فرجام انجمن های انقلابی مشروطه
چنان که پيش از اين ديديم، در کودتای دوم و موفق محمدعلی ميرزا، مشروطه و انجمن های آن غافلگير شده، به يکباره از هم پاشيده ‏شدند. راستی اين است که در هيچ يک از کتب تاريخی، ايرانی يا انيرانی مربوط به اين دوره توضيحی، حتا سطحی، ناچيز، يا مختصر در ‏مورد عقب نشينی همان نيروهايی که در دسامبر 1907، يعنی شش ماه پيش، مسلحانه از مشروطه دفاع کرده بودند، داده نشده است. آن ‏دفاع نخستين و سپس اين «غافلگيری» و عقب نشينی يکدست، بی شباهت به رويدادهای 30 ام تير 1331 و 25 مرداد 1332، از يک سو ‏و 28 مرداد 1332، از سوی ديگر، نيست. توضيح تاريخی اين پديده ي صرفاً «ايرانی» هر چه باشد، هنوز بايد با پژوهش و تحليل بيشتر ‏انجام گيرد. ما در اين جا بر آن چه گفتنی است يا گفته شده است، تاکيد می ورزيم. دكتر مصدق، كه خود معاون يكي از انجمن هاي ‏تهران بود (انسانيت)، در خاطرات و تألمات خود از «كميسيون حرب»ي سخن مي گويد(تهران، 1365، ص 63)، كه متشكل از ‏نمايندگان انجمن هاي تهران بود و قرار بود مقاومت در برابر هجوم محمد علي شاه را سازمان دهد. در سر بزنگاه منتخبين انجمن هاي ‏عضو، خودي نشان ندادند و مقاومتي صورت نگرفت. مسؤوليت اين عقب نشيني مسلماً به گردن مردم و اعضاي انجمن ها نيست، بل بايد ‏آن را در سازش هاي پشت پرده اي جست، كه خود موضوع تحقيقي مستقل است.‏
وزير مختار بريتانيا که در گزارش های پيشين خود قدرت انجمن ها را به درستی ظاهر کرده بود، در فردای کودتا، در 25 ژوئن 1908 ‏نوشت: «ظاهراً، انجمن ها ترسيده، طرفداران آن ها فرار نموده، و شاه قادر مايشاء است.» همو افزود که «مقاومتی از طرف انجمن [نشان ‏داده] نشد.» او در توضيحی که پيش از کودتا داده بود متذکر شده بود که انجمن ها و مجلس «خواستار تداوم شدت اوضاع نبودند.» شايد ‏نمونه ي بوشهر که انجمن محلی و ساير انجمن های آن پس از رسيدن خبر کودتا «بطور آرام و بر حسب امر حاکم منحل گرديدند» و ‏انجمن تبريز که رهبری مقاومت را تا سرنگونی دستگاه خصوصی محمد علی ميرزا رهبری کرد، دو نمونه ي متضاد انجمن های مشروطه را ‏نشان دهند. (کتاب آبي، ج. 1، به ترتيب صص 196، 240، 215 و 250)‏
اما هنوز، با توجه به مقاومت بالنده ي تبريز، اميد به احيای مشروطه و ارکان شهری، صنفی، و محلی آن بود. اگر چه انجمن بوشهر خود را ‏منحل اعلام کرده بود، لکن بزودی، يعنی چند ماه بعد، در ژانويه 1909، وزير مختار بريتانيا گزارش کرد که انجمن بوشهر از نو برقرار بود و ‏مصمم بر آن که تمام ادارات دولتی را به انظمام گمرک به زير سلطه خود بگيرد و عايدات گمرکی را به نام ملت در بانک شاهنشاهی ‏بگذارد.» در همان تاريخ خبر تشکيل و فعاليت انجمن شهر همدان رسيد. اما پيش از آن، فعاليت مجدد بسياری از انجمن های محلی و ‏شهری آغاز شد: انجمن مشهد در اکتبر 1909 عزل حاکم خراسان رکن الدوله را خواست؛ انجمن محلی سيستان هفته ای سه بار تشکيل ‏می شد؛ انجمن ايالتی يزد، انتخابات خود را انجام داد؛ در نوامبر 1909 انجمن محلی رشت از نو بر قرار بود؛ و در ماه مه 1910 خبر نزاع ‏بين روسای عدليه و نظميه ي شهر، از يک سو، و انجمن شهر رشت، از سوی ديگر، پخش شد، حتی در 15 ژوئيه 1910 خبر تشکيل ‏انجمن ولايتی اصفهان به لندن