‏هرکسی که از نخستین روزهای تشکیل مجلس تا به امروز شاهد جریان جلسات [آن] بوده است قطعاً متوجه تغییر و بهبود لحن ‏مذاکرات مجلس، که طی یکی دو ماه اخیر مشهود می‌باشد گردیده است.  طی چند ماه اول که مجلس به صورتی ظاهرا ناپایدار ‏بوجود آمده بود و حتی با وجود اعطاء قانون اساسی در تلاش تثبیت موقعیت قانونی خود بود نمی‌توان ادعا کرد که مذاکرات مجلس ‏نمودار استعداد شخصی یا نشان دهنده توانائی ناطقین و استعدادشان برای این نوع مذاکرات می‌باشد. ‏
البته این امر اجتناب‌ناپذیر بوده است چه مشکلاتی که می‌بایست مجلس به هنگام تشکیل در برابر آن مقاومت کند، بیشمار بود. ‏
عدم آشنائی کامل نمایندگان با نظام پارلمانی، احساس ناپایداری در برابر تحریکات دشمنان پارلمانی از داخل و خارج هر دو، روش ‏خصمانه دولت، رقابت شخصی خود نمایندگان، همه دست بدست هم داده و موجب آشفتگی مذاکرات مجلس و حتی بی‌نظمی آن ‏می‌گشت.  مجتهدین هم پیش از این که تحت یک نظمی درآیند، دردسر و ناراحتی ایجاد می‌کردند.  از جمله در یک مورد سید ‏محمد دستور داد که اتباع او یکی از نمایندگان بی‌چاره را که نظریه‌اش برخلاف نظرات او بود، ازجلسه مجلس بیرون کنند.  ‏پیش‌بینی وقوع چنین مشاجرات و پیش آمدی برای مجاب کردن مخالفان، قطعا نمایندگان روشنفکرتر مجلس را مأیوس می‌کرده ‏است.  بهرحال مجتهدین بزودی روبراه شدند و اکنون دخالت‌های آن‌ها در بحث‌های مجلس بیشتر جنبه پارلمانی یافته است.  ‏بی‌اطلاعی غالب نمایندگان نه تنها در مسائل کشورداری بلکه در مورد پیش پا افتاده‌ترین مسائل اداری ونیز تعصبات جاهلانه عده ‏قابل ملاحظه‌ای از مجلسیان در روزهای اولیه برای خیرخواهان مجلس شورای ملی یأس‌آور بود.  مثال زنده‌ای برای نشان دادن این ‏نوع بی‌اطلاعی‌های تعصب‌آمیز صحنه تماشائی و تفریحی است که یک نماینده مجلس به نام بحرالعلوم (دریای دانش) سخنان رئیس ‏مجلس را که لایحه مربوط به انجمن‌های ملی را قرائت می‌کرد، قطع نموده و تقاضا نمود که کلمات «تئاتر» و «موزه» از لایحه ‏حذف شود زیرا مخالف مذهب اسلام بوده و بنابراین نجس می‌باشد.  از لحاظ تشخیص مراحل رشد مجلس این نکته قابل توجه ‏می‌باشد که یک چنین اظهارات کودکانه بایستی جدی تلقی شده و آن «کلمات زشت» از متن لایحه حذف گردد. ‏
به نظر می‌رسد که بهبود لحن عمومی مباحثات مجلس از هنگام ورود نمایندگان تبریز و یا بهتر از موقع کناره‌گیری سعدالدوله ‏شروع می‌شود.  نمایندگان آذربایجان خیلی زود توانستند برتری مشخص خود را بر اکثریت زیادی از نمایندگان آذربایجان خیلی زود ‏توانستند برتری مشخص خود را بر اکثریت زیادی از نمایندگان نشان دهند و یکی دو تن از آن‌ها مثلا سیدحسن تقی‌زاده و میرزا ‏فضلعلی آقا به نظر می‌رسد که دارای خصوصیات اخلاقی کاملا بارزی می‌باشند شخص اولی نظریات مترقیانه‌ای دارد که با افکار ‏اروپائی و عقاید سوسیالیستی متجانس است بهرحال اشتباه است که او و یا همقطارانش را صرفا اشخاصی خیالی یا انقلابی تصور ‏نمائیم. ‏
حیاتی‌ترین مسئله‌ای که دائما پیش می‌آید و مورد علاقه محققین و هم سیاستمداران می‌باشد مسئله اسلام و ارتباط آن با جنبش ‏آزادی‌خواهی است لازم به توضیح نیست که در این جا به همان اندازه که در اروپا سنجیده می‌شود دموکراسی کاملا آگاهست که ‏روحانیت مخالف آن می‌باشد آیا این اتحاد غیرطبیعی بین مذهب و دموکراسی باید ادامه یابد یا بزودی بین آن‌ها شدیدا قطع رابطه ‏شده و اتکاء‌شان از بین خواهد رفت؟ ‏
بد نیست در این جا جمله‌ای از کتاب «حواریون» نوشته «ارنست رنان» را که پیش‌بینی کرده است اگر مذاهب خود ر با روح ‏ترقیات مدرن سازش ندهند بچه سرنوشت اجتناب ناپذیری دچار خواهند گشت در این جا نقل نمایند «باید گفت یگانه مذهبی که ‏حاضر نیست در اجراء اصول و شرایع مذهبی یک نرمی و انعطافی بپذیرد دین اسلام می‌باشد.  در ایران به خصوص یک مایه و نطفه ‏روحیه سهل‌انگاشتن امور و مسالمت‌جوئی وجود دارد و به عقیده من (ارنست رنان) اگر تعصب علمای مذهبی، این مایه و نطفه‌های ‏خوب و پسندیده را خفه کنند دین اسلام نابود خواهد شد چون این دو نکته بدیهی را باید درنظر داشت اول این که تمدن نوین ‏مایل نیست که مذاهب قدیمی و باستانی به طور کلی نابود شود دوم این که این تمدن جدید تحمل نخواهد کرد که دستگاههای ‏مذهبی قدیمی سد راه پیشرفت کارهایش بگردد.  از این رو دستگاههای مذهب دو راه بیشتر در پیش ندارند یا باید قائل به ‏اصلاحاتی بشوند و یا نابود گردند.» ‏
