در آذر ماه، ذیقعده: مشهد عملاً به تصرف مشروطه خواهان در می آید.

14 دی، 11 ذیحجه: در اصفهان بدنبال زد و خورد میان مشروطه خواهان و دولتیان، که از چند روز پیش در می گیرد، مردم دیوانخانه را غارت می کنند و حاکم شهر مستعفی می شود. این حوادث دو روز پس از ورود ضرغام السلطنه با صد سوار بختیاری به شهر اتفاق می افتد.

15 دی، 12 ذیحجه: بختیاری ها برهبری صمصام السلطنه، بعنوان طرفداری از مشروطه خواهان، اصفهان را تصرف می کنند.

18 دی، 15 ذیحجه: شیخ فضل الله مورد اصابت گلوله ی شخصی بنام کریم دواتگر واقع و از ناحیه ی ران مجروح می شود؛ و ضارب نیز دستگیر می شود.

20 بهمن، 17 ذیحجه: در رشت نیروهای انقلابیِ مسلح فرمانداری و سربازخانه را تصرف کردند. همزمان یک «انجمن موقت» برای تنظیم امور شهر تشکیل یافت.

27 بهمن 1287، 24 محرم 1327: مشروطه خواهان رشت محمد ولی خان سپهدار تنکابنی را بجای حاکم پیشین، که بوسیله ی مجاهدان و بفرماندهی یپرم خان اعدام شده بود، به حکومت گیلان و سرپرستی انقلابیون برگزیدند. سپهدار پس از کودتای محمد علی شاه از جانب او به فرماندهی کل قوای آذربایجان منصوب و پس از شکست سپاه دولتی، در 10 مهر 1287 برابر با 5 رمضان 1326، از کار برکنار شده بود.

14 اسفند، 11 صفر: دولت روسیه تصمیم خود را مبنی بر فرستادن شصت هفتاد نفر سرباز و دو دستگاه توپ مسلسل، به بهانه ی محافظت کنسولگری روس و حفظ جان اروپائیان، به رشت و انزلی اعلام کرد. و هم زمان تصمیم گرفت که یک کشتی جنگی نیز برای حمایت از این نیروها به سواحل ایران بفرستتد.

19 اسفند، 16 صفر: گزارش وزیر مختار انگلیس حاکی است که «متجاوز از یک ماه است که بازارها [در تهران] بسته است»(7)

مشروطه خواهان در بندر عباس زمام اختیار حکومت را در دست گرفته و گمرکخانه را متصرف شده اند.

8 فروردین 1288 برابر با 6 ربیع الاول 1327: قریب سه هزار نفر از استرآباد [گرگان] با پرجم های سرخ به استقبال نیروهای مجاهد از شهر بیرون می آیند و با فریادهای «زنده باد مشروطه» و «پست باد محمد علی» آن ها را وارد شهر می کنند.

15 فروردین، 13 ربیع الاول: مجاهدین گیلان به سرکردگی یپرم خان قزوین را تصرف می کنند. از طرف دیگر عده ای از مجاهدان تبریز وارد این شهر می شوند. در این جریان بعضی از مستبدان کشته و عده ای دیگر دستگیر و زندانی می شوند.

22 فروردین، 20 ربیع الوال: صد نفر از نیروهای نظامی انگلیس از یک کشتی جنگی متعلق به این کشور در بوشهر پیاده می شوند.

5 اردیبهشت، 4 ربیع الثانی: نیروهای نظامی روس که شامل چهار اسواران سواره نظام قزاق، سه گردان نظامی پیاده و دو واحد توپخانه است به بهانه ی حفظ جان اروپائیان و تأمین غذای آنان، بعلت اینکه تبریز مورد تهدید قحطی است، وارد این شهر می شوند.

6 اردیبهشت، 5 ربیع الثانی: سپاهیان روس وارد مشهد شدند. این سپاه شامل شش دسته ترکمان تحت فرماندهی چهار صاحبمنصب، سی نفر توپچی، دو دستگاه توپ مسلسل و هفتاد و پنج قزاق بودند.

7 اردیبهشت، 6 ربیع الثانی: محمد علی شاه فرمان عفو عمومی را صادر می کند و وعده می دهد که مشروطه ای که با شریعت اسلام مطابقت داشته باشد به ملت واگذار خواهد کرد. موعد انتخابات را هم اول رجب برابر با 39 تیر و 19 ژوئیه 1909 تعیین کرده بود. در این فرمان گفته می شد «به منظور ایجاد انتظاماتی در ادارات دولت، اصول قانون اساسی، که بهترین شالوده برای امنیت مردم و تجدید سازمان دولت و مملکت است، از امروز... بفرمان ما بموقع اجرا گذاشته می شود»(8)

15 اردیبهشت، 14 ربیع الثانی: اولین گروه از نیروهای مجاهد مشروطه خواه با جمعیتی قریب دویست نفر از رشت وارد قزوین شدند و پس از برخوردی مختصر با نیروهای سلطنتی، شهر را تماماً به تصرف خود درآوردند.

