علی رغم این که در باره ی انقلاب مشروطیت ایران بسیار نوشته شده ولی درباره ی کیفیت آن و عوامل و نتایج آن هنوز ‏ابهامات زیادی در اذهان وجود دارد، مثلاً می گویند این که یک انقلاب وارداتی بوده، یا توطئه ی انگلیسی ها بوده و یا مثلاً کار ‏آخوندها و روحانیون بوده؛ اما اگر مسیری را که جامعه ی ایرانی از اوایل قرن نوزده به بعد، از نظر روابط جهانی، از نظر ‏اجتماعی- طبقاتی، از لحاظ مدنی و فکری طی کرده در نظر بگیریم می بینیم که این انقلاب در اساس ریشه در عمق جامعه ‏ی ایران داشته و چنین استنباط ها کاملاً غلط و در واقع ساده کردن موضوع است، و نمی شود یک حادثه تاریخیِ به این ‏عظمت را محصول یک اشاره ی جادویی استعمار انگلیس دانست یا فکر کرد که ناگهان از عالم غیب به روحانیت شیعه وحی ‏شد و آن ها هم به پشتیبانی این وحی با یک فتوا جامعه ی ایران را، آن هم در جهت مشروطیت، زیرورو کردند.‏
انقلاب مشروطیت در حقیقت منتجٌة یک رشته تحولات زیربناییِ درون جامعه ی ایران و در ارتباط با تحول سرمایه داری است ‏که این فعل و انفعالات حداقل یک دوره ی چهل پنجاه ساله را در بر می گیرد، برای این که مدت ها پیش از جنبش ‏مشروطیت یعنی از اوایل قرن نوزدة مسیحی یا سال های آخر قرن 13 هجری شمسی، اولاً ایران در یک رابطه ی جهانی ‏خاصی قرار می گیرد که تمام مبانی و مناسبات حکومتی و اجتماعی زیر سئوال می رود، ثانیاً از لحاظ طبقاتی- اجتماعی ‏دستخوش تحولاتی می شود که در عین حال زمینه را برای تحول فکری و رشد و گسترش افکار جدید فراهم می کند.‏
خیلی خلاصه کنیم: اوایل ، هجوم سرمایه داریِ متجاوز هلند و پرتغال و بعدها فرانسه و آخر سر روسیه و بخصوص انگلیس، هم ‏حکومت را ناگزیر وارد جریان تازه ای از تاریخ می کند، هم تکان هایی در جامعه ی شهری و نظام اقتصادیِ کل ایران بوجود ‏می آورد (قرار دادهای رویتر، بانک های شاهی انگلیس و استقراضی روس و...) و هم باعث می شود که مردم و اندیشمندان ‏جامعه با مسائل و افکار جدید پیشرفته آشنا بشوند، و بدنبال آن خواست های اجتماعی تازه ای در میان مردم مطرح می شود ‏که بیشتر جنبه ی ضد استبدادی و بی قانونی حاکم بر جامعه دارد و در عین حال دارای محتوای غنی بورژوا- دموکراتیک است ‏که در جنبش مشروطیت به طور کلی به عنوان «عدالتخواهی» مطرح می شود.‏
شما می بینید شرایط طوری شده که خود قدرت سلطنت استبدادی از همان اواسط قرن 13 هجری سعی می کند در تمام ‏زمینه های نظامی، فرهنگی، اداری، خودش را با دنیای جدید نزدیک و هماهنگ بکند: قشون جدید تشکیل می دهد که در ‏کنارش قورخانه و کارخانه ی اسلحه سازی در ست می کند؛ دارلفنون تأسیس می کند برای این که یک نظام فرهنگی و علمی ‏جدیدی را، که جوابگوی نیازهای تازه ی حکومت و جامعه است، جانشین نظام فرهنگی و علمی قبلی بکند؛ بکمک رجال ‏اصلاح طلب و ترقی خواه سازمان های جدید اداری را سامان می دهد و یا از همه بالاتر عدلیه درست می کند که به هرج و ‏مرج بی قانونی حاکم موجود خاتمه بدهد، و امثال این ها.‏
از طرف دیگر از نظر زیربنایی، سرمایه داری رشد می کند و بازار و اصنافش جان و قدرت تازه ای می گیرد (صنایع ماشینی و ‏کارگاه های جدید منسوجات کرمان و مشهد و اصفهان، ابریشم در شمال و... و صدور پارچه ی ابرایشمی و ...) یک نمونه از ‏رشد سرمایه داری و پیدا شدن شخصی بنام حاجی محمد حسن امین الضرب است که در پایتخت های چند کشور بزرگ اروپا ‏دفتر نمایندگی دارد؛ در داخل هم، علاوه بر انحصار ضرب سکه و ایجاد کارخانه ی برق، مسئولیت ساختن راه آهن را هم ‏برعهده می گیرد.‏
