هوشنگ گلشيري جملة زيبايي دارد كه اگر اشتباه نكنم تيتر يكي از نوشته‌هاي اوست. جمله اين است ‏مرا پير مميران! يا شايد هم نميران! من هر وقت به ياد اين جمله مي‌افتم مي‌گويم مرا حقير نميران!‏
حقارت يكي از بزرگ‌ترين آفت‌‌هاي بشري است. حقارت ريشة زيبايي را پوك و گنديده مي‌كند. حقارت ‏تنها حضيض انسان است. حقارت به نظر من خود نبودن است. حقارت به نظر ن قلابي بودن است. حقير ‏مرتبة پايين اجتماعي داشتن نيست، مثل جارو كش يا سوپور كه در گذشته براي تحقير توي دعواها به ‏كار گرفته مي‌شد به اين شكل كه مي‌شنيدي مرديكة سوپور! حقارت در تن آدمي است انگار، در روح ‏آدمي است، اگر هنوز بشود از آن چه نمي‌شناسيم به عنوان روح نام بريم.‏
اين جمله‌ها كه مي‌نويسم حاصل بودن با يادداشت‌هاي شاهرخ مسكوب است. وقتي سوگ سياوش او را ‏مي‌خواندم يا رستم و اسفنديار را انگار آن بالا بالاها بود، آن جا كه من هرگز به او دستم نمي‌رسيد. حالا ‏مي‌بينم هم‌زمان چه قدر قشنگ پايين است و در كنار من. در يادداشت‌هاي او گاهي هق هق همين ‏نويسندگان وبلاگ را مي‌شنوم.‏
يعني جمله‌اي شبيه جملة يكي از آن‌ها را كه چند ماه پيش در وبلاگش خواندم مسكوب اين جا نوشته ‏است؛ وقتي كه هفت روز بعد از انقلاب با ديدن محاكمة «گل سُرخي» در تلويزيون گريه مي‌كند. آن ‏وبلاگ نويس به ياد گلشيري گريه مي‌كرد و مسكوب به ياد گل‌سرخي:‏
‏«در خانه تنها بودم. بعد از تمام شدن فيلم با خيال راحت كلي گريه كردم. مثل پيرزن‌هاي ‏فرزند مرده و درمانده.»‏
گاهي كه در نوشته‌هاي اين و آن هي حقارت مي‌بينم كه موج بر موج، غلت غلت همچون زباله مي‌غلتد، ‏مي‌نويسم كه ديگر به كلمه حتي اعتماد نيست. از خشم مي‌نويسم اين را. براي نفي حقارت مي‌نويسم ‏جمله‌هاي از اين دست را كه حتي كلمات اين آخرين حربه در دست حقيران زرشك و گوز شود. اما باز ‏وقتي كتابي از اين دست مي‌خوانم شرمنده مي‌شوم از آن چه قبلاً نوشته‌ام. ‏
پاكيزه است و شريف است تك تك جمله‌هايي كه اين جا نوشته است. اين‌ها مرا به بزرگي پيوند مي‌زند، ‏اگر چه گاهي راوي نفي مي‌كند خود را. ‏
وقتي ورقة عضويت در حزب رستاخيز را  با هم‌كارانش توي اداره امضاء كرده است، براي دلداري دادن به ‏يكي از هم‌كاران كه بغض كرده، يكي از آن‌ها كه وجدان هميشه بيدار اما ناتوان تمام اين خاك قحبه ‏است، چيزهايي مي‌گويد و بعد:‏
‏«حرف‌هاي احمقانه مي‌زديم كه : مهم نيست، اسم همة مردم هست، اين هم مثل شناسنامه ‏است و چيزهاي ديگر، حرف‌هاي آدم‌هاي جاكش و عيال‌وار كه در هر حال دسته‌ي هر عملي را ‏درمي‌كنند و توجيهي براي هر كاري دست و پا مي‌كنند.»‏
اين‌تنها دفتر خاطراتي است كه از يك ايراني مي‌خوانم كه پُر از لحطه‌هاي شريف انساني است. چه وقتي ‏كه راوي آن از خود نفرت دارد و خودش را جاكش به حساب مي‌آورد، چه وقتي كه پرپر مي‌زند براي ‏آرزوي رهايي خود و ملت ايران از استبداد.‏
شريف است و پاكيزه است كلمات اين كتاب. چه وقتي كه وصفش از خودش و مردم اين مي‌شود «... ‏عين بچه يتمي كه كونش گذاشته باشند و كتكش زده باشند...» و چه وقتي كه دارد از شكوه رهايي ‏و انقلاب مي‌گويد: «هياهوي انبوه و رفت و آمد سريع و لجام گسيخته اين توده‌ی انساني را ‏مي‌لرزاند و ريشه كن مي‌كرد و فرو مي‌ريخت. شهر زير و زير مي‌شد تا جنگل ديگري باشد براي ‏مرغاني تازه، پرندگاني كه بال پروازشان بسته و نغمه‌ی آوازشان شكسته نباشد.»‏
