گسترش جنبش انجمنين
با اعطای قانون اساسی و تأسيس حکومتی مبتنی بر قانون، دست کم اگر نه در عمل که در سخن، انجمن های بسياری در سراسر ايران به ‏وجود آمدند. (در اينجا بايد توجه خواننده را به هر دو جنبه ضد استعماری: 1: دفاع از توليدهای داخلی در برابر کالاهای وارداتی ارزان که ‏ويرانی صنعت گران ايرانی را فراهم می آوردند، و 2: کوشش در نگهداری از سنن و آداب ميهن جلب کرد.)‏
ازدياد تعداد انجمن ها در سراسر ايران پديده ای کاملاً خود انگيخته بود. حيدرخان عمو اغلی، انقلابی با سابقه و از پايه گذاران فرقه ي ‏اجتماعيون-عاميون (مجاهدين) در ايران، در «تحريرات» خود به اين خود انگيختگی معترف بود و نوشت که : پس از انتخاب نمايندگان ‏برای مجلس اول، وکلا انتخاب شدند، و رفته رفته انجمن ها تشکيل شدند که تمام ترتيبات سابقه ي ما بهم خورده و هر کس در انجمنی ‏عضويت پيدا کرده، حوزه عمومی ما از هم پاشيد. پس از آن من ماندم و همان هفت نفر حوزه خصوصی که با فرقه ي اجتماعيون کارگری ‏روسيه نيز رابطه داشتيم. (در اين جا بايد به ياد آورد که انجمن های گوناگونی در ايران پديد آمدند. انجمن شهری، ايالتی و ولايتی، حرفه ‏ای يا صنفی؛ استفاده از واژه يکسان انجمن برای چند گونه گردهمآئی، که وظايف مختلفی داشتند، مانع از آن نمی شد که اراده مردم بيان ‏خود را در ريخت های گوناگون بيابد.)‏
نخستن وظيفه ای که اين انجمن ها برای خود قائل شدند هنوز عبارت بود از تعليم و تربيت توده های مردم؛ دومين اين وظايف دفاع از ‏قانون اساسی تازه پا بود. بايد تأکيد ورزيد که، علی رغم وجود مجلس شورای ملی، قدرت واقعی در کشور در دست انجمن های محلی بود. ‏مجلس ملی که در تهران بود، و بيرون از دسترس بسياری از مردم کشور قرار داشت، به سختی می توانست توده های کشوری به وسعت ‏ايران را نسبت به فعاليت روزمره خود جلب کند.‏
به وارونه، انجمن ها که از خود مردم يا از نمايندگان بلا فصل و دمِ دست ايشان تشيکل می شدند، به مرکز قدرت های غير متمرکز محلی ‏و منطقه ای بدل شدند. مجلس ملی، با اين که با دربار قابل مقايسه نبود، برای مردم همچون پديده ی تجريدی و غيرقابل لمس و به دور ‏از دسترس کارمندان ساده کشور می نمود. حتا هنگامی که لازم می آمد با مجلس ملی تماسی گرفته شود يا عريضه ای به آن فرستاده ‏شود، اين اقدام از طريق انجمن صنفی، يا محلی انجام می پذيرفت.(15)‏
اين واقعيت که انجمن ها غالباً موفق می شدند شهرها را از مأموران و حاکمان منفور و فرستاده تهران رها سازند، شاهد بر وجود و قدرت ‏فعال آنان در اين دوران است. (يادآوری اولين برخورد محمد علی ميرزا و انجمن بس مهم است.