«تکوین سرمایه داری...» در ۴۱۶ صفحه (روایت دقیق و کلمه به کلمه ی متن فرانسه به زبان فارسی) و در سه ‏فصل و یک بخش بسیار کوتاه با عنوان «نتیجه و پایان» و به شرح ذیل تنظیم گردیده است:‏
فصل اول: دولت و سازمان های آن
۱- دربار. ۲- اشراف، نجبا، زمینداران بزرگ. ۳- سازمان اداری. ۴- ارتش
فصل دوم: نفوذ مناسبات سرمایه داری در بطن نظام زمینداری
۱-‏ ورود غرب به ایران. ۲- ترازنامه ی صدور کالا به ایران. ۳- ترازنامه ی صدور سرمایه به ایران.‏
فصل سوم: موقعیت اقتصادی و گروه بندی اجتماعی
1-‏ دروستائیان. ۲- ایلات و عشایر.۳- پیشه وران ۴- بورژوازی تجاری، بورژوازی صنعتی، بورژوازی ملاک. ۵- روحانیون. ۶- ‏کارگران.۷- اقشار ماقبل پرولتری.‏
نتیجه و پایان: انحطاط دولت، ایران در آستانه انقلاب.‏
منطق چنین حکم می کرد که پرگویی را کنار بگذاریم و با صرف نظر کردن از فصل های بسیار طولانی و فنی که همراه با کتاب شناسی ‏و پانویس های کتاب شناسانه بوده است- رویهم بیش از ۲۵۰ کتاب و ۷۰۰ پانویس- کوتاه ترین بخش را انتخاب و به علاقمندان عرضه ‏کنیم. باشد که مورد قبول افتد.‏
‏                                                                                          محمد رضا فشاهی

انقلاب اجتماعی چیست؟ انقلاب اجتماعی عبارت است از انتقال قدرت حاکمه از دست طبقه ای به دست طبقه دیگر. یعنی موضوع ‏اساسی هر انقلاب مسئله قدرت یا حاکمیت دولتی است. انقلاب اجتماعی عبارت است از حل تضادهای اجتماعی به شکلی که به تغییر ‏کیفی زیربنا و روبنا یعنی تغییر صورت بندی اجتماعی منجر شود. بدین معنی که تضاد میان رشد نیروهای مولده با مناسبات تولیدی ‏موجود، مبانی اقتصادی یعنی شرایط مادی انقلاب را فراهم می آورد و در مرحله معینی ضرورت انقلاب اجتماعی را مطرح می سازد.‏
به عبارت دیگر نیروهای مولده مادی جامعه در مرحله معینی از رشد مناسبات خود، با مناسبات تولیدی موجود که به مثابه بندی بر پای ‏نیروهای مولده است در تضاد قرار می گیرد. اهمیت تاریخی انقلاب اجتماعی در آن است که به هنگام انتقال از یک فرماسیون اجتماعی، ‏اقتصادی به فرماسیون دیگر و مترقی تر، شکل کهنه شده مالکیت وسایل تولید را ملغی می کند و متناسب با خصلت نیروهای مولده ‏مناسبات نوینی برقرار می سازد که موجب رشد سریع این نیروها می شود.‏
نیروی محرک انقلاب، آن طبقات و گروه های اجتماعی هستند که تحول انقلابی را اجرا می کنند. ترکیب نیروهای محرک انقلاب به ‏بنیاد اقتصادی انقلاب و وضع عینی طبقات در جامعه مربوط است، ولی عوامل دیگری نیز مانند آگاهی اجتماعی و تشکل تودهها در این ‏امر موثر است. در تمام انقلابات اجتماعی که در آن گروه ها و طبقات گوناگون به عنوان نیروی محرک انقلاب عمل می کنند، همیشه یک ‏طبقه است که می تواند نقش رهبری را ایفا کند و این رهبری موجب پی گیری کامل آن انقلاب است.‏
اما برای تحقق یک انقلاب اجتماعی تنها فراهم آمدن شرایط مادی یا ذهنی انقلاب یعنی نارضایی طبقات و گروه های مولده جدید و ‏مخالفت آن ها با طبقات کهن - و سازمان  سیاسی آن دولت - کافی نیست. برای تحقق یک انقلاب اجتماعی علاوه بر فراهم آمدن شرایط ‏مادی یا ذهنی انقلاب، فراهم آمدن شرایط دیگری نیز که اصطلاحاً "شرایط عینی" نام دارد ضروری است. "شرایط عینی" عبارت است از ‏آن که نه تنها دیگر طبقات استثمار کننده و نماینده سیاسی آن دولت نیز نتواند به شیوه گذشته حکمرانی نماید. مجموعه این تحولات ‏موجب وضع انقلابی می گردد و سه نشانه عمده وضع انقلابی عبارت است از:‏
‏1 – بحران ملی عمومی که هم استثمار شوندگان وهم استثمار کنندگان را در برگیرد. بدین معنی که نه فقط استثمار شوندگان (پایینی ‏ها) نخواهند به شیوه گذشته زندگی کنند، بلکه استثمارگران هم نتوانند به شیوه گذشته حکومت نمایند.‏
‏2 – تشدید فوق العاده فقر و نیاز توده های زحمتکش.‏
‏3 – تشدید قابل ملاحظه فعالیت توده های زحمتکش به نحوی که آن ها در نتیجه بحران عمومی و هم در نتیجه اقدامات خود هیئت ‏حاکمه بیش از پیش به مبارزه تاریخی مستقل جلب شوند. انقلاب بدون وضع انقلابی میسر نیست و وضع انقلابی نتیجه دگرگونی های ‏عینی معینی در زندگی اجتماعی است. این دگرگونی ها نه فقط به اراده افراد و احزاب و گروه های جداگانه، بلکه حتا به اراده طبقات ‏جداگانه نیز بستگی ندارد.‏
در فصول گذشته فراهم آمدن شرایط عینی یا مادی انقلاب یعنی نارضایی و فقر و درهم شکستگی طبقات و گروه های مولده و تضاد آن ‏ها با مناسبات تولیدی موجود به تفصیل بررسی گردید. طبقات و گروه های ناراضی و مخالف دولت در ایران در اواخر قرن 19 و اوایل قرن ‏‏20 عبارت بودند از:‏
‏1 – روستائیان‏
‏2 – بورژوازی صنعتی‏
‏3 پیشه وران‏
‏4 – کسبه یا تجار خرده پا‏
‏5 – کارگران‏
‏6 – اقشار ماقبل پرولتری‏
‏7 – گروه روحانیون انقلابی
به این فهرست باید گروه روحانیون محافظه کار مخالف دولت، بورژوازی ملاک و گروهی از اشراف و نجبا و کارمندان عالی رتبه دولتی را ‏نیز اضافه نمود. روحانیون محافظه کار خواستار حقوق از دست رفته خود نظیر حق قضاوت و استفاده از املاک مذهبی و نیز تأسیس نوعی ‏حکومت روحانی (تئوکراسی) بود و در این راه از منافع بورژوازی ملاک دفاع می نمود.‏