شريف است و پاكيزه و بي‌غرض، وقتي كه از جلال آل احمد مي‌نويسد يا از دكتر علي شريعتي يا از ‏سخنراني آيت‌الله خميني. يا از سرواني كه به ناحق اعدام شده است. در اين صفحه براي او گريه مي‌كند و ‏در صفحه‌ی بعد:‏
‏«و اما وصيّت‌نامه‌ي گلسرخي و دانشيان. از خواندن آنها زنده شدم. به نحو دردناكي زنده ‏شدم. مثل اينكه با مشقت و رنج از گورم بيرون آمدم. وصيّت ‌نامه‌ی دانشيان اينطور تمام ‏مي‌شود. «... هر مرگ دريچه‌ايست كه به روي دروغ، فحشاء، فقر و گرسنگي بسته خواهد شد و ‏آنگاه دريچه‌اي باز خواهد شد كه از آن نور زندگي بتابد، به اين نور تن بسپاريم، به اين نور.»‏
و وقتي كه صداي لخ لخ «ديكتاتوري نعلين» وارد صحنه مي‌شود همچنان راوي بي‌طرفي با ما حرف ‏مي‌زند كه آغاز اضطراب را هشدار مي‌دهد، كه درست 19 روز پس از انقلاب است و نطق آيت‌الله خميني ‏است و آغاز ديكتاتوري جديدي كه هنوز پس از بيست و چند سال مي‌تازد.‏
البته من هنوز در آغار كار مي‌چرخم.‏
‏ ‏
جمعه، هفتة هجدهم از سال گوز
شايد فكر كنيد اين مردك چرا از تكرار اين سال گوز دست برنمي‌دارد. راستش وقتي همين الان روي ‏شناسنامة كتاب مسكوب خواندم چاپ اول 500 نسخه، براي هزارمين بار ديدم كه امسال هم همچنان ‏گوز است و از گوز هم گوزتر است. هي به خودم مي‌گويم كمي هم به آن طرف نگاه كن! به وبلاگ فروغ‌ها ‏و سيب زميني‌ها! و شاد باش كه دوران 500 نسخه‌اي مسكوب ديگر گذشته‌ است و مي‌بينم گاهي اين ‏جمله‌هاي دلداري دهنده به خود يا به ديگران چه قدر ابلهانه است.‏
‏ ‏
پنج‌شنبه، هفتة هجدهم از سال گوز
بيرون آفتاب است ولي خانه‌ام خنك است. خنك عين روزهاي اول پاييز و من ميان جمله‌هاي ‏وبلاگ«سيزيف» چرخ مي‌زنم. معلوم نيست چي مي‌خواهم. هيچ وقت نفهميده‌ام كه از يك متن من چه ‏چيز مي‌خواهم. از تجزيه تحليل هيچ وقت خوشم نمي‌آيد. از اين كه ديگران را توضيح بدهم هيچ وقت ‏خوشم نمي‌آيد. شايد براي اين كه هيچ كس را نمي‌شود توضيح داد. شايد براي اين كه هيچ متني را ‏نمي‌شود توضيح داد. شايد براي اين كه دست كم اين‌جا من با متن‌هايي سر و كار دارم كه توضيح دادنش ‏براي من كه انگار جزو اين‌ها هستم سخت است.‏
تازه اين‌ها با يادداشت‌هاي شاهرخ مسكوب هم قاطي شده. يك كمي از اين مي‌خوانم يك كمي از آن. و ‏همين اولايل كتاب مسكوب چند صفحه‌اي هست كه همسرش نوشته است. نامه است. مسكوب كه ‏خودش خارج بوده از همسرش خواسته كه تاسوعا – عاشورا را برايش مو به مو بنويسد. و همسرش نوشته ‏است. و چه قدر صميمانه و چه قدر صادقانه نوشته است. تصويرهاي آن روز را كه كم كم فراموش كرده ‏بودم برايم زنده مي‌كند. منظورم تاسوعا- عاشوراي 57 است.‏
و حالا فكر مي‌كنم من چه كاره‌ام كه مي‌خواهم اين‌ها را توضيح بدهم؟ چي را مي‌خواهم توضيح بدهم؟ ‏و اين دوگانگي هست. و من تحليل كننده‌ی هيچ چيزي نيستم. چون خودم فوراً جزئي از آن مي‌شوم. ‏فرقي هم نمي‌كند فروغ باشد يا سيب زميني يا سيزيف يا مسكوب و همسرش. هي گم مي‌شوم ميان ‏ديگراني كه دوست مي‌دارم. فعلاً قضيه همان است كه سعدي نوشته است. همان كه مي‌گويد:‏
شد غلامي كه آب جوي آرد
آب جوي آمد و غلام ببرد
شايد بعداً بنويسم. وقتي كه تمام اين‌ها را هضم كردم. نمي‌دانم. فعلاً فقط خوشحالم كه مسكوب نامة ‏همسرش را همان گونه كه بوده اين جا گذاشته است بي‌ هيچ دخل و تصرفي در ساختار جمله‌هاش.‏
