آنچه در زیر می خوانید، مقاله ایست از سیروس بینا و خلاصه ای از سخنرانی داریوش ‏آشوری که هر دو نفر این عزیزان از شرکت کنندگان کنفرانس صدمین سال مشروطیت ‏در شیکاکو بودند.‏

***** 

‏"صحبت حکاّم ظلمت شب یلداست
نور زخورشیـــد جوی بو کـه برآید"‏
                                           حافظ

امروز درست یکصد سال است که ازجنبش ‏مشروطه درایران می گذرد. جنبشی که درعنفوان ‏فشرده ترین قرن از تاریخ پر تحوّل سرمایه داری ‏پا به عرصۀ وجود گذاشته است. و نیزجنبشی که ‏به جهت ضربه پذ یری سیاسی و شکنندگی ‏اجتماعی، و نیز عدم باروری اقتصادی هنوز در ‏میان این فشردگی ها نامراد و ناکام باقی مانده ‏است. دراین یکصد سال این جنبش را، ازوجوه و ‏دیدگاههای گوناگون، بسیار به تماشا نشسته اند. ‏امّا غالب این بازنگریها عموماً مشروطیت را بر ‏محور مفهوم "مّلت" و"ملّیت" سنجیده اند. به ‏عبارت دیگر، "ملّت"، به مثابۀ حقیقت از پیش ‏انگاشته‎ (Axiom)‎تقریبأ چاشنی تمامی این ‏بازنگریها و بررسی ها می باشد.‏
امّا حقیقت این است که "مّلت"خود مفهومی ‏است نوین و از این رو بامناسبات سرمایه داری و ‏نهادهای تاریخی مدرنیته پیوندی ویژه و تنگاتنگ ‏دارد. بنابرین، کاربرد "مّلت" به مفهوم فراتاریخی ‏و ورا اجتماعی آن امری ذهنی، یعنی ایده آلی، و نابجا است. پس کشف ویژگی ملّت به معنای ‏مدرن آن‎(Nation)‎‏ همانند راهنمائی است که ما ‏را از یکطرف به دیالوگ مشّخص حال و گذشته ‏هدایت میکند و از طرف دیگر مناسبات ماّدی و ‏
اجتماعی ونیز چرائی اکنون را در رابطه و در ‏راستای دوران کنونی محک میزند. بنابراین، در ‏این صحبت مختصر و در این همایش ویژۀ ‏صدساله سعی من این است که از تکرار مکرّرات و ‏تفصیل وقایع مهّم و تاریخ ساز این دوره اجتناب ‏نموده، و بجای آن با ارائۀ چهارچوبی متودولوژیک ‏و دورانی (نه فرا تاریخی) به پایگاه و جایگاه ‏انقلاب مشروطه درایران نظری بیاندازم.      ‏
جنبش مشروطه و پدیدۀ تجّددخواهی یا ‏مدرنیته درایران با مهفوم ویژۀ "مّلت" رابطه ای ‏دیالکتیکی دارد. بدین معنی که تا پیش ‏ازاینمقطع تاریخی، یعنی دوران سرمایه داری، ‏پدیده ای انسجام یافته به مفهوم مدرن"ملّت ‏ایران"، چه ازلحاظ نظری وچه از نظرساختار ‏واقعی وکانکریت اجتماعی، وجود ندارد. چنین ‏انسجام یافتگی، که رفته رفته تبلورخویش را در ‏پروسۀ جنبش مشروطه نمایا ن می سازد، همانا ‏پدیدارشدن"مّلت" به معنای امروزی و مدرن آن، ‏یعنی بازتابی ازجامعۀ "تجسم یافتۀ" ایران و گذار ‏تاریخی آن به عصر تجّددخواهی و تجّدد گرائی ‏میباشد.  بدین ترتیب، «بِنِدیکت اندرسن» دراثر ‏پربهای خود،"جوا مع تجّسم یا فته" ( ١٩٩١)، به ‏درستی تمامی جامعه های مدرن را جوامعی ‏تجّسم یافته می خواند و موجودیت آنان را منتج ‏از وجود "صنعت و سرمایه داری چاپ" ‏وتشخیص، تعیین وتعمیم زبان و یا زبان های ‏مشترک، و بالأخره تبادل مسّمراجتماعی ـ ‏فرهنگی ـ سیا سی، در خلال انتشار فرا گیر و ‏گستردۀ "روزنامه"، می انگارد.  ‏
