۳ 

شخصیت­­هایی که در سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او، حاجی­بابا اصفهانی، کتاب احمد، جهودکُشان، یوسف شاه  تصویر می­شوند، در کلی­ترین شکل به دو گروه پرهیزکار و گناه­کار تقسیم می­شوند.⁸ شخصیت­های گناه­کار آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت در یک­جا ریشه دارند؛ در شرایطِ اجتماعی­­ی یک سرزمین. این شرایط اجتماعی اما، چنان کهن است که روان اجتماعی را به روان­ قومی تبدیل کرده است. به روایت آثار ادبی­ی دوران مشروطیت رابطه­ی شرایط اجتماعی و فرد رابطه­ای یک­سویه است؛ چنان یک­سویه که ظهور معدود شخصیت­هایی پرهیزکار تنها یک حادثه است که انجمادی قومی را مختل می­کند. شرایط اجتماعی­ - قومی­ی سرزمین ایران با قدرتی که مقاومت در مقابل آن غیرممکن است، شخصیت­های آثار ادبی­ی ­دوران مشروطیت را تبدیل به آمیخته­ای از شخصیت قراردادی و شخصیتِ نوعی می­کند. مرز پررنگی شخصیت قراردادی و شخصیت نوعی را از یک­دیگر جدا نمی­کند. شخصیت قراردادی شخصیتی است که به دلیلِ  حضور مکرر در آثار ادبی­ی گوناگون خود تبدیل به یک تیپ شده است. حضور مکرر روحانیون فریب­کار، درباریان تهی­مغز و رشوه­گیران لاف­زن، شخصیت­های آثار ادبی­ی دوران مشروطیت را به شخصیت­های قراردادی نزدیک می­کند. شخصیت­های آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت اما، بیش از هر چیز شخصیت­های نوعی اند؛ نمونه­هایی از یک گروه، قشر، طبقه، جنس⁹ که نه توان تغییر دارند، نه تناقضی حمل می­کنند، نه حس پشیمانی می­شناسند، نه از اضطرابی رنج می­برند. شخصیت­های قراردادی -  نوعی از دو جهت ناقص اند؛ نه عمقِ روانِ خویش را عریان می­کنند، نه عمقِ هستی را.

   شخصیت­های قراردادی -  نوعی عمقِ روانِ خویش را عریان نمی­کنند؛ چه هیچ­یک از کنش­ها یا واکنش­های آن­ها از لایه­های پنهان وجود برنمی­آید. شخصیت­های گناه­کارِ آثار ادبی­ی دوران مشروطیت یک­سره بیمار اند؛ بدون آن که کسی راز بیماری­ی آن­ها را بپرسد؛ راز لجام­گسیخته­گی­ی غریزه­ها را. تک شخصیت­های پرهیزکارِ ادبیات مشروطه یک سره پرهیزکار اند، بدون آن که کسی راز پرهیزکاری­ی آن­ها را بداند؛ راز تصعید غریزه­ها را.

  شخصیت­های قراردادی -  نوعی عمقِ هستی را عریان نمی­کنند؛ چه موقعیت­های تراژیک در هستی­ی آن­ها راه ندارد. آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت پُر از مرگ اند، بی آن­که هیچ مرگی از محدودیت­ نوع انسان برآید. مرگ­ در آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت یا نشانِ بی­رحمی­­ی ستم­کاران است یا نشان بی­قدری­ی دنیا یا نشانِ مجازاتِ دنیوی­ی­ بدکاران. آثار ادبی­ی دوران مشروطیت پُر از رقابت است؛ بی آن­که هیچ رقابتی­ از نیاز­های گزیرناپذیرِ نوع انسان برآید.

   شاه­زاده و حاکمِ سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او، مجتهدِ و حکیمِ حاجی­بابا اصفهانی، امام­جمعه، سید، میرزا­آقاسی و محمدشاهِ جهودکُشان، میرزامحسن خان، وزیر، منجم­باشی و شاه ­عباسِ یوسف شاه، همه، هم­سرشت و هم­منش اند؛ درست همان­گونه که شخص محترم سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او، احمد و پدرشِ کتاب احمد، صادوق و استرِ جهودکُشان، یوسف سراج یوسف شاه، همه، به تصادف سر برآورده­اند.

