انجمن هاي دوران مشروطيت از ديد يك مورخ شورويست‎***‎
از مورخان نادري كه به امر انجمن ها در آن دوران پرداخته اند م.س. ايوانُف است كه در كتاب خود به نام انقلاب ايران در سال هاي ‏‏1911-1905 (‏M.S. Ivanov, Iranskaia revoliutsia, 1905-1911, Moscow, 1957, pp. 145-55 ‎‏) صفحاتي چند را به ‏آن ها اختصاص مي دهد. ايوانف با اين مي آغازد كه توسعه ي سريع فعاليت «توده هاي مردم» به سال 1907 در پيدايش انجمن ها، كه ‏در همه ي نقاط ايران ريخت مي گرفتند، باز مي تابيد. در اين زمان انجمن هاي گوناگون سازمان مي يافتند؛ در كنار اين انجمن هاي ‏ايالتي و ولايتي و نيز شهري (كه از همه شان به عنوان انجمن ملي ياد مي شد) انجمن هايي نيز پديد مي آمدند كه بيشتر به «كلوب هاي ‏سياسي و جمعيت هاي گوناگون» شباهت داشتند. در تابستان 1907، در سالگرد اخذ مشروطيت، بيش از چهل انجمن وجود داشت. تعداد ‏اين انجمن ها در آخر همان سال ميلادي به صدو چهل رسيد. بانفوذترين و كوشنده ترين اين ها انجمن آذربايجاني هاي مقيم تهران بود. ‏در سپتامبر 1907 (شهريور 1286) انجمني نيز از زنان تشكيل شد. حتي كارمندان سفارتخانه ها و كنسولگري هاي خارجي در تهران نيز ‏به سازماندهي انجمن ويژه ي خويش دست زدند.‏
در رشت، در همان تاريخ، دوازده انجمن وجود داشت: انجمن مجاهدان؛ انجمن مالكان به نام صفا؛ حقيقتِ جوانان؛ انجمن كبيرِ پيشه ‏وران؛ انجمن فاطمه ي سيد ها؛ انجمن نصر آذربايجان،ِ اشراف؛ انجمن صداقت و انجمن روحانيِِ طلاب؛ انجمن شرافتِ ملايان؛ انجمن ‏خيريه ي كارمندان؛ انجمن حسينِ پيشنمازان؛ و دوازدهمين آنان همان انجمن ملي رشت بود. در كرمانشاه انجمن حقوق به همت ‏سليمان ميرزا اسكندري برپا شد. انجمن هاي طلاب، سادات، تجار، شاهزادگان، انجمن خان ها و اربابان به نام حكمت، انجمن دلالان ‏بازار، انجمن ساكنان محله اي به نام فيض، و محله ي شهر نو به نام مودت، انجمن محله ي عباس علي به نام مساوات نيز در آن شهر ‏پديد آمدند. در اواخر 1907 انجمن مركزي (يا محلي) شهر كرمانشاه مركب از نمايندگان انجمن هاي گوناگون شهر به همت سليمان ميرزا ‏اسكندري ريخت گرفت.‏
در مشهد، در كنار ديگر انجمن ها، كاركنان دون پايه ي مسجد امام رضا براي دفاع از حقوق خود در برابر خودكامگي متوليان، انجمني بر ‏پا داشتند. در كرمان نيز، افزون بر انجمن هاي شهر، انجمن شالبافان و قاليبافان به وجود آمدند. در شهر جيرفت انجمن ده نشينان آزاد و ‏‏«بردگان» (كه ايوانف معناي آن را به دست نمي دهد) تشكيل شدند. در بندر لنگه انجمن هاي شيعيان و سنيان در كنار انجمن هاي ديگر ‏به وجود آمدند. ايوانف ادمه مي دهد:‏
انتخاب نمايندگان انجمن هاي ايالتي و لايتي و شهر، معمولاً توسط اعضاي اصناف انجام مي گرفت. نمايندگان تجار (به قول ‏ايوانف «بوژوآزي»)، اربابان زميندار و روحانيون اكثريت قريب به اتفاق انجمن هاي ايالتي و شهري را تشكيل مي دادند. تعداد ‏پيشه وران و خرده مالكان در اين انجمن ها بسيار اندك بود. ‏
