خلاصه ی وقایع ایران در سال 1906 میلادی(1324 هجری)‏‎*‎

سال 1906 مبدأ مهم تاریخی ایران شمرده می شود، چه در این سال اساس مشروطیت برپا و مجلس مبعوثان منعقد و این ‏مملکت در عداد ممالک مشروطه معرفی گردید.‏
مدتی وضع ایران حالتی پیدا کرده بود که هیچ کس تحمل آن را نمی توانست نمود- پادشاه به کلی آلتی بود در دست عده ‏ای از درباریان بی علم فاسدی که ممر و مدخل معاش خویش را از چپاول ملت و غارت مملکت قرار داده بودند- و آن چه را که ‏شاه از پدر خود به ارث دریافته بود با بسیاری از ذخایر و اموال سلطنتی و ملی را تبذیر نموده لهذا مجبور به استقراض از ‏خارجه شد- پس از وصول آن تمامی را چه صرف مسافرت فرنگ و چه بذل به درباریان کرده و چون همه ساله مالیه ی ‏مملکت کسر و نقصان می یافت و بر قروض داخلی همه روزه افزوده می گشت در این صورت چاره ای به نظر نیاوردند جز این ‏که مجدداً به قرض دیگر استعانت جویند و چنانچه معروف بود آن را نیز در همان راه هایی صرف خواهند نمود که قروض ‏سابقه را به مصرف رسانیدند؛ و قروض هم داده نمی شود مگر به شرطی که به اعتقاد عامه سبب اضمحلالِ استقلال مملکت می ‏بود.‏
کسانی که از این مسایل اطلاع داشتند فقط جمعی از جوانان با استقلالی بودند که دولت آن ها را برای عقد معاهدات قروض ‏و قبول شروط آن اختیار تامه بخشیده بود و جز معدودی از اشخاص که از رموز مطالب مستحضر بودند و نمی توانستند ‏مکشوف سازند. اکثر ایرانیان، خاصه علما، وقایع را به طور مبهم می دانستند.‏
علمای نجف در زمان صدارت اتابک سابق (1) هیجان سخت نموده در جلوگیری اعمالی که پادشاه و درباریان می نمودند و ‏نزدیک بود بواسطه ی سوء اعمالشان مملکت به خارجه فروخته شود، اقدامات مجدانه کرده عاقبت اتابک استعفا داد و به جای ‏او صدراعظم جدیدی(2) منصوب شد. ابتدا وی به اصلاح مالیه کوشید تا بواسطه ی مرتب شدن آن شاید مملکت از آن به بعد ‏محتاج به استقراض نشود و از مساعدت مالیه ی خارجه نجاتی یابد ولی همین که اقتدار یافت و در دولت نفوذ پیدا نمود معلوم ‏شد که قصدش نه چنین بوده بلکه غرضش اندوختن مال و مقصود عمده اش پر کردن کیسه ی خود بوده است. نصیحت گوی ‏بزرگ(3) شاه را با خویش متحد نمود که آنچه غارت کنند بالسویه مابین خود تقسیم نمایند. حکومت ها متاع خرید و فروش ‏گردید، محتکرین، غله و گندم را احتکار نموده به قیمت های گزاف می فروختند، اثاث(4) سلطنتی و اسباب دولتی یا به سرقت ‏برده می شد و یا محض این که سودکی به دو متحد مذکور عاید شود برایگان فروش می رفت. متمولین را به طهران احضار و از ‏هر یک مبلغ کثیری وجه نقد به زور و جبر می گرفتند. ظلم به انواع مختلفه شیوع تامه یافت. هیچ کس صاحب اموال خود ‏نبود و از جان خویش اطمینان نداشت. تصرف اموال مردم و ریختن خون ایشان بسته بود به رحم اولیای امور. بالاخره بواسطه ‏ی این بی عدالتی ها نزدیک بود اهالی شورش نموده پادشاه بی قدرت را، که از او سلب اختیارات شده بود، از سلطنت معزول و ‏ولیعهدش را نیز مجبور به استعفا نمایند و در این موقع برخی به خیال افتادند که شعاع السلطنه پسر دویم شاه را که در ظلم و ‏اجحاف حتی در خود ایران ضرب المثل است به ولیعهدی منصوب نمایند.‏