   در آثار ادبی­ی دوران مشروطیت شخصیت­هایی قراردادی - نوعی در جهانی ساده که در آن تنها چیزهای محدودی تکرار می­شوند، روزگار می­گذرانند. شخصیت­های آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت چه می­گویند؟

  ۴

در جهان دوقطبی­ی آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت تقابل شاه مستبد و شاه آرمانی عنصری همیشه­گی است.  به روایتِ آثار ادبی­ی دوران مشروطیت نهاد شاهی، تنها نهادی است که صلاحیتِ رهبری­ی سرزمینِ ایران را دارد؛ شاه اما، باید استبداد را بگذارد و در قامتِ پدری خردمند، مهربان، پُرتوان ظاهر شود؛ در قامتِ پدری که پسران را یاری می­کند تا نیات نیک پدر را به اجرا درآورند. تصویرِ شاهان حاکم در همه­ی آثار ادبی­ی­ دوران مشروطیت، البته، یک­سان نیست؛ لزوم وجود نهاد شاهی، تقابل شاه مستبد و شاه آرمانی، حضور صاحب­منصبان ستم­کار در اطرافِ شاه اما، همیشه­گی است. در آثار ادبی­ی دوران مشروطیت، شاه پدری ایزدتبار است¹⁰ که استبدادش تقدسی کهن را خدشه­دار می­کند. شاه باید مقدس بماند؛ که بدون حضور او ملت یتیم است.

   در سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او، شاه باید پدری مهربان باشد که نام بلندِ خویش را به پلیدی­ی سیاستِ روزانه نمی­آلاید. ابراهیم بیک شاه را مروجِ عدالت می­خواهد؛ مقدسی که باید مسئولیتِ حبس و قتل را به دیگران بسپرد: «باید در دست حکام نوخواه قانون، خواه کتابچه، خواه دستورالعمل، خواه تعلیمات - بگو چیزی مرتب و لایتغیر در روی کاغذ - باشد که با مردم از روی مواد مندرجة آن در کارهای متعلق بجنحه و جنایت و حقوق رفتار نماید تا کارها بتدریج اصلاحات شود و ناملایمات از میان برخیزد. کجیها و نادرستیها بمرور زمان استقامت گیرد و بجای اینکه بگوید مجرم را پادشاه کشت یا حاکم حبس نمود بگویند قانون حبسش کرد و قانون حکم بقتلش داد. دیگر نام بلند پادشاه بمردم کشی سمر نشود ... و در میان رعیت و شخص سلطان محبت و اتحادی حاصل میآید. پادشاه رعیت را اولاد عزیز و رعیت پادشاه را بمثابة پدر مهربان و گرامیتر از جان شیرین خودشان میدارند و جهان پر از قسط و عدل میشود ...»¹¹

   در حاجی­بابا اصفهانی تصویر شاه مستبد همه­جا پراکنده است؛ بی­آن­که از تصویر شاه آرمانی نشانی باشد. شاه مستبد، تنها به تنِ خود می­اندیشد، اطرافیان را دلقک­هایی دست­آموز می­خواهد، هیچ نشانی از حکمت و عقل ندارد؛ شاهی به­تمامی بیمار که مرگ تقسیم می­کند: «در این لحظه مرکز عالم و قطب جهان صدایشان را بالا بردند و گفتند: وقت آن است که قبل از ورود به این امور اندکی تأمل کنیم و موضوع را با شما در میان گذارم تا شما عقل­هایتان را روی هم بگذارید و پیشنهادی را عرضه دارید که شایسته طرح آن در محضر شاه باشد و به همین جهت باید از کلیه حاضران بخواهم از این داروها مصرف کنند تا هر دوی ما بتوانیم از اثرات آن آگاه شویم.