‏ از لحاظ فرهنگی تحصیلکرده های این زمان به تألیف و ترجمه ی کتاب هایی دست می زنند که  بیشتر آن ها به مسائل ‏اجتماعی می پردازند؛ همین طور مطبوعاتی در بعضی از کشورهای خارجی منتشر می شوند که بیشتر آن ها تبلیغ کننده ی ‏افکار سیاسی جدید هستند و فکر مشروطه خواهی و خواست های مشروطه را با قدرت و حدٌت تمام در سطح جامعه تبلیغ می ‏کنند.‏
علاوه بر این ها بعضی از روشنفکران مبارز و اصلاح طلب از بیست و چند سال پیش از مشروطیت به تأسیس سازمان های ‏سیاسی، مثل «مجمع آدمیت» یا «اتحاد اسلام» و مانند این ها دست می زنند، که بخصوص در جهت تغییر در نظام های ‏سیاسی تبلیغ و اقدام می کنند. در ارتباط با همین جنبش فکری- اجتماعی و سیاسی است که ده سال پیش از اعلام ‏مشروطیت میرزا رضا به قتل ناصرالدین شاه، سلطان صاحبقران، اقدام می کند که با تمام شاه کشی های طول تاریخ ایران در ‏اساس متفاوت است و در واقع جزئی از سیر جنبش مشروطه خواهی محسوب می شود.‏
بعد هم وقتی جنبش عمومی درمی گیرد، مسئله به هیچوجه آنطور نیست که کسی بتواند وانمود کند که مشروطیت با تحصن ‏عده ای در سفارت انگلیس در تهران شروع شده و با این کار هم تمام می شود. جنبش عمومی مشروطه خواهی، به طوریکه می ‏دانیم، سال ها طوی می کشد و با شکل های مختلفی از مبارزه، از تحصن ساده، تا یک جنبش عمومی، ابتدا میالمت آمیز و بعد ‏مسلحانه، پیش می رود؛ بعلاوه توده های مردم، بخصوص اصناف شهری نقش عمده ای در به ثمر رساندن آن بازی می کنند؛ ‏حتی در بعضی جاها، مثل مناطق شمالی، می بینیم که دهقان ها هم علیه ملاکان و تیولداران به میدان می آیند.‏
البته مسلم است که مشروطه خواهان از همه ی امکانات خارجی هم برای پیشبرد جنبش استفاده می کنند. این ها- علی رغم ‏این که تجٌار با استعمار مخالفند و این مخالفت خود را پیش از این هم در مبارزه ای سرسختانه علیه قرارداد تنباکو نشان داده ‏بودند- علاوه بر استفاده از سفارت انگلیس برای تحصن، ابائی ندارند که بشکل وسیعی از نیروهای مسلح خارجی مثل گرجی ها ‏و ارمنی ها و آذربایجانی های ساکن قفقاز، که بر ضد استبداد تزاری بسیج شده بودند، کمک بگیرند ولی این ها نمی تواند به ‏این معنی باشد که مشروطیت دست پخت سفارت انگلیس یا یپرم ارمنی و مجاهدان مسلح قفقاز است.‏
یکی دیگر از داوری های غلط در مورد مشروطیت اینست که این جرمان نتیجه ی خواست و تلاش ملاها و علما بوده. آن ها ‏هم که می خواهند این حکم را ثابت کنند تاریخ آن را تا زمان مبارزه ی خونین مردم علیه قرارداد تنباکو عقب می برند، که آن ‏را هم نتیجه ی فتوای میرزای شیرازی- یک دروغ بزرگ تاریخی- وانمود می کنند.‏
اتقاقاً نقش روحانیونی که در جریان مبارزه ی مشروطه خواهی وارد ماجرا شده اند، نه فقط آن ها که مثل شیخ فضل الله و یک ‏ردیف مجتهدین درجه ی اول به نفع استبداد و علیه مشروطیت مبارزه ی جدی کردند، بلکه آن ها هم که در جریان مشروطه ‏دخالت کردند از همان آغاز نقش ارتجاعی و بازدارنده بازی کردند. شاخص این علما هم سه شیخ ساکن نجف و دو سید ساکن ‏تهران بودند که البته در مبارزه با مرکزیت استبداد سلطنتی جانب مردم را گرفتند ولی در جریان کار با تمام قدرتشان کوشش ‏کردند که این جنبش کاملاً جنبه ی مذهبی به خود بگیرد و هر چه بیشتر از هدف های دموکراتیک اش دور بیفتد.‏