مخابره شد، اگرچه معلوم نبود که کار چندانی انجام مي داد. در ژوئيه و اوت 1910 هنوز خبر وجود انجمن ‏و تنفر آن و نيز مردم شهر از حاکم کرمان، جدی گرفته می شد. در پنجم سپتامبر همان سال انجمن ولايتی اصفهان در حال مذاکره با ‏صولت الدوله قشقائی قرار داشت. گزارش فعاليت برخی انجمن ها حتی تا بهار سال 1911 به گوش می رسيد. در ماه مارس 1912 انجمن ‏ايالتی يزد رسيدگی به پولی را که برای مستحفظين راه به حکومت داده شده بود و اجحاف به دهقانان در امور مالياتی را از وظيفه ي خود ‏دانست. در ماه مه همان سال گزارش شد که ميان حاکم و انجمن ملی يزد خوب نبود و لذا انجمن نمی توانست کار زيادی از پيش ببرد. ‏‏(کتاب آبی، به ترتيب ج سوم صص 701، 733، 744، 745، 761؛ جلد چهارم، صص 868، 892، 912، 932، 925؛ و نيز جلد پنجم، ‏صص 1039 و 1076.)‏
گزارش های بالا، اگرچه از ادامه ي حيات انجمن ها حکايت می کنند، اما در عين حال، به ضعف روزافزون انجمن ها نيز اشاره دارند. اما ‏بايد توجه داشت که در برنامه ای که مليون پيش از فتح تهران توسط وابسته ي نظامی بريتانيا (در 12 ژوئيه 1909) ارائه داده بودند، و ‏مورد تأييد سپهدار تنكابني و سردار اسعد بختياری نيز بود، ذکر شده بود كه تا موقع انعقاد مجلس انجمن هاي ايالتي و ولايتي وزراء را ‏معين می نمايند و بعد موافق قانون رفتار شود. (کتاب آبی، جلد سوم، ص 643.)‏
اما در برنامه ای که دولت سپهدار تنكابني به مجلس دوم ارائه داد (يازدهم مارس 1911) کوچک ترين اشاره ای به حفظ و تقويت انجمن ‏نرفته بود. (کتاب آبی، ج 5، ص 1034) چند ماه پس از آن همان سپهداري كه به مدد مجاهدين ايراني و قفقازي به فتح تهران نائل آمده ‏بود، طی «قانون نظامی» در ژوئيه 1911 اعلام کرد که «تمام اجتماعات و انجمن ها تا وقتی که قانون نظامی مجری است [بايد] متروك ‏باشند. ... در صورت مخالفت و مقاومت، اشخاصي که مقصر واقع شوند به محکمه ي نظامی آورده شده، و محکوم به مجازات خواهند ‏گرديد.» (کتاب آبی، ج. 5، ص 1133.) اين سرکوب ارکان اساسی مشروطه، يعنی مجاهدان به سرکردگی سردار بزرگ ستار خان، انجام ‏گرفت که در خلع سلاحشان اجتماعيون عاميون و نيز حيدر خان سهمی عمده داشتند. گفتن دارد که در مرامنامه ي فرقه دمکرات ايران، ‏که حزبی بود متاثر از نمونه ي سوسيال دمکراسی قفقاز (و مدل حکومتی ژاکوبن ها در انقلاب کبير فرانسه و لذا بسيار متمرکز)، ‏کوچکترين اشاره ای به لزوم حکومت فدرال و تقويت انجمن های ايالتی و ولايتی نرفت. (در مورد فرقه ي دمکرات، نگاه کنيد به: : خ. ‏شاكري، پيشينه هاي اقتصادي اجتماعي جنبش مشروطيت ... فصل 7 و  اسناد تاريخی، جلد 13، صص 26- 12 و 28؛ و نيز جلد ‏نوزدهم، صص 34 – 131) در حالی که در برنامه جمهوری ممالک متحده ي ايران که به دست دهخدا و يحيي دولت آبادی، که از ‏پيوستن به فرقه دمکرات حذر کرده بودند، نگاشته شده بود، بر ضرورت حفظ انجمن ها تاکيد رفته بود. در آن برنامه آمده بود: «در ايران ‏انجمن های ايالتی و ولايتی به خوبی می توانند کارهای خود را اداره کرده، و غالبا اقتدارات شخصي است که اسباب هرگونه اجحافات و ‏هرج و مرج شده، و به تجربه ديده شده است که ولايتی که حاکم نداشته باشد امن تر بوده است، چه برسد به اين که انجمن ايالتی داشته ‏باشد (اسناد تاريخي، ج. 13، ص 28).‏