در قبال این نطق باشکوه، وزیر اعظم و همه درباریان صلا در دادند: عمر شاه جاودان باد، ظل شاهی از سر ما کوتاه مباد، ما نه تنها آماده­ایم که جسم خود، که جان خود را فدای اعلی حضرت کنیم، ما فدایی شما و عبد و عبید شما هستیم. خداوند شاه را سلامت دارد و بر همه دشمنان پیروز گرداند.»¹²

   در کتاب احمد شاه آرمانی تصویر می­شود. پدرِ احمد از شاه حاکم چهره­ای جعلی ترسیم می­کند تا هم ترس خویش از شاه مستبد را بپوشاند، هم افسانه­ی شاه نیک و اطرافیان پلید را مکرر کند، هم بر نیاز به وجود شاه آرمانی تأکید: «شخص اعلیحضرت اقدس همایون ما شهداله از همة عقلای عالم و وزرای ایران به فقر روحانی و جسمانی ملت متبوعة خود بیشتر دانا و بینا است، ولی  بی معاون و تنها است. از یک طرف جهل ملت، و از یک طرف غرض شخصی متنفذین، و از یک طرف بی علمی و بی تجربتی و طلا دوستی و خواجه­تاشانی بعضی از رجال دولت، و از یک طرف بی مبالاتی و بی ادبی و هرزگی بعضی فرنگی مآبان ما که مبلغی پول دولت را خرج نموده و در مکاتب فرنگستان از تحصیل السنة خارجی به خیال خودشان تربیت شده­اند ... و از  یک طرف  رقابت دو ملت بزرگ همجوار، که سیه جلدی ایرانی مزرعة مستعدی برای کاشتن تخم نفاق واصلة خیالات فاسدة ایشان است، دست به هم داده نمی­گذارند که ذات ملکوتی صفات اقدس همایونی به وضع و اجرای قانون مملکت امر و اقدام ملوکانه فرماید تا در انظار خارجه ملت ایران جزء ملل نیم وحشی معدود نشود و ادارة دولت ادارة ظالمه یا حکومت بی قانون محسوب نگردد.»¹³

   در جهودکُشان شاهی مستبد، ناتوان، دهان­بین یکی از شخصیت­های اصلی است؛ شاهی شهوت­ران که غیابِ شاه آرمانی را به رخ می­کشد. شاطر سلیم، یکی از شخصیت­های جهودکُشان رابطه­ی شاه و امام­جمعه را چنین تصویر می­کند: «خدا پدرت را بیامرزد، کسی طرف امام جمعه را وِل می­کند، طرف تو را بگیرد؟ او یک کنیز قشنگ تقدیم به علی حضرت نمود، مرافعه تمام شد. چیزی نمانده بود که خودم را هم گرفته، حبس نمایند.»¹⁴

   در یوسف شاه تقابلِ شاه مستبد و شاه آرمانی تصویر می­­شود. شاه­عباس، شاه مستبد، مردی پاک­دل را فریب می­دهد تا خود از دام مرگی­ که خرافات­پناهان پیش­بینی کرده­اند بگریزد. یوسف سراج چنان می­کند که در شأنِ نهادِ شاهی است: «به تمامی ولایت و حکام، اعلام نامه و حکم مؤکد بفرستند که بعد از این هرگز بدون تجویز شرع شریف، مسلمانی را به­مورد مؤاخذه نیاورند، محض هوای نفس کسی را جریمه نکنند. از حکم به قتل و گوش و دماغ کردن و چشم کندن، احتراز نمایند. و علاوه بر احکام اعلام، جاسوسان معتمد معین کردند بروند از احوالات ولایات و حوائج خلق خبردار شده، به عرض برسانند.»¹⁵

   در جهانِ دوقطبی­ی آثارِ ادبی­ی دورانِ مشروطیت نهادِ شاهی مقدس است، شاه اما، تا به جایگاه خود بازگردد، باید اسلام را از دامِ مقدس­نمایان رهایی بخشد.

   ۵

 در جهان دوقطبی­ی آثار ادبی­ی دوران مشروطیت، اسلامِ پلید و اسلام آرمانی در مقابل هم ایستاده­اند. اسلامِ حاضر پلید است؛ مرگ­آفرین، فریب­کار، آلوده؛ در قامتِ علمایی که شهوت خویش پشت دستور­های فقهی پنهان می­کنند، ستم مستبدان را لباس شرعی می­پوشانند، خرافات تبلیغ می­کنند، با احکام خویش بنیان­های قدرتِ خویش محکم می­کنند. در آثار ادبی­ی دوران مشروطیت اسلام آرمانی غایب است؛ اسلامی که نه در قامت منش افراد حضوری چشم­گیر دارد، نه در صحنه­ی اجتماعی نقش بازی می­کند؛ تنها قرار است باشد. مسلمانان حاضر در آثار ادبی­ی دورانِ مشروطیت حسرت اسلامِ غایب را مکرر می­کنند؛ حسرتِ اسلامی که مروجِ تطهیر و بلندنظری است؛ پدری مهربان که فرزندان خویش را کنترل می­کند، اما گوش و دماغ نمی­برد. اسلام باید شأنِ بلند خویش حفظ کند.