پس تمامی مردمانی که دوران زندگی ‏اجتماعی رو در رو و بلاواسطه با یکدیگر را، مثلاً ‏درروستاها، از سرگذرانده اند بی شک درزمرة ‏جوامع تجّسم یافته قلمداد می شوند.  این جوامع ‏هم چنین، علیرغم مبارزات طبقاتی و اجتماعی ‏ناشی از ساختار اقتصادی و ما دّی خویش، غالبأ ‏به ُطُرق "خود مختار" عمل نموده و موجودّیت ‏خویش را با نماد و نمودی از خود مختاری (ساوـ ‏رین ـ تی) عرضه می کنند.  درنتیجه، "مّلت" به ‏عنوان تجّسمی همگانی درحیطة برش افقی ‏جامعه، البّته همراه با برش عمودی طبقات و ‏روابط طبقاتی، تبلوریافته و حکایت از همبستگی ‏‏(تجسّمی) اعضای ندید و نشناخت جامعۀ مدرن ‏می نماید. اماّ پرسش اصلی این است: چه عاملی ‏در بطن و بنیان این نوع از تجّسم اجتماعی نهفته ‏است که قادراست بنام "مّلت" یا "وطن" اکثریت ‏قریب به اتفاق عناصر و افراد را، به ویژه در جوامع ‏مدرن و متمد ن امروزی، به کشته شدن و یا ‏کشتن"قانونی" همنوع خویش وادارنماید؟  یا، به ‏مصداق کارل مارکس، این"فتی شیزم" ملّی یا ‏‏"جادوی" ناسیونالیزم، که خود نیز رابطه ای ‏است اجتماعی، چگونه و از کجا ناشی می شود؟  ‏اندرسن چنین انگیزه ای را محصول ویژگی ‏مادیّت اشاعه و انتشار روزنامه، همراه با گزینش ‏زبان مشترک، در پرتو تکنولوژی (سرمایه داری) ‏چاپ میداند.‏
باید توجه داشت که خودِ تکنولوژی چاپ ‏اگرچه شرطی لازم برای تبلور جامعۀ تجّسمی ‏مدرن به حساب می آید، امّا نمی تواند به خودی ‏خود شرطی کافی باشد. چه، شرط کافی برای ‏توسعه و تکامل این جوامع وجود تحّولات ‏اُرگانیک اقتصادی ـ اجتماعی درونی وآرایش ‏طبقاتی منطبق برآنهاست.  دراواخر قرن نوزدهم ‏و اوایل قرن بیستم میلادی، ایران (یعنی ایرانی ‏که امروزما می شناسیم) عملأ درآستانۀ تجّسم ‏نوین خویش قرارگرفت.  شرایط عینی این تجّسم ‏البته برپایۀ دو تضاد بالفعل وبالقوۀ ساختاری ‏دراین دوره درُشُرف تکوین بوده اند: (١) توسعۀ ‏سرمایۀ تجاری، سازماندهی صنفی تولید و ‏فرماسیون طبقاتی اقشار نوشکفتۀ شهری و (٢) ‏رکود فراگیر، فقر مُطلق و بحران های تولید نیمه ‏فئودالی ـ نیمه عشیرتی درحیطۀ اقتصاد بسته و ‏ناپویای روستا، همراه با فضای پر اختناق و بحران ‏زای ناشی از ساختاراجتماعی ـ اقتصادی به ‏اصطلاح خود کفا وطبیعت گرای ایلی و ایل ‏نشینی. به همین جهت، درجنبش مشروطه، ‏حاملین سرمایۀ تجاری، اصناف وپیشه وران، و ‏بطورکلی اقشارگوناگون تجّدد خواه شهری (نه ‏روستائی) ازعمدگی بسزایی برخوردار بوده اند.‏
