آن چه در زیر می خوانید بخشی از مباحث و نظراتِ نمایندگان مجلس شورای ملی است ‏در دوره ی دوم مجلس، در اوت 1911 میلادی.‏

‎***                                                           ‎

جلسه ی 280، پنجشنبه 8 شعبان 1329 برابر با 11 برج اسد (مرداد) 1290 قمری برابر ‏با 5 اوت 1911 مجلس شورای ملی دوره ی دوم.‏
دستور جلسه قانون، یا به قول آن زمان، «نظامنامه»ی انتخابات است:‏
‏ «فصل دوم شرایط انتخاب کنندگان» ماده ی سیٌم (سوم): انتخاب کنندگان اشخاصی ‏خواهند بود که دارای شرایط ذیل باشند:‏
‏«1- تبعه ی ایران باشند؛ 2- لااقل بیست سال داشته باشند؛ 3- معروفیت محلی داشته، و ‏اگر بومی یا متوطن به آن محل نباشند(1) لااقل شش ماه قبل از انتخابات در محل انتخاب ‏یا توابع آن سکنی داشته باشند؛ 4- لااقل دارای یک صدو پنجاه تومان علاقه ملکی یا ده ‏تومان مالیات بده باشد یا سی و شش تومان عایدی سالیانه داشته باشند مگر محصلین ‏مدارس {که} از این شرط معاف هستند.»(2)‏
ماده ی 4- اشخاصی که از حق انتخاب نمودن مطلقاٌ محرومند:‏
‏«اول نسوان؛ دوم اشخاص خارج از رشد و آن ها که در تحت قیمومیت شرعی هستند؛ ‏‏3- تبعه خارجه؛ 4- اشخاصی که خروجشان از دین حنیف اسلام در حضور یکی از حکام ‏شرع جامع الشرایط به ثبوت رسیده باشد؛ 5- اشخاصی که کمتر از بیست سال داشته ‏باشند؛ 6- ورشکستگان به تقصیر؛ 7- متکدیان و اشخاصی که به وسایل بیشرفانه تحصیل ‏معاش می نمایند؛ 8- مرتکبین قتل و سرقت و مقصرینی که مستوجب مجازات قانونی ‏اسلامی شده اند و معروفین به ارتکاب قتل و سرقت و امثال آن که شرعاٌ برائت خود را ‏حاصل نکرده باشند؛ 9- اهل نظام برٌی و بحری به استثنای صاحب منصبان افتخاری.... (3) ‏
حاج وکیل الرعایا (4): بنده خیلی جرئت می کنم و عرض می کنم که در آن اول ‏محروم کردن نسوان است که یک قسمت از مخلوق خداوند است که آن ها را محروم ‏‏{می}کنیم. با کدام دلائل منطقی می توانیم آن ها را محروم بکنیم. من جرئت کردم. اگر ما ‏چه بخواهیم چه نخواهیم در هر صورت ما محکوم به عمل کردن به قرآنیم. آن ها که نمی ‏خواهند، بروند و نخواهند که مجبور به اطاعت نیستند. پس باید بدانیم در اینجا چه دلیلی ‏داریم که آن ها را باید محروم بکنیم. اول کسی که این طوق را به گردن خودش بیندازد ‏بنده هستم؛ و اگر می خواهیم ببینیم به چه جهت آن ها بنشینند(5)،اگر بگوئیم باید ‏محفوظ باشند این شرط روی دادن آن ها لازم نیست که داخل مردها شود ممکن است که ‏خودشان عالم داشته باشند، همه چیز داشته باشند. این مخلوق خدا تا چه وقت محروم ‏باشند. یک جماعت محبوب خدا آنقدر به ذلت باشند که یک چیزی که نشانه ی انسانیت ‏است از آن ها بروز کند. کم کم عقب کشیدیم تا به اندازه ای عقب کشیدیم در زیر ابر ‏پنهان شدیم.‏