19 اردیبهشت، 18 ربیع الثانی: محمد علی شاه دستخطی صادر کرد که در آن آمده بود: «بموجب قانون اساسی [مشروطه] بدون هیچ تغییر و تبدیلی» یک عده اشخاص عالم مشروطه خواه، که محل وثوق دولت و ملت باشند، به شورای مملکتی [که خود او تشکیل داده بود] ملحق بشوند و فوراً قانون انتخاباتی طرح و مسودٌه بنمایند. انتخابات بلافاصله بعد از خاتمه پذیرفتن این قانون، که بدون تأخیر طرح و وضع خواهد شد، شروع می شود. وقتی که دو ثلث از مبعوثین برای انعقاد حاضر بشوند مجلس شورای ملی در همان محل سابقه افتتاح خواهد شد... عفو عمومی مقصرین پلیتیکی به انضمام احضاریه ی تبعید شدگان در تحت دستخط علیحده ای اعلام گردید»(9) در عین حال طی فرمانی به تمام حکام  ولایات، تمام مقصرین سیاسی در تمام نقاط ایران مورد عفو قرار گرفتند.

محمد علی شاه دولت جدیدی به ریاست ناصرالملک، که تازه از اروپا بازگشته بود، تشکیل داد که اغلب وزیران آن چهره ای موجه داشتند مانند مؤتمن الملک، مشیرالدوله، مهندس الممالک و....

20 اردیبهشت، 19 ربیع الثانی: در تهران کمیته ای از رهبران مشروطیت تشکیل شد. این کمیته طی اعلامیه ای، ضمن این که از شاه خواست عناصر فاسد، از جمله امیربهادر جنگ را از دربار خود اخراج و ارازل تهران را خلع سلاح کند قول او را راجع به اجرای «قانون اساسی» کافی ندانسته و از او خواست که اجرای «متمم قانون اساسی» را نیز در فرمان خود قید کند. این اعلامیه که شامل ده اصل بود بعلاوه حاکی از این بود که شاه باید تهران را از نیروی نظامی تخلیه و قشون روس را وادار به تخلیه ی شمال ایران بکند و در عین حال سانسور تلگرافات را ممنوع کند.

24 اردیبهشت، 23 ربیع الثانی: کابینه ی جدید، که در جهت اجرای نظرات مشروطه خواهان عمل می کند، کمیته ای را که در تهران از جانب مشروطه خواهان تشکیل شده بود، به رسمیت شناخت. این دولت برای ترتیب قانون انتخابات کمیته ای تشکیل داد و طی اعلانی کسانی را که نسبت به مشروطیت و مشروطه خواهان بی احترامی کنند به مجازات های سخت تهدید کرد.

30 اردیبهشت، 29 ربیع الثانی: شاه طی فرمانی پیش نهاد کمیته ی مشروطه خواهان را در مورد اجرای متمم قانون اساسی پذیرفت.

18 خرداد، 19 جمادی الاول:  دولت حکومت مازنداران و گیلان را به سپهدار واگذار کرد و او قول داد که پس از تعیین حکومت قزوین به رشت بازگردد.

24 خرداد، 25 جمادی الاول: دولت روس به دولت انگلیس وعده داد که قسمتی از نیروهای نظامی خود را از تبریز خارج می کند و بقیه را بتدریج فرا می خواند.

29 خرداد، 30 جمادی الاول: نیروهای بختیاری به سرپرستی سردار اسعد از اصفهان راهی تهران شدند.

30 خرداد، اول جمادی الآخر: تخلیه تبریز از سپاهیان روس آغاز شد که البته پس از پیشروی انقلابیون متوقف شد.

3 تیر، 5 جمادی الآخر: شاه امروز قانون انتخابات را امضا کرد.

4 تیر، 6 جمادی الآخر: نیروهای زیر فرمان سردار اسعد وارد قم شدند.

8تیر، 10 جمادی الآخر: نیروهای مجاهد گیلان که از قزوین به تهران می آیند به چهل مایلی تهران رسیده اند.

9 تیر، 11 جمادی الآخر: محمد علی شاه مواضع خود را در سلطنت آباد تقویت می کند و در عین حال جواهراتش را به بانک استقراضی روس می سپارد.