سخن پاياني
با توجه به آنچه در بالا آمد، مي توان نتيجه گرفت كه انجمن ها همچون نماد خودانگيخته ي مردم خواست ايشان را براي رفع ظلم و ‏استثمار منعكس مي كردند. انجمن ها پديده اي يكدست نبودند و اين نهاد تازه پاي مردمي مورد استفاده ي دشمنان مردم نيز قرار گرفت. ‏انجمن ها نشانه اي از تداوم تجمعات صنفي و حرفه اي بودند، اما با تعديل نقش پدرسالارانه ي كدخدايان و ريش سفيدان. با اينكه نمي ‏توان منكر تأثير آن ها در تصميم گيري هاي آن دو سه سال مشروطه شد، بايد اعتراف كرد كه ما هنوز چيز زيادي در مورد مكانيسم هاي ‏تصميم گيري و اجرائي انجمن ها نمي دانيم -- امري كه پژوهشي جدي مي طلبد. اين نكته كه چرا انجمن ها در خرداد 1286 مقاومتي را ‏كه شش ماه پيش ازآن در برابر كودتاي اول محمد علي شاه نشان داده بودند انجام ندادند نيز شايسته تحليل است، چنانكه عدم مقاومت ‏در 28 مرداد در برابر كودتا در مقايسه با سي ام تير نيز تحقيق جدي مي طلبد. آخرين نكته ي مهم در مورد انجمن ها اينست كه حضور ‏آنان مانع از بازگشت و تحميل شخصيت فرهمند شد كه در تاريخ پيشين سنتي قوي بود و پس از مشروطيت نيز از نو ظهور كرد.‏

يادداشت ها:‏
‎*‎‏ اين مقاله تلخيصي است با تغيراتي چند از «پيشينه هاي جنبش انجمنين، از مشروطيت تا فرداي شهريور بيست»، كتاب جمعه ها، ‏شماره 5، 1364، صص 60-5.‏
‎**‎‏ [براي توضيحات در اين مورد، نگاه كنيد به خ. شاكري، پيشينه هاي-اجتماعي جنبش مشروطيت و انكشاف سوسيال دمكراسي ‏در آن عهد، تهران، 1384، فصول 3-1.]‏
‎***‎‏ اين ترجمه ي روسي را مديون فرهاد كشاورز هستم.‏
‏1- ما در نوشته های ديگر به اين نکته مفصلا پرداخته ايم. از جمله نگاه کنيد به شيوه توليد آسيائی (انتشارات مزدک)؛ کتاب جمعه ‏ها، شماره 4 پائيز 1985؛ خ. شاكري، پيشينه هاي-اجتماعي جنبش مشروطيت ....‏
‏2- نامه مارکس به انگلس مورخ 2 ژوئن 1853، مجموع آثار به آلماني، ‏Marx-Engels Werke, Berlin، جلد 28.‏
‏3- همانجا.‏
‏4- نامه ي مارکس به انگلس مورخ 14 ژوئن 1853، آثار منتخب: ‏Marx-Engels, Selected Correspondence, Moscow, n.d.‎
‏5- نگاه كنيد به: خ. شاكري، پيشينه هاي-اجتماعي جنبش مشروطيت ... (فصول 3-1). اراضی خالصه و ديوانی که جزو دارائی های ‏حکومتی و سلطنتي بودند در واقع املاک عمومی (جمعی) بودند ومداوماً از طريق تقسيم زراعی در اختيار دهقانان قرار داشتند. بنابر ‏پژوهش سلطانزاده نيز، طی سده ي نوزدهم ميلادی مباشران و مسؤولان اعزامی حکومتی توانستند از طريق فشار بسياری از اراضی جمعی ‏را به مالکيت خصوصی خود در آورند. در اين مورد نگاه کنيد به«انکشاف اقتصادی و انقلاب ارضی در ايران،» اسناد تاريخی : جنبش ‏کارگری، سوسيال دمکراسی، و کمونيستی ايران، به كوشش خ. شاكري... جلد 20.‏
‏6 –  آ. سلطانزاده، «مسئله ارضی در ايران معاصر،»  نوويی واسُتک، شماره 1، 1922 ص 136.‏
‏7 – برنارد لوئيس
B. Lewis, The Assassins, London, 67‎‏.‏
‎  ‎‏8 – ‏
Blunt, The Secret History of The English Occupation of Egypt, London 1907, p.83.‎
‏9 – فريدون آدميت، زندگی و انديشه ميرزا آقا خان کرمانی، تهران 1346 و نيز نيكي کدی‏
N.S. Keddie,  J. Afghani, Los Angeles, 1972.‎
