پس از بيش از يك دهه مستندسازي براي تلويزيون هلند كه پايم را از روسيه به اسرائيل و از بوليوي به مجارستان كشيد حالا تدريس سينما در دانشكده‌ها و مدارس عالي كشورهاي مختلف فرصت چشمگيري را براي ديدارهاي تازه فراهم آورده است. هنوز گَردِ راه پر فراز و نشيب سفري استثنائي و پرمخاطره را به كردستان عراق براي تدريس يك دورة تكميلي به دانشجويان كُرد، كه دورة مقدماتي را در مركز بين‌المللي آموزش تلويزيون، چند سالي پيش از اين، در هلند گذرانده بودند، از شانه‌هايم نتكانده بودم كه براي بازديد از “مدرسه بين‌المللي سينما و تلويزيون كوبا”، نام‌آورترين مدرسه سينمائي در آمريكاي لاتين و يكي از  با پرستيژترين مدارس سينمائي جهان، به كوبا رفتم. اين البته در ماه سپتامبر گذشته بود كه منجر به قرار و مدار براي تدريس در ماه مارس و آوريل (2003) شد. اين بار اما (دسامبر 2002) براي شركت در “جشنواره جهاني سينماي نوين آمريكاي لاتين” كه هر ساله در هاوانا برگزار مي‌شود به دنياي شگفت‌آور سينماي امريكاي لاتين دعوت شدم. آنچه در زير مي‌آيد نه گزارش جشنواره هاوانا و نه سفرنامه‌ي كوباست ـ گرچه از هر دو نشان دارد ـ بلكه تلاشي است براي سهيم كردن خواننده‌ي اين سطور در تلخي‌ها و شيريني‌ها، رنج‌ها و شادي‌ها، رضايت‌ها و نارضائي‌هاي من در روزهاي دراز درد دل‌هاي خودماني با مردم عادي، كارگر و روستائي و ماهي‌گير ، با هنرمندان سينما و تئاتر،  با اساتيد و همكارانم در مدرسه بين‌المللي سينما و تلويزيون كوبا و نيز با دختران تك‌پراني كه با آرزوي به دست آوردن دلار، دور و بر هتل‌هاي درجه يك هاوانا پرسه مي‌زنند.
                                                                                                    رضا علامه‌زاده

دلار آمريكائي و دلار كوبائي
 در جيب مردم كوبا امروزه سه نوع اسكناس يافت مي‌شود؛ پزوي كوبا، دلار آمريكا، و پزوي جديد با قدرت خريد دلار كه به آن نام “پزوي تبديل پذير” داده‌اند. اين نوعِ تازه‌ي پزو در داخل كوبا هيچ تفاوتي با دلار آمريكا ندارد. در تمام فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و هتل‌ها درست مثل دلار آمريكا قابل پرداخت است. اما خارج از كوبا به مفت هم نمي‌ارزد! انتشار اين اسكناس صرفاً براي اينست كه دلار امريكائي نتواند توسط خود كوبائي‌ها از كشور خارج شود. اكنون سال‌هاست، بويژه پس از فروپاشي شوروي و اقمارش، اقتصاد كوبا بر پايه‌ي دلار آمريكا استوار است. پزوي كوبا كه ظاهراً پول رسمي و رايج كشور است گرچه قدرتش را در مقايسه با پول‌هاي كشورهاي ديگر جهان سوم در مقابل دلار خيلي از دست نداده اما در عمل و در واقعيت پول رايج به معناي درست كلمه نيست. (بيش از پنج سال است كه نرخ برابري پزوي كوبا و دلار آمريكا به نسبت هر دلار معادل 26 پزو، ثابت و بدون تغيير مانده است. از اين زاويه ثبات اقتصادي كوبا در مقايسه با روسيه غيرقابل باور است. چند سال قبل كه در مسكو فيلم مي‌ساختم قيمت هر دلار آمريكا حدود 4000 روبل روسي بود. بي‌ثباتي ريال ايران در مقابل دلار روشنتر از آن است كه نيار به بازگوئي داشته باشد‌).
سياست اقتصادي دولت بر پايه‌ي جذب هر چه بيشتر دلار آمريكاست. تمام تناقضات روزمره‌ي زندگي مردم از اين منظر قابل توضيح است. كوبا كشوري است كه جز نيشكر، تنباكو و قهوه، آنهم در سطحي محدود، منبع قابل ذكر ديگري براي كسب ارز خارجي ندارد (به صنعت توريسم اشاره نمي‌كنم چون موضوعي جداست). محاصره اقتصادي امريكا عليه كوبا كه بيش از چهل سال ادامه يافته است اثرات تخريبي تعيين كننده‌اي بر اقتصاد اين كشور كوچك درياي كارائيب داشته است. تنها اشاره به يك نمونه از آن كافي است تا ابعاد تاًثير مخرب آن روشن شود. شهروندان آمريكائي به استثناي اساتيد دانشگاهها و روزنامه‌نگاران، آنهم طي ضوابطي دست و پاگير، حق سفر به كوبا را ندارند. همين ممنوعيت به ظاهر ساده كوبا را از درآمدي چند صد ميليون دلاري در سال محروم كرده است. فاصلة ميان فلوريدا در آمريكا و هاوانا فقط 170 كيلومتر است. اگر اين ممنوعيت نمي‌بود اين فاصله كوتاه با پلي از كشتي‌هاي مسافربري به هم متصل شده بود!
حضور دلار آمريكا بعنوان پول عملاً رايج در كوبا جدا از جنبة ناخوشايند آن براي مردمي كه هنوز هم پس از چهل و اندي سال از پيروزي انقلاب شعارهاي تند و تيز ضد سرمايه‌داري آمريكا را هر روزه از تلويزيون كوبا مي‌‌شنوند جنبة مشكل آفرين بزرگتري هم دارد. هر روزه بر فروشگاههائي كه كالاهايشان فقط با دلار معامله مي‌شود افزوده مي‌شود و اين كالاها تنها به اجناس لوكس و كمتر ضروري زندگي روزمره محدود نمي‌شود. بسياري از مواد غذائي، پوشاك و تقريباً تمامي وسائل ضروري خانه تنها با دلار قابل خريدند. اما مردم چگونه به دلار دسترسي دارند؟ چگونه است كه فروشگاههاي لباس و وسايل خانه دائماً پر و خالي مي‌شود و جوانها براي خريد لباسهاي مد روز گاهي ساعتها پشت در فروشگاهها صف مي‌كشند؟