براساس گزارش هاي ديپلماتيك وزارت خارجه ي روسيه ي تزاري، ايوانف، در چارچوب ايدئولوژيك ويژه ي مورخان شوروي مي نويسد كه ‏پيشه وران «تجار و يا شخصيت هاي مذهبي را به نمايندگي خود بر مي گزيدند.» امري كه با جزئيات اثبات نمي شود و مغاير با برخي ‏داده هايي است كه ما در انتخابات مجلس اول و انجمن هاي شهري رشت و تبريز ملاحظه مي كنيم. از آنجا که او هميشه جزئيات پژوهش ‏را عرضه نمی کند، اين گفته ي او را بايد به قيد احتياط تلقی کرد. او می آورد: «چنانچه از انجمن ها يی که مستقيماً در روستاها ريخت ‏می گرفتند چشم پوشيده شود، نمی توان گفت که «دهقانان در انجمن ها شرکتی داشتند» و حتا در انجمن های روستايی نيز اکثريت ‏نمايندگان از ميان شخصيت های مذهبی و خرده مالکان بودند». او می افزايد رهبری انجمن ها در سال 1907 تقريباً به طور انحصاری در ‏دست اربابان و روحانيون بود. بدون آنکه خواسته باشيم نفوذ برخی از روحانيون فعال را در نهضت مشروطه و جنبش انجمين را منکر ‏شويم، بايد به داوری ايوانف در اين مورد نيز به ديده ي ترديد بنگريم، زيرا، به ويژه آن جا که انجمن های محلی براساس حرفه، شغل، يا ‏صنف تشکيل می شدند، تا به نيازهای ويژه ي اعضای خود جواب گويند، به سختی می توان پذيرفت که مردم کسانی را برگزيده بوده ‏باشند که از نظر منافع، با خود ايشان در تضاد بودند، يا شناختی از حِرَف ايشان نداشته بوده باشند. مثلاً، به سختی می توان پذيرفت که ‏روستائيان اين يا آن دهکده که، چنانکه در زير خواهيم ديد، به خاطر مبارزه با ارباب به پا می خاستند و امور توليد را در دست خود می ‏گرفتند، خرده مالکی را به نمايندگی خود برگزيده بوده باشند؛ يا اين که ايوانف توقع دارد که دهقانان در انجمن هايی خارج از روستاها ‏شرکت جسته بوده باشند.‏
اما وضع شهرها ديگر بود. ايوانف برپايه ي گزارش های پاخيتونُف، سرکنسول روسيه در تبريز می نويسد که انجمن ايالتی (ملی شهر تبريز) ‏دارای 22 عضو بود. از اينان، 3 نفر از مالکان بودند. از اين سه تن، يکی در عين حال صراف و ديگری تاجر هم بود. 7 نفر ديگر از تجار، 4 ‏نفر از قالی بافی بودند. ايوانف می افزايد که ظاهراً گزارش دهنده از شغل سه تن ديگر بی خبر بود. (براي تداخل ويژه در مناسبات ‏تغييريابنده در کشورهايی چون چين و ايران. در اين مورد نگاه کنيد به اسناد تاريخی، ج. 8 (آثار سلطانزاده، و نيز درآمد مقاله ي مربوط ‏به شيوه ي توليد آسيايی در كتاب جمعه ها، شماره 4)‏
ايوانف همچنين می افزايد که مجتهد بزرگ تبريز، حاجی ميرزا حسن و ديگر شخصيت های مذهبی و نمايندگان «اشراف،» چون نظام ‏الدوله، در موارد مهم، با استفاده از حق رأی تعيين کننده در جلسات انجمن شرکت می جستند. وزنه ي تجار، اربابان و روحانيون در ميان ‏اعضای انجمن های ديگر ايالت و شهرها، باز هم بيشتر بود. به عنوان مثال، در انجمن (ايالتی) کرمان تنها شخصيت های مذهبی کارمندان ‏عالی رتبه، تجار و مالکان به عضويت رهبری برگزيده شدند. در آغاز سال 1907 از 12 عضو انجمن بوشهر، يازده تن تاجر بودند، شغل نفر ‏دوازدهم که قايق رانان عضو شهر را نمايندگی می کرد، روشن نشده است. در خراسان در انتخابات مجدد در ماه مه 1908، شخصيت های ‏مذهبی، اربابان و تجار برگزيده شدند. در اينجا حاجی علی اکبر خشخاشی (نانوا) و حاجی محمد کاظم (تاجر شيشه) نيز از سوی پيشه ‏وران انتخاب شدند. در تابستان 1907، يک سال پس از اعطای مشروطيت، 3 روحانی، 2 پيشه ور و دو خرده مالک به عضويت انجمن ‏شيراز برگزيده شدند. ايوانف سپس در جمع بست خود می آورد که در سال 1907 ميلادی، اکثريت اعضای انجمن های شهری (ايالتی) را ‏تجار، اربابان يا شخصيت های مذهبی تشکيل می دادند. در تبريز، حاجی مهدی کوزه کنانی، تاجری ثروتمند، نظام الدوله و بصيرالدوله از ‏مالکان بزرگ، در دوران های مختلف در رأس انجمن قرار داشتند. در همان سال حاج محمد رضا مجتهد، در رأس انجمن گيلان، و ‏عبدالرسول بزرگ ترين تاجر بوشهر، در رأس انجمن آن شهر قرار داشتند.‏