‏ به شیوۀ اندرسن، من معتقدم که ‏فرماسیون"مّلت"، به منزلۀ پدیده ای ویژه و ‏مدرن، سه آلترناتیو تحلیلی ـ تاریخی را پیش ‏پای ما می گذارد: (١) مّلت درجوامع استقلال ‏یافتۀ، نظیرآمریکای پس ازاستقلال، و درتضاد با ‏نظام های خودکامۀ کهن، (٢) ملّت درجوامع ‏تحت سلطۀ و قیمومیت استعمارودر نتیجه متبلور ‏از بازسازی امپریالیزم، و (٣)  مّلت در نظام های ‏کهن نه کاملأ مستقل ونه مستعمره، نظیرایران ‏زمان مشروطّیت.  انقلاب مشروطه و انطباق آن ‏با مفهوم مدرن مّلت در ایران منتج از خط کشی ‏توأمان و دوجانبۀ تاریخی با نظام خودکامۀ کهن ‏‏(سلسلۀ قاجار) از یکطرف، و استعمار و امپریالیزم ‏‏(دولت های روس و انگلیس) ازطرف دیگرمی ‏باشد.  به عبارت دیگر، تجّددخواهی و جنبش ‏های حامل آن دو هدف سیاسی را همزمان ‏تعقیب می کرده اند: مبارزه با استبداد، و مبارزه ‏با استعمار و دخالتِ قدرت های خارجی.  تبلور ‏بلاواسطۀ این دو تضاد را به خوبی می توان در ‏قالب محاربۀ خونین کهنه پرستان داخلی ‏‏("استبداد صغیر") با "ملّت ایران"، همراه با ‏مقابلۀ فرصت طلبانۀ توافق (١٩٠٧)  دولت های ‏روس وانگلیس درتقسیم ایران به مناطق تحت ‏نفوذ، مشاهده کرد. بنابراین، مفهوم مدرن "ملّت" ‏در ایران اساسأ مفهومی است مستقل، خود ‏انگیخته و متضاد با استعمار و استبداد. به همین ‏منوال، هم از لحاظ تاریخی و هم از نظر تحلیلی، ‏لفظ "ملّی" نیز قطعأ باید شامل چنین ویژگی ‏هائی باشد.      ‏
پس از دفع "استبداد صغیر" و شکست ‏محمّدعلی شاه قاجار، کودتای انگلیسی رضاخان ـ ‏سیّد ضیاء (١٢٩٩ خورشیدی) به مثابۀ نخستین ‏ضربۀ کاری به پیکر مشروطیت بشمار می رود. ‏این ضربه، با اعلام من ـ درآوردی پادشاهی ‏رضاخان و آغاز دیکتاتوری سیاه رضاشاهی، کمر ‏دموکراسی ضعیف و تازه پای را درایران شکست. ‏نکتۀ تحلیلی قابل ملاحظه در اینجا مسئلۀ ‏چگونگی معاوضۀ سلسلۀ قاجار با به اصطلاح ‏سلسلۀ پهلوی است.  اندرسن در تجرّبیات و ‏پژوهش های خویش دربررسی منطقۀ جنوب ‏شرقی آسیا بر دوران انتقال به عصر مدرنیزم تکیه ‏میکند و شرح می دهد که چگونه استعمارسلسله ‏ها و رژیم های پوسیدۀ قدیمی را با سلسله های ‏بازساختۀ خویش تعویض نموده و، بدین سان، ‏دراین گونه جوامع تجسّمی تحت سلطه مفهومی ‏از"ملّت" پدید می آورد. امّا، از لحاظ تاریخی، ‏مفهوم ملّت در جنبش مشروطه در ایران با شکلی ‏مستقل از سلسلۀ قاجار و نیز از استعمار روس و ‏انگلیس متبلور شده است.  بنابراین، "ملّت" به ‏معنای مدرن آن درایران نه تنها از نظر تحلیلی ‏معاوضۀ اسفبار دربار قاجاربا به اصطلاح دربار ‏پهلوی را تأیید نمی کند، بلکه به مثابۀ آنتی تزِی ‏پویا و دوران ـ شمول بیش از صد سال است که ‏با این گونه فرم های حکومتی در ستیز بوده ‏است.  عکس برگردان همین ماجرا را می توان در ‏مورد مفهوم"ملّت"، درایران، در رابطه با کودتای ‏‏٢٨ مرداد ١٣٣٢ به وضوح ملاحظه کرد. آنان که ‏به نطق های شیرین محمّدرضاشاه گوش داده اند ‏احتمالأ به یاد می آورند که وی، به ویژه پس از ‏تظاهرات پانزدهم خرداد ١٣٤٢، دائمأ صحبت ‏از"ناسیونالیزم مثبت" می کرد.  من که در آن ‏زمان نوجوانی بی تجربه بودم از این کلمۀ ‏‏"مثبت" هیچ سردر نمی آوردم و با پدرم، که با ‏نگرانی مرا دعوت به سکوت میکرد، دائمأ کلنجار ‏میرفتم. امّا اکنون، با این چهارچوب تحلیلی، ‏برایم چندان دشوار نیست که این "مثبت" را ‏پاسخی مثبت به کودتا وآن "منفی" را نفرتی ‏علیه کودتاچیان امپریالیست وگماشته گان ‏استبداد در ایران قلمداد کنم.       ‏
