداشتم. پس به آندره آ سالومه مراجعه کردم ‏که متولد 1861 است یعنی  73 سال قبل از ‏فروغ. سالومه معشوق و دوست نیچه، ریلکه، فروید ‏بود. نمی خواستم از اندیشه های او در سال های ‏بلوغ فکری مثال بیآورم. پس به شانزده سالگی اش ‏رجوع کردم: وقتی که کشیش او را انسان بالغِ ‏مسیحی می خواند. و پاسخ سالومه به او چنین ‏است: «من نه خود را بالغ می دانم نه مسیحی.» ‏بی آن که ترسی از انعکاس سخن اش داشته باشد. ‏
در سال هایی که همه چیز او را به سمت ‏ازدواجی مرسوم دعوت می کند، نامش را در اولین ‏دانشگاهی که زنان را پذیرا می شود، ثبت نام می ‏کند. در جواب پیش نهاد ازدواج پل رِی ‏Ree‏ ، در ‏حالی که آن را رد می کند، می گوید آخرین ‏رؤیایش زندگی در آپارتمانی است با سه اتاق که او ‏با دو مرد دیگر در آن زندگی کند. به نظر او به ‏این ترتیب همگی می توانند سعادتمند زندگی ‏کنند. و چنان در خواسته اش و در بیان خواسته ‏اش محکم است و به خود اطمینان دارد که عاشق ‏اش این خواسته را می پذیرد و از دوست فیلسوف ‏خود نیچه می خواهد سفر کرده و بیاید با آن ها ‏هم خانه شود. تا به این وسیله او بتواند رابطه ی ‏دوستی اش با سالومه را ادامه دهد.‏
یا هنگامی که مادر سالومه که همواره خواهان ‏برگرداندن او به روسیه است اصرار می کند، و از ‏کشیشی که اولین عشق سالومه هم بوده کمک ‏می خواهد. در جواب کشیش که از او می خواهد ‏به روسیه برگردد و به او تذکر می دهد که یک ‏زن، نسبت به جامعه تکالیفی دارد. چنین پاسخ ‏می دهد:« ما باید این کار را بکنیم. باید آن کار را ‏نکنیم. من اصلاٌ نمی دانم این «ما» کیست. تنها ‏من از «خودم» چیزهایی می دانم. من نمی توانم ‏بنا بر ایده آلی زندگی کنم. اما می توانم بی شک ‏آن چه سهم من از زندگی است را زندگی کنم و ‏این کار را به هر قیمتی شده انجام می دهم. با ‏رفتاری چنین، حتماٌ نماینده ی هیچ پرنسیپی ‏نخواهم بود. اما چیز بسیار فوق العاده تری را نشان ‏می دهم، چیزی که در من می جوشد، چیزی که ‏سرشار از گرمای زندگی است. پر از لطف است، ‏چیزی که سعی بر گریز دارد.»‏
و هنگامی که نیچه نیز عاشق او می شود و به او ‏پیش نهاد ازدواج می کند، با خنده  می گوید: یک ‏ازدواج بورژوایی! با بهترین قرار دادها! مگر نه؟
و آن زمان که با پل ری و یا با فردریک نیچه و ‏یا حتا با همان کشیش است از چه حرف می زند: ‏از مذهب، از مرگ، از سکس، از خدا، از آسمان و ‏جهنم. این سوژه ها مورد اختلاط آندره آسالومه ‏است با مردانی که او را احاطه کرده اند. در حالی ‏که در تمام نامه های بین فروغ و پرویز شاپور که ‏چون ناجی ای در ذهن او جلوه داشت، سخنی ‏نیست مگر نفیِ خود، نفی روح سرگردانِ شاعرانه ‏ای که از همان دوران جوانی در او سر می کشید و ‏چون راه خروج و بروزی نمی یافت به بیماری و ‏بدبختی تعبیر می شد. و در نهایت به آرزوی مرگ.‏
بیش از این در زندگی آندره آسالومه پیش نمی ‏روم. همین مقدار هم برایم کافی است. اختلاف ‏بیش از 70 سال است. از آن جامعه عقب مانده و ‏یا عقب نگه داشته شده که در آن «فرد»، «خود»، ‏‏«فردیت» ارزش برتر نیست، نمی توانسته ‏‏«فروغ»اش نامه هایی غیر از این بنویسد. نامه ‏هایی که همه پر از التماس است به معشوق که ‏بیاید و او را ببرد. بیاید او را نجات دهد. بیاید و درِ ‏سعادت را به روی او بگشاید. حتا آن جا که خودِ ‏ناجی نیز نقش «صاحب» و «مالک» را بازی می ‏کند و نه عاشق را. که هنوز ازدواج صورت نگرفته، ‏نقش شوهر را دارد نه معشوق را.‏