تمام طبقات ایرانی ها و جمعی از دانایان وطن دوست که می دانستند مملکت گرفتار چه مخاطرات خواهد گردید، و هم ‏چنین علما و پیشوایان مذهب که اضمحلال استقلال خویش و وطن خود را آشکار می دیدند و نیز اغلب اهالی و کلیه طبقات ‏تجار و کسبه که قربانی ظلم ظالمین و مستبدین غنیم بودند از رفتار اتابک (عین الدوله) و رفقایش بستوه آمده به مخالفت و ‏ضدیت وی برخاستند تا در ماه دسامبر طوفان انقلابات وزیدن گرفت. حاکم طهران سید پیری را بدون تقصیر و جنایتی که ‏سزاوار تنبیه باشد امر نمود به چوبش بستند و با کمال بی رحمی وی را تازیانه زدند. جمع کثیری از علما و مجتهدین که این ‏گونه بیرحمی را مشاهده نمودند خودداری نتوانستند نمود؛ از طهران هجرت نموده در زاویه ی حضرت عبدالعظیم محض ‏دادخواهی مظلومین متحصن شدند. دولت چه بدادن رشوه و چه به واسطه ی تهدید هر قدر کوشش کرد که ایشان را از ‏حضرت عبدالعظیم به طهران عودت دهد و جلوگیری از اقداماتشان نموده مجامع آن ها را متفرق سازد، فایده ای نبخشید بلکه ‏در پافشاری و استقامتشان افزوده گشت و اگر کسی از علما و غیره موافقت با خیالات دولت می نمود و از آن طرفداری می کرد ‏فوراً به خیانت معروف و مطرود عامه گشته داغ باطله می خورد. شاه که علما و کسبه و سایر طبقات را متفق و ثابت قدم دید از ‏اقدامات خویش مأیوس گشته سرتسلیم پیش آورد و به دروغ وعده ها داد که عدلیه را اصلاح و وزارتخانه ها را مرتب نماید، و ‏به ملت اجازه داد که از طرف خود نماینده به عدلیه و سایر ادارات بفرستند. اما متحصنین حضرت عبدالعظیم تظلمات خویش ‏را با عباراتی بسیار ساده و متهیج به طبع رسانیده انتشار دادند و مردم را به وطن دوستی و پیروی احکام الهی و متابعت عقاید ‏اسلامی دعوت می کردند و از وضع سلطنت شاه و بد سلوکی درباریان، که مسئولیت خرابی مملکت و صدمات اهالی آن در ‏عهده ی ایشان است، آشکارا بنای مذمت و سرزنش را نهادند. این بود اول عملی که ملت اقدام کرد؛ و در آخر ماه ژانویه {دی ‏ماه- ذی قعده} ختم شد با این معنی که متحصنین زاویه ی حضرت عبدالعظیم را در کالسکه های سلطنتی به طهران عودت ‏داده در حالتی که جمع کثیری از اشخاص با حرارتِ وطن دوست اطراف آن ها را محض حفظ از مخاطرات، احاطه داشتند. ‏دولت گمان کرد که به واسطه ی معاودت ایشان رفع غائله شده دیگر بیم هیچ گونه خطری نخواهد بود. بعضی از ملاها که می ‏دانستند اگر تنظیمات جدیده روی دهد هر آینه تسلط و استقلال ایشان گرفتار مخاطرات و دچار محظورات خواهد گردید بنای ‏نفاق را با رؤسای ملت نهادند، ولی این حرکات اثری نبخشید و آنان را از این مسلک فایده ای حاصل نگردید.‏
جمعی از مقدسین و کسانی که گمان می رفت می توانند از اغتشاشات جلوگیری نمایند به امر شاه احضار شدند که با ایشان ‏مشورت و مصلحت نمایند ولی شاه به هیچ وجه اقدامی در مشورت و ایفاء به مواعید خود ننموده از آن همه نویدها که داده بود ‏هیچ یک را به موقع اجراء در نیاورد مگر مجدداً به دادن یک دستخط مبهمی که دایر کردن عدلیه و اعطای قانون جدید و ‏منعقد نمودن مجلسی را که ممیز اصلاح امورات باشد وعده می داد. پس از چندی روزی معلوم شد که اجزاء و کسانی که در ‏این مجلس بایستی وضع قوانین اصلاح و تنظیم امور را نمایند در تحت حکم و اقتدار دولت خواهند بود، و مدتی نگذشت که ‏نیز فهمیده شد بعضی از مجتهدین باطناً مانع از پیشرفت مقاصد ملت می باشند. باری در طهران از ترس و خوف، آرامی و ‏سکون روی داد و لیکن در سایر ولایات، مانند شیراز و رشت، اهالی جداً به ممانعت برخاسته متفق القول اظهار داشتند که ‏پسران شاه را به حکومت نخواهند پذیرفت و به قدری استقامت ورزیدند تا به مقصود خویش نائل آمدند.‏