در اینجا، پرسش اصلی این است که چرا ‏‏"سلسله بازان"، یعنی رندان پشت پرده، این همه ‏اصرار بر لزوم تسلسل خیالی و غیر واقعی سلطنت ‏محّمدرضاشا ه، یا سلطنت پدرتاج خوار (نه تاج ‏دار) ایشان، در ادامۀ حکومت باستانی پادشاهان ‏هخامنشی دارند. محّمدرضاشاه خود با تبختر ‏فراوان وانمود میکرد که: "کورش بخواب که ما ‏بیداریم"!  کمدی جشن های ٢٥٠٠ ساله در ‏دوران او تنها یک نمونه از نمایش های تراژیک ‏‏«تسلسل پادشاهی» میباشد. امّا بسیار پرسیدنی ‏است که این«تاج کیانی»، همراه با «فرٌ ایزدی» و ‏یا «درفش کاویانی»، چه ربطی به کارگزاران ‏استعمار، مأمورین اینتلجنت سرویس انگلستان، ‏امپریالیزم آمریکا، رضاخان قزّاق و یا آقای ‏محّمدرضا پهلوی دارد؟  پس می بینیم که ‏اینگونه تظاهرات، تبلیغات، و روند منحط فکری ‏ــ که نه تنها به وسیلۀ عوامل رسمی ارتجاع بلکه ‏با تأیید تلویحی بسیاری از نیمچه فرهیختگان به ‏اصطلاح مستقل لیبرال تبلیغ میشد ــ چگونه ‏وتاچه اندازه باعث تحریف حقایق تاریخی، ‏سردرگمی های زیان بخش سیاسی، ‏ورهنمودهای ضّد ونقیض حتا درصف مخالفان ‏واقعی رژیم شده است.  ‏
‏" انقلا ب مشروطه" تا آن زمان می توانست ‏موظف و مشروط به شرط نگاهداری فرم ‏پادشاهی حکومت بوده باشد که کوچکترین ‏خدشه ای به تعّهد مظفرالدین شاه در قبال تجّدد ‏طلبان وارد نشده باشد.  امّا چنان که میدانیم، ‏محّمدعلی شاه این "قرارداد اجتماعی" را با به ‏توپ بستن مجلس و اعلام مجدّد استبداد به ُکلّی ‏فسخ کرد، و بدین ترتیب، وی از این پس نه برای ‏خویش و نه برای "سلسلۀخویش" و نیز نه برای ‏هرگونه "سلسله ای"، آنچنانی یا غیر آنچنانی، نه ‏‏"شرطی"، نه "مشروطی"، و نه "مشروطه ای" ‏باقی گذاشت. در نتیجه، مدّعیان ‏امروزی"مشروطه"، یعنی آنان که به راستی به ‏آرمان های انقلاب مشروطه پای بندی دارند، باید ‏تاکنون، اولأ، به انجام خط کشی قاطعی با هردو ‏کودتای انگلیسی (١٢٩٩) و آمریکایی (١٣٣٢) ‏نائل آمده، و ثانیأ، قادر به اختیار موضعی محکم و ‏مناسب در قبال هرگونه "سلسله سازی" ‏و"سلسله بازی" شده باشند. ‏
لازم به یاد آوری است که دراینجا نیاز به خط ‏کشی دیگری نیز وجود دارد و آن اختیار موضعی ‏است که خودِ انقلابیون مشروطه قبلأ درمقابل ‏‏"مشروعه خواهان" استبداد منش و ارتجاعیون ‏مذهبی آن زمان، نظیرشیخ فضلّ اله ها، ‏اختیارکرده اند. این انقلابیون اگر امروز هم در ‏این زمان زیست می کردند، قطعأ همین موضع را ‏در برابر نظام جمهوری اسلامی در ایران اتخاذ ‏کرده بودند.  بنابراین، انقلاب مشروطه در ایران، ‏از لحاظ تاریخی و نیز از نظر تحلیل تئوریک، نه ‏هیچ گونه الزامی به قبول نظام تحمیلی پادشاهی، ‏آن هم پادشاهی کودتائی پهلوی، دارد و نه هیچ ‏گونه قرابتی یا شباهتی و یا تعّهدی به حاکمّیت ‏
واپس گرای هیچ مذهبی، به ویژه حکومت اسلام ‏ناب محّمدی، دارد. ‏