|
تصویری از نخستین مجلس شورای ملی ایران
|
|
|
اسمارت
|
|
صفحه 2 از 2
پس از یک تعریف درخشان و کنایهداری از ارتباط بین قانون مدنی و مذهبی (عرف و شر) در ایام حکومت استبداد، ناطق بسخنان خود ادامه داد که از این پس در سراسر خاک مملکت یا قانون اجرا خواهد شد یعنی قانون شرع.
«احکام» و «منهیات» این قانون تغییر نخواهد کرد و قوانینی که مورد تصویب مجلس قرار میگیرد بر دو نوع خواهد بود. اول اموری که شرعا به طور کلی امر به آنها شده و تعیین خصوصیاتش منوط به تصویب علماء و مقتضیات عصر است مثلا نظیر . . .
دوم در مورد اموری که مباح است یعنی شرع آنها را واجب نشناختهاست.
این قوانین در حقیقت تعیین مصادیقی برای واجبات شرعیه برحسب اقتضاء زمان خواهد بود. بنابراین در هیچ موردی قوانین مصوبه مجلس مخالف با شرع نخواهد بود.
ناطق سپس نتیجه بحث خود را چنین خلاصه کرد. «از این رو قانونی که با رأی مجلس تصویب شده است لزومی ندارد که برای تأیید به هیئت دیگری ارجاع گردد».
این نطق که از نظر صراحت و استدلال شاهکاری است پر از عبارات و اصطلاحات شرعی ناطق در ایراد آن دقت کامل به خرج داد تا در تمام مراحل تعریف «تز» خود، قانون شرع را مستند خود قرار دهد. اگر این جنبه قانون اسلامی مورد قبول عامه قرار گیرد بدیهی است که راه برای ترقی هموار خواهد بود. ظاهرا سرنوشت مجلس بسته به تنازع بین آزادیخواهان و جامعه روحانیت میباشد بهرحال مادام که جامعه روحانیت پایبند اصول و تابع مجلس باشد شاه و درباریان مرتجع او قدرتی نخواهند داشت که مانع جریان امور مجلس بشوند.
آزادیخواهان میدانند که دست کم تا چند سالی نمیتوانند علنا خصم را مورد حمله قرار دهند از این رو امتیازات بزرگی به روحانیون دادهاند و احترامی اغراقآمیز نسبت به هیئت علماء نشان میدهند نتیجتا ماده اضافی که در بالا به آن اشاره شد با همین روح آشتی خواهانه و با وجود مخالفت مصمم نمایندگان تبریز بریاست تقیزاده و میرزا فضلعلیآقا، مجلس به آن رأی داد (2) به طوری که حوادث بعدی ثابت کرد، این پیشامد یعنی تصویب این ماده در واقع یک اقدام مدبرانه سیاسی بزرگی تشخیص داده شد زیرا همین موضوع زیرپای شیخ فضلالله را که با دریافت رشوه از دولت، مبارزه خود را علیه مجلس آغاز و نمایندگان را لامذهب نامید خالی کرد بدیهی است به محض این که آزادیخواهان زمان امور را بدست بگیرند مسلم است که این ماده کهنهپرستانه به طور دائم در حال تعلیق قرار خواهد گرفت.
ضمنا این نگرانی وجود دارد که عده قابل ملاحظهای از نمایندگان در تحقق بخشیدن منظوری که خود آنرا تجویز کردهاند، دلگرمی چندان از خود نشان نمیدهند. بسیاری از آنها به علل داشتن بستگیهای خانوادگی، منافع مادی یا مجالست و دوستی ممتد با طبقات رسمی، با دولت مربوط هستند. بسیاری تحت تأثیر جاه طلبیهای شخصی یا اغراض کوچک قرار میگیرند.
لیکن یک خمیرمایه یا عامل مؤثری از مردان شرافتمند و بیغرض وجود دارد که حقیقتا با علاقه صمیمانه برای نجات کشورشان تلاش میکنند. همه نمایندگان تبریز بلا استثنا از این دستهاند. این مردان ظاهرا از همان خمیرهای هستند که دموکراتهای واقعی از آن ساخته میشوند، آنها از نمایندگان خارجی یا وزیران ضد مجلس و یا درباریان دستور نمیگیرند، حتی لحن سخنانشان لحن مردان آزاده است و از تعارفات توخالی و تملقات اغراقآمیز که مطلوب این نژاد است عاری میباشد.
آنها افکاری مترقی و آزادیخواهانه دارند که شاید از روسیه آموخته باشند و از آن عجیبتر این که ظاهرا فساد ناپذیر هم میباشند. این را هم باید گفت که مناسبات و روابط آنها با مجتهدین هم حسنه نیست زیرا نسبت به مرجعیت آنها دائما مجادله مینمایند. در این مورد شک نیست که روش کاملا مستقل و صداقت آشکار آنها اثرات عمیقی درمیان مردم که رفته رفته آنها را به عنوان رهبران طبیعی خود مینگرند. باقی میگذارد.