ذکاء الملک(6) {مخبر کمیسیون}: یک نزاع خیلی بزرگی است این مسئله، ولی مترقًب ‏نبودیم که اینجا پیش بیاید. عرض می کنم بنده گویا از همه کس بیشتر هواخواه این هستم ‏که زن ها یک حقوق عمده ای داشته باشند، خیلی ترتیب زندگانی صحیحی داشته باشند و ‏حقوق ثابته ی معینی که دارند داشته باشند. عرض کردم، این یک نزاع بزرگی است و بنده ‏مترقًب نبودم که حالا این مذاکره پیش بیاید؛ و بنده هم خیلی مشتاق هستم که ترتیب ‏حال نسوان در این مملکت خوب بشود و ترقی نمایند و از این زندگانی، که در واقع زندگانی ‏محبوس است، از این بیرون بیایند؛ و هیچ کس نیست که متأسف نباشد از این که وضع ‏زندگانی آن ها خوب نیست ولی این که ما سلب آن حق را از آن ها کرده ایم محتاج به ‏دلیل و برهان نیست که توضیح بدهم. هر وقت که ممکن بود زن ها بیایند شرکت در ‏انتخابات بکنند و رأی بدهند فوراٌ تصدیق خواهیم کرد.‏
مدرس (7): «از اول عمر تا حال بسیار در برٌ و بحر ممالک اتفاق افتاده بود برای بنده ولی ‏بدن بنده به لرزه نیامد، و امروز بدنم به لرزه آمد. اشکال بر کمیسیون این که اولاٌ نباید اسم ‏نسوان را در منتخبین برد که از کسانی که حق انتخاب ندارند نسوان هستند؛ مثل این که ‏بگویند از دیوانه ها نیستند، سفها نیستند. این اشکال است بر کمیسیون. و اما جواب ما باید ‏بدهیم از روی برهان. نزاکت و غیر نزاکت رفاقت است؛ از روی برهان باید صحبت کرد؛ و ‏برهان اینست که امروز ما هر چه تأمل می کنیم می بینیم خداوند قابلیت در این ها قرار ‏نداده است که لیاقت حق انتخاب را داشته باشند. مستضعفین و مستضعفات و آن ها از آن ‏نمره اند که عقول آن ها استعداد ندارد، گذشته از این که در حقیقت نسوان در مذهب ‏اسلام ما در تحت قیمومتند: الرجال قواًمون علی النساء، در تحت قیمومت رجال هستند. ‏مذهب رسمی ما اسلام است. آن ها در تحت قیمومتند ابداٌ حق انتخاب نخواهند داشت، ‏دیگران باید حفظ حقوق زن ها را بکنند که خداوند هم در قرآن میفرماید در تحت قیمومت ‏اند و حق انتخاب نخواهند داشت، هم دینی هم دنیوی. این مسئله بود که اجمالاٌ عرض ‏شد...‏
‏... پس در هر جا که قانون اسلام است باید دقت کرد سرموئی بر خلاف نباشد (8)‏
ماده ی 7- اشخاصی که از انتخاب شدن محرومند : ‏
‏1- شاهزادگان بلافصل، ابناء و اخوان و اعمام پادشاه؛ 2- نسوان؛ 3- تبعه ی خارجه؛ 4- ‏اهل نظام برٌی و بحری باستثنای صاحبمنصبان افتخاری؛ 5- حکام کل و خرد و معاونین ‏آنان در قلمرو مأموریت خود...؛ 6- ورشکستگان به تفصیر؛ 7- مرتکبین قتل و سرقت و ‏مقصرینی که مستوجب مجازات قانونی اسلامی شده اند و معروفین به ارتکاب قتل و سرقت ‏و امثال آن که شرعاٌ برائت خود را حاصل نکرده باشند؛ 8- اشخاصی که خروجشان از دین ‏حنیف اسلام در حضور یکی از حکام شرع جامع الشرایط به ثبوت رسیده باشد ویا متجاهر ‏به فسق باشد.(9)‏
‏1- در اصل نوشته شده «باشد» که ناصحیح به نظر میآید
‏2- ص 1528 روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی، دوره ی دوم تقنینیٌه‏
‏3- ص 1530 روزنامه رسمی‏
‏4  حاجی محمد تقی وکیل الرعایا، نماینده ی همدان
‏5 نیستند؟‏
‏6 میرزا محمد خان ذکاء الملک نماینده تهران‏
‏7 میرزا سید حسن مدرس قمشه ای، یکی از 10 نفر «علماء طراز اول» بحکم قرعه
‏8 ص 1531‏
‏9 ص 1532 روزنامه ی رسمی کشور شاهنشاهی ایران. مذاکرات مجلس، دوره ی دوم ‏تقنینیه، قسمت سوم