می گویم درد از کجاست؟ از پرویز شاپور است ‏که می گوید:  «اصولا نسبت به جنس مخالف نظر ‏خوبی ندارم و نمی توانم باور کنم که در نزد ‏شماها حقیقتی یافت شود و اگر هم یافت شود ‏مطمئن هستم بسیار ناقابل و ناچیز است ....این ‏ایده ی من است در این باره جز این که خلاف آن ‏را تو عملا به من ثابت نمایی.» یا از فروغ است که ‏می نویسد: « برای من بنویس ببینم آیا من حق ‏دارم این طور فکر کنم آیا افکار من صحیح است، ‏بد نیست، گناهکارانه نیست. آیا تو آن ها را می ‏پسندی؟» یا از جامعه ی سنتی و عقب مانده و ‏مرد سالار است؟ که پدر فروغ را به دعوا با مادرش ‏می کشاند که او دخترشان را فاسد کرده است و ‏حالا شعرهایش در مجلات چاپ می شوند. یا درد، ‏همه ی این هاست و یا از همه ی این هاست؟
و باز هم تفاوت و میزان این تفاوت را در زندگی ‏آندره آسالومه می جویم. نیچه او را «با هوش ترین ‏و با استعدادترین زنان می نامد... که مثل یک ‏عقاب است و مثل یک شیر شجاع». در حالی که ‏این جامعه با زنی چون فروغ چنان می کند که ‏درباره ی خود بنویسد: «من شایسته ی هیچ گونه ‏محبت و ترحمی نیستم. من یک آدم بدبختی ‏هستم که روح سرگردانم هر لحظه مرا به یک ‏طرف می کشد و سرانجام هم می دانم جایم ‏کجاست.»‏
‏« نمی دانی من چه قدر دوست دارم بر خلاف ‏مقررات و آداب و رسوم و بر خلاف قانون و افکار و ‏عقاید مردم رفتار کنم، ولی بندهایی بر پای من ‏است که مرا محدود می کند. روح من در ‏چهاردیواری قوانین سست و بی معنی اجتماعی ‏محبوس مانده و من پیوسته فکر می کنم که هر ‏طور شده باید یک قدم از سطح عادیات بالاتر ‏بگذارم. من این زندگی خسته کننده و پر از قید و ‏بند را دوست ندارم.» و تفاوتی که به دنبال درکش ‏بودم در همین بندهاست که آندره آ سالومه آن ها ‏را در شانزده سالگی در هفتاد سال پیش از تولد ‏فروغِ من از پای خود برداشت و به این قید و ‏بندها پشت کرد، در حالی که امروز هنوز بعد از ‏گذشتن صد وچهل و پنج سال از آن تاریخ ما اندر ‏خم بندهای اخلاقی، سنتی و مذهبی گرفتاریم. ‏
هنگامی که در انتها می خواهم راه امیدی را باز ‏بگذارم و بگویم این ها همه مربوط به پنجاه سال ‏پیش است و جامعه ما، روشنفکرانِ ما، زنان و ‏مردانِ ما راه های بسیاری را طی کرده اند، با ‏نگاهی به جامعه ی امروز ایران، با یادآوری ِ ‏سخنان و رفتارِ رایجِ امروزمان، نمی گذارد که خود ‏را به این امید بسپارم. می گویم: این همان جامعه ‏است که 50 سال پیش، از فروغ یک زن «فاسد» ‏ساخت. همین جامعه است که با سرزدن از ‏بازبینیِ گذشته اش، آینده را در تکرار گذشته ‏تجربه می کند. همین جامعه است که از تاریخ ‏‏2500 ساله اش، از فضل الله نوری اش، از به بند ‏کشیدن و قضاوت های بی جا و شتابانه اش درس ‏نگرفته. این همان جامعه است که زنان همین که ‏معشوقه اند، فاحشه می شوند! همین که پی ‏استقلال اند، خراب به حساب می آیند. این همان ‏جامعه است که در موفقیت هر زنی ردی از ‏رختخوابی را می جوید و چنان چه نیابد آن را می ‏آفریند.‏
تفاوت در نگاهی است که زن را به عنوان ‏موجودی دارای روح، استعداد، اندیشه و احساس ‏نمی بیند. او را مستقل نمی خواهد و بهای این ‏استقلال را از او سخت می طلبد و آن که گردن ‏کشی کند بی شک با بدنامی بهایش را خواهد ‏پرداخت.‏
این همان جامعه ای است که فروغ را «اسیر» ‏می خواست؛ ولی او خود را رها کرد. در مقابل اش ‏‏«دیوار» کشید؛ ولی او «عصیان» کرد. تا آرزوی ‏مرگ و بیزاری از خود کشاندش، اما از خاکسترِ ‏خودِ خود ساخته اش، « تولدی دیگر» ساخت؛ ‏چرا که فروغ بود. اما دیگرانی که تا مرگ رفتند و ‏از آن دیوار نتوانستند به سوی نور سَرَک بکشند، ‏هم چنان بر حافظه ی تاریخ ما سنگینی می ‏کنند. ‏
اما در این پویش به حتمیتی دست یافتم و آن ‏این است که بی شک در چنان جامعه ای، فروغ ‏فرخ زاد، عاصی ترین روح اسیر و زنجیر گسیخته ‏ی آن بوده است که تا امروز نیز بی همتا مانده ‏است.‏
                                                                                    نجمه موسوی
                                                                                      آوریل 2006‏
‏ ‏