در نخستين نبرد محمد علی ميرزا بر ضد ‏مشروطه، او پيامی داير بر برچيدن انجمن ها فرستاد. كسروي مي نويسد: «انجمن نشينان که بيشترشان از مليان و بازرگانان می بودند، ‏بيم کرده و فرمان بُرداری نمودند و انجمن را رها کردند. ولی آزادی خواهان يا بهتر بگوييم، مجاهدان، خرسندی ندادند. ... [در پاسخ ميرزا ‏حسن مجتهد گفت] تا رسيدن قانون اساسی نبايد انجمنی باشد. اينان گفتند «ما نخواهيم گذاشت انجمن بسته شود. ما چيزی را که ‏گرفته ايم از دست نخواهيم داد». در زير فشار مردم محمد علی عقب نشست و دست خط صادر کرد: «انجمن ملی کمافی السابق برقرار ‏بوده، و يک نفر مأمور به تصديق اجزاء انجمن از جانب حضرت قدس معين و در انجمن حاضر خواهد شد که [کذا] اعضای انجمن [را] در ‏امورات جزئی و کلی ملت [كند و] هر چه قلم نموده اند به موقع اجرا گذارده، کار گزاران حضرت والا در اجراي تمام احکامات انجمن ملی ‏تقويت خواهند نمود»" کسروی، تاريخ مشروطه ي، ايران، تهران، 1346، ص 75 – 174.)‏
در شمال ايران، از جمله آذربايجان، آنجا كه نفوذ سوسيال-دمكراسي بيشتر از هرجاي ديگر بود، انجمن ها گرايشي آشكارا ترقي خواهانه ‏داشتند. در نقاط شمالي، كوشنده ترين اعضاي انجمن ها را سوسيال-دمكرات ها، مجاهدان و فدائيان تشكيل مي دادند.(16) در شهرهاي ‏جنوبي يا مركزي (اصفهان، شيراز، و كرمان) يا حتي در شرق چون مشهد، ملايان بزرگ موفق مي شدند انجمن ها را يا تأسيس كنند يا ‏تحت هدايت خود آورند. و در پاره اي موارد حتي زمينداران بزرگ را ميسر مي افتاد سلطه ي خود را بر انجمن ها مستولي سازند. مثلاً ضلّ ‏السلطان، برادر مظفرالدين شاه و حاكم اصفهان، آن جابر خون آشام، بخاطر مبارزه با برادر و سپس برادرزاده ي خود محمد علي شاه، و به ‏اميد جانشيني آنان، از انجمن اصفهان كه تحت هدايت ملابان بزرگ شهر بود، پشتيباني مي كرد. (گفتني است كه ظل السلطان آنقدر بي ‏رحم بود كه به فرزند خود گفت كه، اگر مي خواست جانشين پدر شود، بايستي مادر خود، يعني همسر ظل السطان، را به قتل برساند. پسر ‏هم چنين كرد. آنچه بر دهقانان، صنعتگران، و ديگر اهالي منطقه ي زير نفوذ او مي رفت ازين نمونه استنباط مي شود.)‏
در تبريز، به وارونه، نه فقط حاكم شهر، كه حتي ملاي بزرگ كه مدافع زمينداران بزرگ آن ايالت بود از شهر بيرون رانده شدند. (احمد ‏كسروي به تفصيل به اين مطلب پرداخته است؛ تكرار آنچه او نوشته است ضروري نمي نمايد. در ابن مورد، نگاه كنيد به تاريخ مشروطه ‏ي ايران، تهران 13 صفحات: 46،75-173، 183، 90-188، 238، 43-241، 48-245، 66-265، 268، 82-481، 93-492، 22-516. ‏كسروي در مورد اخراج ملاي بزرگ شهر نوشت كه مردم انجمن را واداشتند ميرزا حسن، مجتهد مقتدر تبريز، را از شهر بيرون براند. ... ‏مردم خود را براي انجام اين خواست مسلح كرده بودند. در اعلاميه ي انجمن در اين باره آمده است كه «آن ملا آنچه توانست اقدامات در ‏تخريب اين مقصود مقدس [مشروطيت] نمود تا اينكه عموم علماء و ملت جمع شده از جهت اسكات فتنه و صلاح عموم ملت، ايشان از ‏شهر تشريف بردند.» همان كتاب، ص 245.)‏
انجمن تبريز كه رفته رفته به كانون مركزي انجمن هاي حرفه اي و محلي آذربايجان بدل شد و همچون انجمن ملي ايالت شناخته شد. ‏در فوريه 1907 وزير مختار بريتانيا در ايران گزارش داد كه انجمن ملي در اثر اختلاف هاي داخلي تضعيف شده بود. با اين همه، انجمن ‏ملي آذربايجان زمينداران بزرگ را به هراس انداخته بود، كه شاهد قدرت مردم و، زير فشار انجمن ها،تقليل بهاي غلات بودند. ‏