‏10 – اَن لَمبتون
‎“Secret Societies and the Persian Revo1” St. Antony’s Papers, no. 4, Oxford, 1958, p. 48.‎

در واقع لَمبتون جز از کمبته ي انقلابی ای که در ماه مه 1904 ايجاد شد ياد نمی کند. او به منبع بسيار نامطمئن 7 جلدی ملک زاده ‏استناد می جويد، [در حالي كه بايد به كتاب ناظم اسلام كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان رجوع داد شود. علاوه براين، برخي گزارشات ‏ديپلماتيك بريتانيا از تهران حاكي از آن است كه نخستين انجمن هاي دوران جديد توسط افراد جمهوريخواه تشكيل شدند كه يكي از آنان ‏يحيي دولت آبادي بود.]‏
‏11 – نخستين انجمنی که به [فعاليت هاي مشخص] آن بر می خوريم همانا انجمن مخفی فوريه 1905 است، يعنی پس از نخستين ‏انقلاب روسيه. در مورد نفوذ سوسيال دموکراسی قفقاز بر ايرانيان نگاه کنيد به: خ. شاكري، پيشينه هاي اقتصادي اجتماعي جنبش ‏مشروطيت ... و
La Social-démocratie en Iran, ed. C. Chaqueri, Florence, p. 78 ; nouv. éd. 2000.‎
جالب توجه است که ناظم الاسلام کرمانی صحبت خود را در نخستين جلسه انجمن با نمونه قيام مردم روسيه در راه آزادی آغازيد. تاريخ ‏بيداری ايرانيان، جلد يکم، تهران، بخش 1، 1346، ص 6..‏
‏12 لَمبتون، مقاله ياد شده، ص 56، متن فارسی در ناظم الاسلام کرمانی، همان اثر، بخش.1، ص 62.‏
‏13 – ناظم الاسلام کرمانی، همان اثر، ج. 2، ص 223.‏
‏14- حيدرخان «تحريرات»، اسناد تاريخی  ... ، ج. 6، ص 53.‏
‏15 – اين اطالاعات در مورد انجمن ها از همان مقاله خانم لَمبتون اخذ شده اند.‏
‎“Secret Societies and the Persian Revo1” St. Antony’s Papers, no. 4, Oxford, 1958.‎
‏16 – در مورد سوسيال دمکراسی ايران نگاه کنيد به : خ. شاكري، پيشينه هاي اقتصادي اجتماعي جنبش مشروطيت ... و نيز اسناد ‏تاريخی، جلدهای 301، 6، 13 و 19.‏
‏17 – ياد آور شويم که در خارج از ايران نيز انجمن هايی وجود داشتند، چون انجمن سعادت ايرانيان و انجمن عشق آباد. انجمن سعادت ‏در ايجاد همبستگی بين المللی با نهضت ايران نزد اروپاييان نقشي اساسی ايفا کرد. در مورد برخی اسناد آن نگاه کنيد به: اسناد تاريخی، ‏ج 19، و نيز:‏
La Social-démocratie en Iran, ed. C. Chaqueri, Florence.‎
‏  در مورد انجمن عشق آباد نگاه کنيد به خلاصه مقاله ماتويف، «انجمن انقلابي عشق آباد، كتاب جمعه ها، ش.5، 1364، صص 61 به بعد.‏
‏18 – مجموعه ي اسناد وزارت خارجه روسيه (تزاری) مربوطه به رويدادهای ايران، از آخر 1906 تا 11 ژوئيه 1909 (بخش اول به ‏روسی)، سن پترزبورگ، 1911، ص 40.‏
‏19 - همانجا.‏
‏20 - همان جا، ص 41.‏
‏21 – همان جا، ص 42.‏
‏22 – همان جا، ص 63.‏
‏23 – همان جا، ص 92.‏
‏24 – همان جا، ص 61.‏
‏25 – همان جا، ص 224.‏
‏26 – آترپت، محمد علی شاه (ايران معاصر)، (به روسي) الکساندروپُل، 1909، صفحه 69.‏
‏27 – مجموعه ي اسناد وزارت خارجه روسيه، از دوم نوامبر 1908 تا 11 ژوئيه 1909، بخش دوم، سن پترزبورگ، 1911، ص 7.‏
‏28 – کتاب آبی، (ج. 1، به ترتيب صص 80، 91، 117، 187، 396، 307 و نيز131).‏
‏29 – رابينو، مشروطه ي گيلان، چاپ طاعتی، رشت 1352.‏
‏30 – اثر ياد شده در مورد سوسيال دموکراسی ايران صفحه 76.‏
La S-D en Iran, ed. C. Chaqueri, Florence, 1978.‎