22 تیر، 24 جمادی الآخر: نیروهای تحت فرماندهی سردار اسعد و سپهدار و یپرم و سایر مجاهدان پس از یک نبرد شدید با نیروهای محمد علی شاه در حومه ی تهران آنان را شکست داده و وارد تهران شدند.

حاشیه: در بسیاری از جنگ های میان مشروطه خواهان و نیروهای استبداد اتفاق می افتد که سپاهیان دولتی از جنگیدن با مشروطه خواهان خودداری می کنند. برای مثال تمامی سپاه شیراز با شکایت از تأخیر دریافت مواجب چندین ماهه ی خود، بجای مقابله با مشروطه خواهان، در کنسولگری های روس و انگلیس متحصن می شوند.

24 تیر، 26 جمادی الآخر: پس از جنگ های پراکنده ی خیابانی نیروهای محمد علی شاه بکلی شکست خورده و آرامش در شهر تهران برقرار می شود.

25 تیر، 27 جمادی الآخر: محمد علی شاه بدنبال همسرش، که قبلاً در سفارت روس متحصن شده بود، همراه با امیربهادر جنگ به این سفارتخانه پناهنده می شود. سعدالدوله و مخبرالدوله نیز به سفارت انگستان پناه می برند.

در همین تاریخ: کولونل لیاخوف فرمانده قزاق های دولتی، با میانجیگری وزیران مختار روس و انگلیس، به بهارستان رفت و تحت فرمان سپهدار، که از طرف کمیته ی ملیون به وزارت جنگ منصوب شده بود، درآمد و فرماندهی بریکاد قزاق، که به صورت موقت حفظ شده بود، به او سپرده شد.

یک مجلس عالی فوق العاده از 28 تن از رجال سیاسی و رهبران مشروطه، که نماینده ی گروه ها و قشرهای اجتماعی مختلف هستند، تشکیل می شود که از میان آن ها می توان برای نمونه از اشخاص زیر نام برد: سید محمد بهبهانی (پسر سیدعبدالله)، مستشارالدوله، وحیدالملک (عبدالحسین)شیبانی، سید محمد امامزاده امام جمعه ی تهران، حاجی محمد علی تاجر، وثوق الدوله، قوام السلطنه، مرتضی قلی خان بختیاری، میرزا طاهر تنکابنی. این مجلس محمد علی شاه را از سلطنت خلع و احمد میرزا ولیعهد، پسر سیزده ساله ی او را به سلطنت و علیرضاخان عضدالملک رئیس خانواده ی قاجار را به نیابت سلطنت بر می گزیند. مجلس عالی هم چنین سپهدار اعظم را در مقام رئیس الوزراء و وزیر جنگ، و سردار اسعد بختیاری را در مقام وزیر داخله انتخاب کرد.

26 تیر، 28 جمادی الثانی: دستور انتخابات دوره ی دوم مجلس شورای ملی صادر می شود.

یک دادگاه انقلابی برای محاکمه و تعیین مجازات طرفداران استبداد تشکیل می شود. این دادگاه مرکب از هشت نفر بود. که بعضی از اعضای مجلس عالی مانند وحیدالملک شیبانی و سید محمد امامزاده و میرزا محمد علی تربیت تبریزی در آن عضویت دارند. دادستانی دادگاه نیز بعهده شیخ ایراهیم زنجانی نهاده شد که درجه ی اجتهاد داشت و در دوره ی اول مجلس از طرف طلاب و وعٌاظ به نمایندگی انتخاب شده بود. اعضای دادگاه اغلب یا نماینده ی مجلس اول بودند و یا بعد در مجلس دوم به نمایندگی انتخاب شدند.

9 مرداد، 14 رجب: شیخ فضل الله نوری در دادگاه انقلاب محکوم و به دار آویخته شد.

24 آبان 1288 برابر با 2 ذیقعده 1327: دوره ی دوم مجلس شورای ملی، پس از یک انتخابات دو درجه ای، و یک سال و 4 ماه و 22 روز پس از کودتای محمد علی شاه و تعطیل مجلس اول، در حضور شاه جدید سلطان احمد شاه و عضدالملک نایب السلطنه و سران دولت مشروطه، افتتاح شد.

زیرنویس ها:

1-           رجوع شود به صفحات 409-410 حسن معاصر، تاریخ استقرار مشروطیت در ایران....، جلد اول، انتشارات ابن سینا، 1353

2-           رجوع به ص 542 همان کتاب

3-           ص 529-532 همان کتاب

4-           ص 640 حسن معاصر، جلد اول

5-           ص 605 همان کتاب

6-           ص 204 کتاب آبی، جلد اول

7-           ص 1123 حسن معاصر، جلد دوم

8-           ص 1193 حسن معاصر، جلد دوم

9-           ص 540 کتاب آبی، جلد دوم