شنیدن سخنان ایرانیان هنگام بحث درباره جلسات مجلس بسیار جالب است. در این گونه محاورات درباره مثلا نطق تقیزاده اظهار نظرهای تمجیدآمیزی از قبیل «به به» و «شیر مرد است» و این قبیل اظهارنظرهای تحسینآمیز درباره این قهرمان وجیهالمله همیشه بر لبان ایرانیان نقش بسته است. این اشخاص تنها افراد بیغرض و دوست مردم هستند که با دلبستگی کامل در پی خیر و صلاح آنها میباشند.
منظور از اظهارات بالا این نیست که مجلس را تطهیر کنم یا درباره امکانات موفقیت آن استنتاجی نمایم مجلس ممکنست در انجام وظایف بس خطیر خود با موفقیت یا با شکست روبرو شود. از قدیم گفتهاند «مسابقه همیشه بروفق مراد تند روان نیست کما این که نبرد هم همیشه به نفع اقویا تمام نخواهد گشت» پیش آمدها و جریاناتی که مجلس کنترلی برآن ندارد، ممکنست موجب سقوط موقت آن گردد.
نارضائی داخلی، خیانت و حتی اشتباهات خود مجلس ممکن است موجبات انحلالش را فراهم نماید لیکن حقیقت این است که در حال حاضر، مجلس شورای ملی به هیچ وجه یک هیئت قابل تحقیری که شخص ممکن است در ایر بعضی قضاوتهای خصمانه خارجی آن را چنین فرض نماید نیست. لحن مذاکرات آن پیشرفت بسیاری نموده و در میان نمایندگان مجلس به تازگی یک وقار ناشی از احساس مسئولیت مشهود میباشد. از نقطهنظر فقدان بینظمی بر اکثریت مجالس اروپائی برتری دارد و از این حیث حتی با «مادر» پارلمانها (پارلمان انگلستان) به خوبی قابل مقایسه میباشد.
هرکس در این مورد تردیدی احساس کند، خوب است جریان جلسهای را که طی آن درباره اخراج نایبالسلطنه وزیر جنگ رأی گرفته شد، بررسی نماید.
نایبالسلطنه شاید منفورترین شخص ایران باشد و در جریان مذاکرات همین جلسه چیزهای بدو مطالب زنندهای درباره او گفته شد، با وجود این از حدود نظامنامه مجلس تجاوز نگردید. مجلس پس از یک بحث و مذاکراتی که از روی متانت و وقار انجام گرفت با اکثریت قریب به اتفاق به برکناری عموی شاه رأی داد و سپس به آرامی بکارهای روزانه خود پرداخت.
این جلسه با صحنه جلسه پرهیاهوئی که طی آن مسیو نوز از خدمت برکنار شد، تفاوت خیلی فاحش داشت شکی نیست که بیاطلاعی و بی تجربگی بسیاری از نمایندگان هم موجب تمسخر قرار میگیرد.
البته مذاکرات مجلس هنوز فاقد جنبه قاطعیت است و مثل روزهای اول تشکیل آن مذاکرات خارج از موضوع پیش میآید. لیکن در کمیسیونهای مجلس و جاهای دیگر بیش از آن چه از گزارشهای مربوط به جلسات استنباط میگردد، کارهای عملی انجام میگیرد و هر روزه بر تجربه نمایندگان افزوده میگردد و علیرغم کارشکنیهای دولت توانستهاند چندین رفورم مهم را عملی سازند. باید درنظر داشت که این کارها با وجود مخالفت جدی دولت، خصومت خارجیهای ذینفع و وضع بسیار ناگوار مالی که کشوری میتواند تحمل کند، انجام یافته است. از این رو چنین به نظر میرسد که مجلس شورای ملی در تلاش کنونی خود سزاوار و شایان احساس همدردی و پشتیبانی است و صرفنظر از این که نتایج این تلاش آن در این موقع چه خواهد بود، قطعا تأثیر پایداری در روحیه ملی باقی خواهد گذاشت.
قلهک 12 ژوئیه 1907 (*)
پاورقی:
(*) نقل از صفحات 372 – 382 کتاب «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران . . .، جلد اول، استخراج و تهیه، حسن معاصر، تهران، 1353
1ـ مقصود این آیه است «ولاتحسینالذین قُتلوا فیسبیلالله امواتا بل احیاء عندر بهم یرزقون». سوره آل عمران (سوره سوم آیه 168) – ح. م.
2ـ مقصود اصل دوم متمم قانون اساسی است که به موجب آن اجمالا مقرر شده است که در هر دورهای از ادوار مجلس هیئتی که کمتر از پنج نف نباشند از مجتهدین طراز اول که مطلع از مقتضیات زمان هم باشند با تشریفات خاصی که در همان ماده ذکر شده است تعبین و به عنوان نماینده مجلس معرفی میشوند تا نسبت به مسائلی که در مجلس مطرح میشود از جهت این که مخالفتی با قواعد مذهب اسلام نداشته باشد مذاکره و اظهار نظر نمایند. باید دانست که این ماده یا «اصل دوم» از متمم قانون اساسی که در آن موقع برحسب ضرورت بنا به مقتضیات زمان تدوین و تصویب گردید از دوره دوم به بعد به علت جمع نشدن شرایط و خصوصیات مذکور در آن «اصل» عملا متروک مانده و اساسا موردی هم برای لزوم آن پیدا نشده است – ح.م.
|
Once
Monthly