محققی که مذاکرات مجلس را مورد مطالعه قرار دهد بزودی معتقد می‌گردد که این بذر پسندیده در اثر تعصب علماء مذهبی هنوز ‏بفساد نگرائیده و دیگر این که اسلام در ایران برآن است که پیش از شکستن در برابر قانون، سر خم کند. ‏
در ارزیابی موقعیت اسلام در ایران نباید فراموش کرد که پیروان فرقه شیعه این مذهب نسبت به فرقه سنی بیشتر مستعد ترقی و ‏بیشتر قابل انعطاف بوده و هم در اصول و شرایع مذهبی کمتر از سنی‌ها قاطع و سرسخت می‌باشند. ‏
در این جا قائل به «اجتهاد» یا تجدید الهام می‌باشند بدین معنی که در را بروی تغییرات آینده و امکان بعضی اصلاحات مفتوح ‏می‌دانند. ‏
توجه به سماجتی که کارگردانان جمعیت اصلاح‌طلب برای نشان دادن این که هدف اسلام همان هدف آزادی است، شخص را ‏باعجاب وامیدارد.  شعارهائی از قبیل «حراست حقوق اسلام»، «حفظ بیضه اسلام»، «پشتیبانی از قانون شرع مقدس» و غیره مرتبا ‏در سخنرانی‌هائی که در توجیه هدف‌های مجلس شورای ملی ایراد می‌شود، بگوش می‌رسد.‏
در مراسم سالروز مرگ دو سیدی که در اغتشاشات تابستان پارسال که عملاً سرآغاز جنبش اصلاح‌طلبی بود به قتل رسیدند ‏روزنامه رسمی مجلس با سرولحه سیاه که نشان سوگواری است منتشر گردید و مقاله‌ای که در زمینه حادثه مزبور نوشته شده بود: ‏این عنوان را داشت «آنهائی را که در اه خدا کشته شده‌اند مرده فرض نکنید آنها زنده‌اند و در حضور خداوند متنعم می‌باشند» (1) ‏این آیه که پس از اعلام اتحاد مسلمانان آن را یکی از فصیح‌ترین آیات قرآن می‌دانند به عنوان پیامی از جانب خداوند به پیامبر نازل ‏شد تا به آن‌هائی که در جنگ مقدس (جهاد) با کفار کشته می‌شوند، ابلاغ شود.  وقتی به خاطر آوریم که در آن زمان هزاران تن از ‏افراد با ایمان با دلی خوشحال و این آیه بر لب بسوی مرگ رفته‌اند معنی و اهمیت آن در این مورد به خوبی درک می‌شود. ‏
در این جا کفار یعنی جنگجویان مسیحی در جنگ‌های صلیبی دیگر دشمن اسلام نیستند بلکه حامیان استبداد یعنی دشمنان ‏مردم، دشمنان اسلام محسوب می‌شوند.  اکنون «راه خدا» یعنی «سبیل‌لله» همان راه آزادی است. ‏
جامعه روحانی به حساسیت این تاکتیک زیرکانه دشمنان خود پی می‌برد و خطری را که موجودیت آن را تهدید می‌کند، به خوبی ‏درک می‌نماید، لیکن به تله‌ای افتاده که کوشش برای رهائی از آن خطرناک بلکه مهلک است. ‏
سیدمحمد مجتهد که نبستا مردی روشن بین و نمونه غیرعای یک روحانی امین و صادق است، بارها مراتب نگرانی خویش را ‏نسبت به آینده طبه خود ابراز داشته است.  هنگام بحث درباره تشکیل محاکمه عدلیه با یک بیانی که خالی از کنایه و شوخی تلخی ‏هم نبوده اظهار تردید نمود که پس از تشکیل این دادگاهها آیا وظیفه‌ای دیگر هم برای روحانیون باقی خواهد ماند؟  از این رو ‏جامعه روحانیون بارها تلاش کرده‌اند تا حقوق خود را تثبیت نمایند و با درنظر گرفتن این هدف، مجلس را وادار کردند که یک ‏ماده‌ای به قانون اساسی اضافه نمایند مشعر بر این که کلیه لوایح بایستی قبل از تصویب به کمیته‌ای مرکب از پنج نفر از مجتهدین ‏محول شود و این کمیته تشخیص دهد که آیا در لایحه موضوع بحث موادی وجود دارد که با قوانین اسلامی مباینت داشته باشد یا ‏خیر؟  میرزا فضلعلی‌آقا نماینده تبریز نطق جالبی در مخالفت به این پیشنهاد ایراد کرد. این پیشنهاد از آن جهت قابل توجه می‌باشد ‏که نشان دهنده شیوه‌های زیرکانه حزب مترقی در راه برطرف کردن بعضی از فروغ قوانین اسلامی می‌باشد که سدّی در راه ترقی ‏ایجاد می‌نماید.  در ترجمه دشوار است و بدون داشتن اطلاعات خاصی درباره قانون شرع امکان ندارد که نکات حساسی را که در این ‏سخنرانی پرمغز بکار رفته است تشریح نمود اما می‌توان به طور اجمال جان کلام را به شرح زیر خلاصه کرد: