خلاصه‌ی سخنرانی داریوش آشوری
‏ در کنفرانس صدمین سال انقلاب مشروطیت‏

آشوری در این گفتار به ناسیونالیسم مدرن در ایران و مفهومِ ایرانیت در آن پرداخت.  به نظر وی ناسیونالیسم مدرن  با اسلامیّتِ جهانِ ‏ایرانی در تضاد بوده است و این تضاد سرانجام خود را در پیکره‌ی جمهوری اسلامی متبلور کرده است. وی به این نکته پرداخت که، ‏برخلاف برداشت ناسیونالیستی از تاریخ ملی، که آن را چیزی یکپارچه و ناگسستنی و حامل یک روح ملی جاودانه می‌شناساند، تاریخ ایران ‏از دوران بعد از اسلام گسست‌های اساسی داشته است و، در نتیجه، "روح ملی" نیز، بر اثر آن گسست‌ها، دچار دگردیسی‌های ژرف شده ‏است.  در واقع، آن یکپارچگی رسمی دوران ساسانی با پادشاهیِ ایرانی‌نژاد، دینِ بومیِ ایرانی، و زبانِ ایرانی، که با تکیه بر آن‌ها می‌توانست ‏‏"ایران" و "انیران" را یکباره از هم جدا کند و رویاروی هم بگذارد، با ورود اسلام و افتادن پادشاهی به دست اقوام ترک‌نژاد یا ترک‌ و ‏مغول‌زبان، از هم پاشید و زبان به عنوانِ تنها عاملِ ارتباط با ایرانیّت پیش از اسلام ماند، آن هم با درآمیختگیِ بی‌نهایت با زبانِ عربی. اما بر ‏این‌همه می‌باید یک خاطره‌ی قومی را هم افزود که با یک اثرِ بی‌همتا، یعنی شاهنامه‌ی فردوسی، زنده ماند. همین خاطره‌ی قومی و زبانِ ‏فردوسی ست که هزار سال پس از سرایشِ آن، از راهِ چیرگیِ ناسیونالیسم بر فضایِ ذهنیّتِ روشنفکری نوخاسته، بر تارک زبان و ادبیات ‏فارسی می‌نشیند و سرمایه‌ی ایدئولوژیکِ برپاییِ دولت‌-‌ملتِ مدرن در دورانِ رضا شاه می‌شود. امّا ناسیونالیسمِ مدرن، با ناسازگاری‌هایِ ‏ریشه‌دارِ ساختاری تاریخیِ اقتصادِ روستایی‌-‌شبانی، نظامِ سیاسیِ استبدادِ شرقی، و فرهنگِ بنا شده بر بنیادِ دینداری و اساطیرِ یک دینِ ‏جهان‌روا، نه یک دینِ بومی، نتوانست در برابرِ قدرتِ بسیجگرِ دین قدرتِ بسیجگری در جهتِ سکولاریسمِ مدرن از خود نشان دهد یا بخت ‏تاریخیِ فرادستی نیافت. کشاکش میانِ این دو عنصر ایدئولوژیک از روزگارِ جنبشِ مشروطیّت تا کنون از عواملِ سرنوشت‌ساز در تاریخِ ‏مدرنِ کشور بوده است و زاینده‌ی بحرانی که تا امروز ادامه دارد.‏