راستي حالا كه توي آن روزها مي‌چرخم يادم آمد كه خواهرهاي روسپي من هم كه توي شهرنو بودند ‏يك شعاري ساخته بودند كه من تا به امروز جايي نخوانده‌ام. شايد به اين خاطر كه خيلي‌هاي آن را ‏نشنيده‌اند، شايد هم به اين خاطر كه آن‌هايي كه شنيده‌اند فكر كرده‌اند بي‌تربيتي است. به هر حال من ‏فكر مي‌كنم اگر بخواهم خاطرات روزهاي قبل از انقلاب را بنويسم حتماً شعار خواهران روسپي‌ام را هم ‏يك جايي جاش مي‌دهم. شعاري كه اين بود:‏
فرح دستكشت كو؟
شوهر کٌس کِشت کو؟
‏******‏
اين كتاب مسكوب يك هفته است مرا بيچاره كرده. هي چند صفحه مي‌خوانم و حالم بد مي‌شود و ولش ‏مي‌كنم. ‏
سال‌ها پيش وقتي سوگ سياوش را مي‌خواندم انگار افسانه بود مي‌خواندم. وقتي رستم و اسفنديار را ‏مي‌خواندم جدا از اندوه غريبي كه در من نمي‌گنجيد، اما انگار افسانه بود مي‌خواندم.‏
اولين كتابي كه از او خواندم و زميني بود و همراه من بود و لمس كردني بود‎ ‎گفتگوي علي بنو عزيزي ‏بود با او در كتاب در باره سياست و فرهنگ. و بعد باغ در باغ كه دنياي دور از من را كه باغ خيالي ‏اوست به همين دنياي روزمره پيوند مي‌زند و من دست كم ده بار مونولوگ قهرمان بُكس‌اش را خوانده‌ام ‏و هر بار از نو دردم گرفته است. مونولوگ نيست البته. ديالوگي است بين راوي و قهرمان بُكس. اما بيش‌تر ‏مونولوگ مي‌زند، چون بيان دردي است كه در خودش مي‌ماند و راهي به جايي نمي‌برد جز من خواننده ‏كه چندان جايي نيستم و از آن راوي و بُكسُر ناتوان‌ترم.‏
و بعد خواب و خاموشي بود كه يادي است از سهراب سپهري و چندتن ديگر. و بعد هم سفر در ‏خواب بود. و در اين كتاب‌ها كه به من نزديك‌ترند تا تن پهلوان و روان خردمند كه ريشة فرهنگ ‏ماست و ملّيت و زبان، و چند گفتار در فرهنگ ايران، و داستان ادبيات و سرگذشت اجتماع، و در ‏كوي دوست، و كتاب‌هاي ديگرش كه لابد من نديده ام، هي مسكوب زميني‌تر و زميني‌تر شد و بخصوص ‏در اين آخري روزها در راه كه انگار مصيبت‌نامة قشرهاي گوناگون ايراني جماعت را ثبت كرده است.‏
و از همه سنگين‌تر و ناتوان‌كننده‌تر در اين كتاب، درگيري انسان با طبيعت است كه ذلّت انسان را هر ‏دم به يادش مي‌آورد در كنار راوي و غزالة دختر او، و مُدام مرا به كارهايي از قبيل گيل‌گمش پيوند ‏مي‌زند. به دردهاي ازلي – ابدي انسان.‏
نمي‌توانم بخوانمش. هي مي‌بندمش و هي دوباره بازش مي‌كنم. و اين رنج اين پدر و دختر همين جور ‏هي صفحه پُشت صفحه ذليل و درمانده‌ مي‌كند من را. و عشقي كه در اين ميان موج مي‌زند آن قدر ‏گسترده است كه انگار آرزوي من است و نه واقعيتي كه جايي حضور داشته و دارد.‏
رمان‌هايي هست كه تلاش مي‌كند دو سه نسل را بازآفريني كند، اين يادداشت‌هاي روزانه، به بهترين ‏شكلي اين كار را كرده است. ترجيع‌بندي كه اين مصيبت جمعي را به هم گره مي‌زند، غزاله دختر اوست. ‏‏(در اين صفحه‌اي كه من هستم هنوز هشت ساله است.)‏
نكته‌ی خيلي چشم‌گير اين كتاب پس زدن ِ مُدام ِ حقارت است و همراهي دو نسل، هر لحظه در كنار ‏هم. يكي راوي يادداشت‌ها و ديگري دخترش. و نسل قبل هم البته هست از رهبران حزب توده‌ی يك ‏عمر وابسته به شوروي گرفته تا تك و توك آدم‌هاي شريفي كه در اين خارج از كشور، در موقعيتي ‏سردرگم، كم و بيش در هم شكسته‌اند، اما همچنان به خاك‌برسري تن نداده‌اند.‏
از ادبيات پاكيزه خوشم مي‌آيد! ‏
از كسي كه كلماتش صحّه گذاشتن روي عشق و پاكيزگي است خوشم مي‌آيد!‏
از ادبياتي كه كارش انگار پاكيزه كردن من است از گند و گوز اطرافم! ‏
از ادبياتي كه به نرخ روز نوشته نمي‌شود و هر آن از حقارت دور مي‌شود، كيف مي‌كنم!‏
‏ ‏
‏ ‏