اگر چه در بازارها و کوچه های پایتخت هیچ صدایی شنیده نمی شد و سکوت و آرامی غلبه داشت ولی در مساجد همه روزه ‏واعظین و ناطقین مردم را موعظه می نمودند چنان چه یکی از طرفداران عامه با کمال قوت قلب به مردم خطاب نموده بود که ‏ای مردم «آن چه را که قدرت تصورش را نداشتیم در سال گذشته با کمال آزادی و آشکار به زبان راندیم»؛ و نیز یکی از ‏شاهزادگان، که از معاریف وعاظ و ادبا است، همه جمعه در منابر و مساجد از فساد اعمال درباریان و ظلم ددولتیان و مظلومیت ‏ملت نطق ها می کرد و مردم را موعظه می نمود. از طرف دولت حکم صادر شد که وی را نفی بلد نمایند. علما و مجتهدین ‏بزرگ به تحریک مردم به ممانعت بر خاستند و به دولت فشار سخت وارد آوردند که از گرفتاری وی صرف نظر کند و مزاحم او ‏نگردد. دولت مجبور شد قبول نماید و نیز در ضمن این واقعه مطلب تازه ای کشف گردیده معلوم شد واعظ مذکور در اتحاد ‏کلیه مسلمین سمت نمایندگی دارد و بدین واسطه وزیر مختار دولت عثمانی با وی دوستی داشته کمال حمایت را از وی می ‏نماید.‏
در این اوقات دولت چاره ای ندید جز این که مجلسی را که سابق وعده ی انعقادش را داده بود منعقد ساخته در خصوص ‏اصلاح امورات مشاوره شود. لهذا وزراء و اعیان به امر شاه در دربار حاضر شدند ولی درباریان و کسانی که شاه را در چنگال خود ‏داشتند هنوز امیدوار بوده اعتنایی به این گونه اقدامات نمی کردند زیرا کسی جرأت نداشت عقاید خود را در آن مجلس ظاهر ‏سازد و به طور واضح و آزاد سخن بگوید مگر احتشام السلطنه که روزی با زبان فصیح و بیانی بلیغ و کلماتی شدید اظهار داشت ‏که منشاء ویرانی مملکت و سبب خرابی دولت صدراعظم و رفقای او است، مذلت و مسکنت دولت نیست مگر به واسطه ی ‏اینان. در همان وقت سخنان وی در شهر انتشار یافت، اما وزیر دربار (امیربهادر) که خود را از ملازمین و نوکرهای مخصوص ‏صدراعظم می دانست پی در پی بیانات احتشام السلطنه را قطع کرده می گفت «هر کس چنین بگوید خائن و نمک به حرام ‏است»- بواسطه ی این سخنان نگذاشتند این ناطق دلیر در پایتخت بماند؛ فوراً او را به یکی از نقاط بعیده ی مملکت به ‏مأموریت فرستادند و نیز وزیر تجارت را، که در موقع و اوقات مختلفه از ترتیبات اداره ی مسیو نوز رئیس گمرکات آشکار عیب ‏جویی می نمود و بر ضد او حرف ها می زد، نفی بلد نمودند، بدین جهات در طهران ظاهراً انقلابات فرو نشست.‏
در اواسط ماه مه {اواخر اردیبهشت} شاه مبتلا به مرض فلج گردید و طوری از حس افتاد که هیچ کاری از وی ساخته نمی ‏شد- دوست یگانه و رفیق شفیق صدراعظم یعنی وزیر دربار مستبد کهنه پرست اخبار را تغییر و تبدیل می داد و هرگز نمی ‏گذاشت عین وقایع به عرض شاه برسد و اگر کسی از حقیقت مطالب اظهاری به شاه می نمود فوری اقوالش را تکذیب می ‏کردند.‏
چون موقع رفتن به ییلاق شد شاه را در اواسط ماه ژوئن به صاحبقرانیه که مقر ییلاق سلطنتی است حرکت دادند و ‏بدینوسیله هیجان اهالی شهر بیشتر تسکین یافت ولی مدت زمان این آرامی و سکوت تا هفته ی اول ماه ژوئیه {نیمه جمادی ‏الاول} بیشتر به طول نیانجامید. مجدداً علما و ناطقین در مساجد بنای موعظه و نطق را گذاشتند. رفتار زشت درباریان را ‏تقبیح می کردند و مردم را به دفع اهل ظلم و فساد بر می انگیختند. در یازدهم ژوئیه {18 جمادی الاول} وزیر اعظم امر به ‏قید یکی از وعاظ معروف نمود. مأمورین از دور و کنار در اطراف خانه