   در سیاحتنامة ابراهیم بیک: یا بلای تعصب او ابراهیم بیک چون به خاک ایران می­رسد، دل­تنگی برای ایران را با ستایش اسلامِ غایب درهم می­آمیزد تا رنج از جهالت علما را فریاد کند؛ تناقضی مکرر را: «بجز از ورزش محبت تو حق تو را ادا نتوانیم کرد. چه آن حق بسیار عالی و بزرگ است، این است که شارع مقدس اسلام علیه و آله افضل­الصلواه و اکمل­التحیات در میزان حق­شناسی حب تو را همسنگ ایمان قرار داد ... در این ولایت اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخ­الاسلام و پیش­نماز است، و بعضی هم به­صحبت گاومیشان جنگی سرگرمند. یکی میگفت سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن آفتاب بسوی او میتابید، و از این قبیل مهملات.»¹⁶

   در حاجی­بابا اصفهانی هیچ رَدی از تقدسِ اسلام غایب پیدا نیست؛ هرچه هست رذالتِ مسلمانان است؛ از مجتهدان تا پیروان؛ بارش تکفیر، دشنه، خون، ترس، مرگ: «مجتهد گفت: بله همة این­هایی که خود را درویش می­خوانند خواه از فرقه نور علی­شاهی یا ذهبیه یا نقشبندیه و یا از گروه ملعون اویسیه باشند همه کافرند و همه مستوجب مرگ و این­ها کسانی هستند که تبلیغ می­کنند که روزه در رمضان، وضو ساختن و نمازهای یومیه برای رستگاری ضرورتی ندارد و قلب میزان پاکی است نه رفتارها و رعایت مناسک.»¹⁷

   در کتاب احمد از درنده­خویی­ی مسلمانان نشانی نیست؛ تنها تصویری هست از اسلامِ غایب؛ کعبه، قرآن، پیامبر، عبادت، علمایی که اسلام می­آموزانند؛ بنیان پاکی و آزادی. راوی در پاسخ احمد که سلسله­ی پرسش­هایش را پایانی نیست، چنین می­گوید: « ... خدا در هیچ طرف نیست ... این طرف که من متوجه شده­ام طرف شهر مکه و خانة کعبه است که قبلة مسلمانان است ... مکه شهری است در قسمت حجاز، مملکت عربستان. و کعبه خانه­ای است که در آن شهر اول حضرت آدم، بعد از آن ابراهیم خلیل علیه­السلام، بعد از آن چندین بار در روی بنای اولی خراب نموده مجددا ساخته­اند، و برای ملت پاک اسلام معبد بزرگ قرار داده شده است ... پیغمبر ما محمد صلی­الله علیه وآله در قرآن، که کتاب آسمانی است، همة این احکام را خبر داده و مقرر فرموده، علمای اسلام ما را یاد می­دهند.»¹⁸

   در جهودکُشان درنده­خویی­ی مسلمانان مرز نمی­شناسد. تصویرِ اسلامِ غایب هم اما، هست. در جهودکُشان مسلمانان حاضر همه­ی تقدس اسلامِ غایب را زخمی کرده­اند. شاطر سلیم غم­ِ چهره­ی اسلام می­خورد. امام­جمعه فتوای کشتار می­دهد: «ای رفیق، کاش یک روز، ولو یک ساعت، خداوند مرا شاه می­کرد، تا به این ... نشان می­دادم که چه نطفه­ای است. خُدایا، شکرت. پرودگارا، چرا می­گذاری این بی­مروت­ و بی­رَحم­ها، مسلمانان را این طور بفریبند و اسلام را پایمال نمایند ...  امروز می­خواهم مطلبی را از شما سئوال نمایم. همگی گوش بدهید. شماها پیرو امتِ محمد- ص- هستید و خوب می­دانید که همیشه اسلام در همه جا غالب و فاتح بوده، و از تمام ملل خارجه و کفار، ملت به موجب حکم شرع مجازند که دین خود را استوار دارند، به شرطی که به ملت اسلام جزیت و خراج دهند؛ و بعضی شرایط را نیز تعهد نمایند.