قدرت انجمن ها چنان رشد يافت كه ظرف يكسال شاه جديد محمد علي ميرزا با همه ي تفكر استبدادي اش در اكتبر 1907 (آبان ‏‏1286) ناچار از پذيرش متم قانون اساسي شد، كه نه فقط حقوق دمكراتيك مردم را گسترش مي داد، بلكه همچنين بر وجود رسمي و ‏قانوني انجمن هاي ايالتي و ولايتي، يعني پايه هاي اساسي نوعي حكومت فدرال، صحه اي غير قابل انكار مي گذاشت. با اين همه، نه ‏شاه و نه زمينداران بزرگ از توطئه و كوشش براي براندازي دمكراسي تازه پاي ايران دمي نمي ايستادند. در دسامبر 1907 (آذر ماه ‏‏1286)، هنگامي كه شاه نخستين بار به اقدام علني براي اضمحلال مجلس دست زد، انجمن هاي موجود در تهران ظرف 24 ساعت براي ‏دفاع از قانون اساسي 3 هزار تن مسلح را بسيج كردند و ميدان بهارستان را به اشغال خود در آوردند. در فرداي آن روز افراد مسلح انجمن ‏ها حتي افزايش يافت و به 7 هزار تن رسيد، و بدين سان، شاهِ بيمناك را به عقب نشيني، حتي اگر موقتي، واداشتند.‏
‏(كسروي در مورد نقش انجمن ها نوشت: «انجمن تبريز، براي چاره به يك كار بخردانه برخاست، و آن اينكه به همداستاني مجاهدان – ‏بلكه رهنمايي آنان – محمد علي ميرزا را به عنوان اينكه سوگند خود را شكسته بود، از پادشاهي برداشت و اين كار را در آن زمان به ‏تهران، به خود محمد علي ميرزا، و به دارالشوراء آگاهي داد، و از آن سوی سران آزادي در تلگرافخانه نشسته، به همه ي شهر ها – رشت، ‏قزوين، اسپهان، يزد، شيراز، مشهد، خوي، اروميه، و ديگر جاها تلگراف كرده، خواستار گرديدند كه در اين باره همداستان گردند و هم ‏آوازي نمايند. اين كار نتيجه ي بسيار نيك و زودي داد، زيرا از همه ي شهر ها اين خواهش را پذيرفتند و از همه ي آن ها تلگراف بيزاري ‏از پادشاهي محمد علي ميرزا به خود او و به دارالشوراء فرستاده گرديد. از دارالشوراء درخواست مي شد كه جانشين او را برگزينند.» [همان ‏كتاب، ص 517؛ در مورد تلگراف انجمن هاي ديگر شهر ها، نگاه كنيد به صص 19-518. در اين مورد، همچنين نگاه كنيد به كتاب آبي، ‏ترجمه ي اسناد وزارت خارجه ي بريتانيادر مورد نهضت مشروطه، چاپ اول توسط سردار اسعد بختياري، 1293؟، چاپ جديد به همت ‏احمد بشيري، ج. يكم، ص 118)‏
هنگامي كه محمد علي شاه در تابستان 1287 به حمله ي ويرانگر خود بر ضد مجلس دست برد، و به كشتار رهبران و كوشندگان ‏آزاديخواه تهران دست زد، اين شهر تبريز بود كه به هدايت ستار خان، و با تكيه بر انجمن هاي ملي، مقاومت را سازمان داد و تا سركوبي ‏سلطان جبّار، محمد علي شاه، ادامه داد. نقش انجمن تبريز در اين مقاومت نقشی اساسی و گذشت ناپذير بود. در دوران يک ساله ي ‏مقاومت تبريز، انجمن ملی تبريز عملاً نقش دولت موقت را ايفا می کرد و از سوی نمايندگان سياسی دول غربی نيز بدين سان شناخته ‏شد.(17) (در اسناد وزارت خارجه ي بريتانيا مكرراً به مذاكرات كنسول هاي روسيه و بريتانيا با مسؤولان انجمن ملي آذربايجان اشاره مي ‏رود. آنان انجمن را طرف جدي مذاكره به حساب مي آوردند. نگاه كنيد به كتاب آبي، ج. 2، ص 388 و 485؛ ج 3، ص 543.)‏