حالا چرا این حضرات در برابر دربار ایستادند دقیقاً به دلیل اقدام هایی بود که دربار در جهت- اگر بشود گفت- مدرنیزه شدن ‏مملکت و جامعه انجام میداد؛ برای این که این جهت گیری اولاً قدرت دربار را یکدست تر و منسجم تر و متمرکزتر می کرد و ‏در نتیجه قدرت علما را به طور جدی محدود می کرد. بگذریم از این که مثلاً عده ای از همین حضرات عباس میرزا را بخاطر ‏تشکیل قشون جدید تکفیر کردند یا بعضی از این ها علیه ساختن راه آهن فتوا دادند ولی به هر حال به طور کلی از وقتی ‏حکومت شروع به تقویت مرکزیت از طریق نوآوری های سازمانی کرد این ها احساس کردند که روزبروز دایره ی قدرتشان ‏محدود می شود و تضاد و درگیری هایی که گهگاه، در دایره ی قدرت، میان دولت و جامعه ی روحانیت در می گرفت وسیع و ‏ریشه دار شد. به همین دلیل وقتی کار جنبش مردم علیه استبداد دربار سلطنتی و به عنوان عدالتخواهی بالا گرفت آن علمایی ‏که به عنوان مشروطه خواه معروف شده اند دنبال آن راه افتادند که آن را به نفع تقویت و گسترش قدرت خودشان و در جهت ‏محدود کردن قدرت دربار مصادره کنند.‏
آن ها در جریان کار همیشه سعی می کردند تا رهبران متجدد و ترقی خواه مشروطه و بعدها بعضی نمایندگان مترقی را از ‏صحنه خارج کنند که برای نمونه می توان از فتوای آخوند ملا کاظم خراسانی در مورد ممنوعیت تقی زاده در کارها اسم برد ‏که در واقع نوعی تکفیر او بود برای این که او در دوره ی اول مجلس در موضع یک سوسیال دموکرات رادیکال عمل می کرد. از ‏همه مهم تر، و دردناکتر، تحمیل اصل اول و دوم متمم قانون اساسی بود که اولی طریقه ی جعفری اثنی عشری را مذهب ‏رسمی ایران می خواند و از آن بدتر این که طبق اصل دوم باید یک هیئت پنج نفره از فقها در مجلس می نشستند و مراقبت ‏می کردند که به قول خودشان «در هیچ عصری از اعصار مواد قانونیة آن مخالفتی با قواعد مقدسه ی اسلام و قوانین موضوعه ‏ی حضرت خیرالانام صلی الله علیه و آله وسلًم نداشته باشد». و جالب اینجاست که این اصل همان نوشته ی پیشنهادی شیخ ‏فضل الله نوری بود که مردم بخاطر دشمنی و لشکر کشی هایش علیه مجلس و مشروطیت او را به اعدام محکوم کردند ولی ‏حضرات علمای به اصطلاح مشروطه خواه این اصل پیش نهادی او را به اصول نظام مشروطه ی ایران تحمیل کردند. یکی دیگر ‏از این حضرات علما سید عبدالله بهبهانی بود که آنقدر فاسد بود و در کار تصویب قانون اساسی و پیشرفت کار مجلس کار ‏شکنی می کرد و با استبدادیان هم سر و سرٌ داشت که مورد تنفر همه ی آزادی خواهان بود و وقتی هم یک گروه مشروطه ‏خواه او را ترور کرد هیچ کس برای او دل نسوزاند. بد نیست برای آن ها که اطلاع ندارند بگویم که سلطنت رضا شاهی هم به ‏راهنمایی و فشار آیت الله نائینی، عقل منقصل سه آخوند ساکن نجف، و تئوری پرداز مشروطة اسلامی، و دو نفر دیگر از آیات ‏عظام همردیف او در نجف تطهیر و بر ملت ایران تحمیل شد.‏
توضیح آن که رضا خان سردارسپه برای الغای سلطنت خانواده ی قاجار و نشستن بر رأس قدرت به شعار جمهوری متوسل شد ‏ولی این علما، که در آنوقت بر اثر سیاست های دولت عراق موقتاً در قم ساکن بودند، جداً از او خواستند که از شعار جمهوری، ‏که طرفنظر کند برای این که نظام جمهوری مانع رسمی و قانونی تمرکز دائمی قدرت و تضمین کننده ی دخالت هر چه بیشتر ‏مردم در آن حکومت می شد، و برای این که در یک رژیم سلطنتی جامعه ی علما می توانستند راحت تر با یک پادشاه کنار ‏بیایند تا با جمهور مردم. چون جمهور مردم اگر در قدرت باشد میدان آزادی طبعاً بیشتر باز است و دموکراسی راحت تر ‏گسترش و تقویت پیدا می کند، واین همان چیزی بود که حتی همان به اصطلاح علمای مشروطه خواه هم به شدت از آن می ‏ترسیدند.‏
نتیجه بگیریم: جنبش مشروطیت محصول تحولات عینی و ذهنی جامعه ی ایران و در شرایطِ جهانی زمان خود و تحت تأثیر ‏آن شکل گرفت و پیروز شد.‏