و کوچه ای که محل آمد و رفت وی بود به کمین نشسته ‏منتظر بودند که او را دیده دستگیر نمایند. اتفاقاً همان وقت که او را مقید ساخته می خواستند ببرند یک زنی که از آن محل ‏عبور می کرد چون کیفیت واقعه مستحضر شد مردم را از گرفتاری وی مطلع ساخت. جمع کثیری از کسبه و غیره برای ‏استخلاص او از هر جانب هجوم آوردند. رئیس مأمورین که از صاحب منصبان نظامی بود سربازها را فرمان شلیک داد. سربازها ‏از این حرکت امتناع ورزیده امر صاحب منصب را اطاعت نکردند. فرمانده خودش مبادرت به شلیک کرده جوان سیدی را هدف ‏کلوله و در همان نقطه هلاک نمود. مردم از کشته شدن سید بیشتر به هیجان آمده به قراولخانه ایی که واعظ مذکور در آن جا ‏حبس بود حمله آوردند و در این وقت چهار تیر از طرف سربازها شلیک شد و چند نفر از مردم مجروح گشتند. پس از جنگ ‏مختصری سربازها شکست خورده فرار اختیار کردند. آنگاه جسد سید را به مدرسه ای که در همان حوالی بود انتقال دادند و ‏جمعیت کثیری در آن جا اجتماع نموده صورت واقعه را به ملاها و پیش نمازهای آن اطراف پیغام فرستاده ایشان را بدانجا ‏طلبیدند. طولی نکشید که علما و طلاب با بسیاری از مردم وارد مدرسه گردیدند و در همان وقت بازارها نیز بسته شد.‏
مردم کفن به گردن افکنده در کوچه و بازار ازدحام نموده، مثل این که بخواهند جهاد کنند و برای کشته شدن آماده باشند، ‏و هم چنین زن ها مویه کنان بر سر و سینه می زدند و دولت را به نفرین و دعای بد یاد می کردند. چون خبر این حادثه به ‏وزیر اعظم رسید معجلاً با گروهی از سواران که اطرافش را احاطه داشتند به طهران آمد و بلا تأمل مجلسی منعقد ساخته پس ‏از مشورت صلاح دیدند که قوه ی نظامی استعمال شود. لهذا در تمام بازارها سرباز مأمور نمودند و به دیوارهای شهر اعلان ‏نصب کردند که مفادش سرزنش و توبیخ از هیجان بود، و نیز امر بر طبقه ی علما که هر تظلمی دارند اظهار نمایند، و هم ‏چنین مشعر بود بر استقرار دائمی صدراعظم و عدم عزل او از صدارت. تا 12 ژوئیه هیچ گونه تغییر و تبدیلی در اوضاع داده ‏نشد. محترمین علما و مجتهدین و بسیاری از تجار و کسبه در مسجد جمعه ی طهران اجتماع نموده آن جا را مأمن خود قرار ‏داده بودند. سربازها آن جا را احاطه نمودند. روز 13 ژوئیه {20 جمادی الاول} عده ای از مردم پیراهن خونی سید مقتول را بر ‏سر چوب نصب کرده به دست گرفتند و به حالت سینه زنی و حسین حسین گویان در بازار به گردش در آمدند. سربازها که ‏مانع از حرکت ایشان بودند یک مرتبه به طرف جمعیت شلیک کرده جمعی را مقتول و عده ای را مجروح ساختند. اجساد ‏مقتولین را سربازها مخفیانه حمل کردند و در  چاهی که نزدیک شهر است فرو ریختند. وقتی خبر این واقعه به آقا سید عبدالله ‏مجتهد که در مسجد جمعه موعظه می نمود رسید قرآن را بر سر دست گرفته مردم را قسم داد که متفرق شوند و در مسجد ‏توقف نکنند و ضمناً پیغاماتی که کتباً از طرف شاه فرستاده شده بود در حضور جمع قرائت نمود و پس از آن گفت «ای مردم ‏آن چه را که در باب عدالت خواهش و تمنا نمودید عاقبت جز گلوله جوابی نشنیدید.»‏
از سیزدهم تا پانزدهم ژوئیه علما و مجتهدین از مسجد نتوانستند خارج شوند و چنان محاصره شده بودند که آذوقه و نان با ‏کمال اشکال و به طور مخفی به آن ها می رسید. بالاخره دولت علما را اجازه داد که از طهران خارج شوند و به هر جا مایل ‏باشند عزیمت نمایند به شرط آن که مردم با آن ها مسافرت نکنند.‏