با توجه به نقش مهمی که تجار و پاره ای از روحانيون وابسته يا نزديک به آنان در جنبش ضد دخالت خارجی از نهضت تنباکو، يا حتا قبل ‏از آن، کسب کرده بودند، شگفت آور نيست که اينان در صف اول نمايندگی قرار گرفته بوده باشند. بايد همچنين توجه داشت که در آن ‏زمان هنوز صنايع مدرنی در ايران وجود نداشت که کارگران آن ها بتوانند نقش مهمی در جنبش ايفا کنند. بيشتر دهقانان و صنعت گران ‏ويران شده نيز به مهاجرت روی می آورند و، بنابر اين، نمی توانستند در انجمن های روستايی يا شهری نقش بسيار فعالی ايفا کنند. افزون ‏بر اين ها، قشرهايی که مستقيماً می توانستند از دخالت خارجی در اقتصاد و سياست ايران متضرر شوند و نسبت به اين ضرر آگاهی ای ‏نسبی کسب کنند، همان هايی بودندکه نمايندگان شان در انجمن ها انتخاب می شدند. با اين همه، اگر غلبه در انجمن ها با مالكان و تجار ‏مي بود، دليلي نداشت كه سفارت هاي ذينفع، مجلس و محمد عليشاه خواسته باشند كه انجمن ها را منحل يا «اصلاح كنند.»‏
اما چنان که دانسته است، با رشد مبارزه و تعميق آن طی سال های 1909 – 1908 و به ويژه شرکت فعال مجاهدان و فدائيان، که عمدتاً ‏از ميان کارگران نوپای ايرانی مقيم قفقاز برخاسته بودند (يعنی همان دهقانان و صنعتگران ويران شده در جلای وطن) و آن هم تحت ‏هدايت اجتماعيون–عاميون قفقاز و ايران، آرايش انجمن ها، به ويژه در گيلان و آذربايجان تغيير يافت.‏
در مورد نوع فعاليت انجمن های انقلابی مشروطيت، ايوانف با تکيه به گزارش های مسؤولان سياسی روسيه در ايران می افزايد که کوشش ‏آن ها در پهنه های گوناگون انجام می گرفت. انجمن ها بر ضد مقامات مرتجع دولتی و «امپرياليست» ها تبليغ می کردند و می کوشيدند ‏احساسات ميهنی را بيدار کنند. برای تأسيس مدارس و کارخانجات صنعتی و نيز بهبود وضع شهرها اقدام می کردند، مدرسه، کتابخانه و ‏درمانگاه می گشودند، برای ايجاد بانک ملی پول گرد می آوردند. برخی از انجمن ها حتا در جهت تأسيس شرکت های تجاری و ايجاد ‏کارخانجات صنعتی و استخراج منابع طبيعی گام هايی برداشتند. برخی از انجمن ها پيشگامان مبارزه با «امپرياليسم» بودند و کالاهای ‏خارجی را تحريم می کردند. (معلوم نيست درك اعضا و كوشندگان آن انجمن ها از پديده ي امپرياليسم كه نخستين كتاب معروف در باره ‏ي آن پس از شكست مشروطه منتشر شد تا چه حد بود. اما نمي توان منكر احساسات ضد خارجي شد كه مبين لطمات مشخصي بود كه ‏بر مردم وارد آمده بود.)‏
ايوانف می افزايد، و ما پيش از اين نيز ديديم، که تقريبا تمام انجمن های ايالتی و ولايتی تلاش می کردند فعاليت حکام و مقامات دولتی، ‏جمع آوری ماليات، و نيز استخدام ماموران حکومتی را تحت نظر خود قرار دهند. آن ها به حساب های ماليات های اخذ شده رسيدگی می ‏کردند. در پاره ای موارد انجمن ها اداره ي برخی از امور را مستقيماً در دست می گرفتند، از جمله حل و فصل مسائل قضايی منطقه يا ‏تعيين قيمت نان را. در پاره ای از انجمن ها، به ويژه در نقاط شمالی کشور. انجمن ها می کوشيدند تا تمام فعاليت های دولتی را خود ‏انجام دهند، يا به عبارت ديگر، خود امور اداری را بگردانند. اين انجمن ها از پذيرفتن حکام و واليان منتخب شاه سرباز می زدند، و گاه خود ‏ماموران مهم و روسای پليس را رأسا منصوب می کردند، يا در ديگر نقاط از منصوبان دولت مرکزی گزارش امور را می خواستند. مورد ‏برجسته همانا گسترش نفوذ و فعاليت انجمن تبريز بود. چنانکه ايوانف می نويسد، در اغلب موارد تصميم های انجمن ايالتی از احکام ‏جانشين والی ايالت، نظام الملک، اهميت بيشتری داشت، زيرا مردم طبيعتاً دستورهای برگزيدگان خود را به رغبت می پذيرفتند و آنان را ‏در خدمت منافع خود می دانستند. بعدها خود نظام الملک زير فشار انجمن ايالتی ناگزير از ترک تبريز شد.‏
در تابستان 1286، هنگامی که شاهزاده فرمانفرما، که از سوی شاه به سمت والی آذربايجان منصوب شده بود، وارد تبريز شد، به قاطعيت ‏در امر مأموريت خود اشتهار داشت. اما، بنابر گزارش گارتويک، وزير مختار روسيه (مورخ 24 اوت 1908 يک سال بعد) او ديگر متوجه اين ‏نکته بود که «نمی تواند از عهده مسؤوليتی که به عهده اش واگذار شده بود، برآيد. در واقع مدت ها بود که قدرت محلی در دست انجمن ‏ايالتی قرار داشت، انجمنی که با نفوذترين انجمن ها بود و در تهران هم شعبه داشت و همه ي نمايندگان مجلس هم به گفته های آن ‏توجه داشتند.» انجمن تبريز، نه تنها بر ضد مقامات محلی، که حتا بر ضد شخص شاه نيز عمل می کرد. مثلاً، در 28 مارس 1907 (8 ‏فروردين 1286) کاروان حامل سلاح برای شاه توسط انجمن تبريز توقيف شد. همان شب، به دستور انجمن خانه های افراد نزديک به شاه ‏تفتيش شدند و اسلحه های مکشوفه به ضبط انجمن در آمدند. در رشت نيز نقش انجمن بسيار مهم بود. در تأييد آن چه که ما خود در بالا ‏گفتيم، ايوانف نيز به نقل از گزارش های سياسی مأموران روسيه تزاری می آورد که «انجمن رشت اداره کننده ي واقعی ايالت» بود.‏
در مورد خراسان نيز ايوانف همان را که در بالا يادآور شديم، مي گويد و می افزايد: «انجمن بنابر شکايت اهالی محل مقامات محلی دولت ‏را به مشهد فرا می خواند و گاه آنان را به حبس محکوم می کرد. به گزارش های مالی رئيس قشون خراسان رسيدگی می کرد. انجمن بر ‏ضد خودکامگی مقامات دولتی و اخذ ماليات زياده از حد گام برمی داشت. در آغاز سال 1907، انجمن ديوارکوب هايی در شهر نصب کرد و ‏طی آن ها مردم را به اين فراخواند که بدون موافقت انجمن مالياتی نپردازند. به دستور انجمن، صدور گندم از خراسان ممنوع شد، برای ‏نان قيمتی ثابت تعيين شد، ترياک خانه ها بسته شدند، و البته تحت نفوذ روحانيت مشهد، فروش نوشابه های الکلی ممنوع اعلام شد. در ‏اين شهر نيز انجمن دست به کار گشودن مدرسه، کتابخانه، و درمانگاه شد. انجمن های خراسان مسائل سياسی را نيز طرح مي کردند، لغو ‏قانون کاپيتولاسيون را پيش کشيدند، و مردم را به تحريم پوشيدن البسه اروپايی و تحريم کالاهای خارجی دعوت می کردند.» در ديگر ‏نقاط خراسان هم فعاليت بر همين نسق بود. در سبزوار انجمن شهر، حاکم را واداشت تا ماليات های اضافی اخذ شده از مردم را به ايشان ‏باز پس دهد. (در اينجا بايد توجه خواننده را به كوشش براي نگهداري از سنن و آداب ميهن هر جنبه هاي ضد استعماري – دفاع از توليد ‏هاي داخلي در برابر كالاهاي وارداتي ارزان جلب كرد كه ويراني صنعتگران ايراني را فراهم مي آوردند.)‏