در ارتباط با پرسش هایی که نشریه ی محترم آرش در مورد دکتر محمد مصدق و نهضت ملی شدن نفت مطرح کرده صاحب این قلم می کوشد تا با بحثی کلی و با بیان خلاصه یی از خدماتی که مصدق به ملت ایران انجام داده زمینه ی پاسخگویی به آن پرسش ها را فراهم آورد.
نخست این که هدف اصلی دکتر مصدق و یارانش از به راه انداختن جنبش ملی شدن نفت و پنجه افکندن با استعمار انگلیس در وهله ی اول کسب استقلال اقتصادی و سیاسی برای ایران بود. او به درستی فهمیده بود که برای رسیدن به دمکراسی، رشد و ترقی همه جانبه، رهایی طبقات زحمتکش از مشکلات اجتماعی و اقتصادی و آزاد کردن ملت ایران از چنبرۀ عقب ماندگی اقتصادی و سیاسی و فکری، ضروری است که از قید استعمار انگلستان ابتدا آزاد شویم تا بعد به مسایل دیگری که مبتلاییم بپردازیم.
طبیعی است که استقلال ملی و آزاد شدن از استعمار و سلطه ی انگلستان، خدمتی بود که مصدق به همه ی طبقات جامعه و به اقوام ساکن ایران و به زنان و مردان و جوانان این مملکت انجام داد و در سطح منطقه و خاور میانه نیز الهام بخش پیکار رهایی بخش ملت های زیر سلطه ی استعمار شد.
دوم، مصدق یک مشروطه خواه، قانونگرا، و اصلاح طلب بود. در زمانی کوتاه در شرایطی که با استعمار عظیم انگلیس رویاروی بود دست به اقداماتی زد که از هر نظر بنیادی و اثرگذار و تاریخی بود مصدق با اختیارات ویژه یی که از مجلس گرفت در زمانی اندک، با لوایحی که به تصویب رساند اصلاحات گستردۀ خود را آغاز کرد.
اولا در ارتباط با رعایا و کشاورزان، در 13 آگوست 1952 یعنی 22 مرداد 1331 لایحه ای را به تصویب رساند که به موجب آن عوارض مالکانه در روستاها و بیگاری رعایا ملغی گردید.
در 29 مرداد همان سال لایحه دیگری را تصویب کرد که برای تامین مسکن ارزان قیمت، اراضی دولتی در اختیار مردم قرار بگیرد.
مهرماه 1331 لایحه ای را تصویب کرد که به موجب آن مالکان و زمین داران موظف می شدند  20% از سهم مالکان را به دولت بدهند که نیمی از آن به کشاورزان مسترد می شد و نیم دیگر صرف عمران روستاها می گردید.
از طرف دیگر در هر دهی هیئتی به نام شورای ده، مرکب از 5 عضو اصلی انتخاب می شدند که این 5 نفر عبارت بودند از:
یک نفر نماینده ی مالک، کدخدای ده، 3 نفر از معتمدین محلی به انتخاب کشاورزان آن قریه. (مجموعه قوانین: ص:24-25، 33، 60، 67)
ثانیا، در ارتباط با کارگران، قانون بیمه های اجتماعی کارگران در اول بهمن 1331 تصویب شد که شامل 96 ماده مهم در جهت رفاه حال کارگران بود. بر اساس این قانون کلیه کارخانه ها و بنگاه های مشمول قانون کار وظیفه داشتند کارگران خود را نزد سازمان بیمه های اجتماعی کارگران بیمه کنند. کارگران و خانواده بلافصل آنان در موارد زیر بیمه می شدند:
حوادث و بیماری و از کارافتادگی ناشی از کار، ازدواج، حاملگی، وضع حمل، عائله مندی، بازنشستگی، کفن و دفن، یاری به خانواده کارگر در گذشته، بیکاری... (مجموعه ی قوانین ص 56-35)
ثالثا در مورد زنان و نیز تمرکز زدایی در زمینه ی اداره ی مملکت، مصدق لایحه یی را مرکب از 90 ماده در مورد شهرداری و اداره امور نشر و روستاهای کشور تصویب کرد که به موجب آن انجمن های محلی که از 9 تا 30 نفر عضو داشتند اداره ی منطقه را به عهده می گرفتند. جالب ترین نکته این است که زنان دارای حق رأی بودند و رییس شهرداری نیز نه از طرف دولت بلکه از طرف انجمن شهر  انتخاب می شد.
نکته آخر این که مصدق با بنیادگذاری نهادهای دمکراتیک، استقلال کانون وکلای کشور، تلاش برای تاسیس انجمن های محلی، ایجاد اتاق بازرگانی، استقلال و گستراندن حوزه ی نفوذ مطبوعات، استقلال دانشگاه ها... کوشید تا دمکراسی را نهادینه کند و کار مردم را به خودشان بسپارد یعنی جمهور مردم از زیر سلطه ی سلاطین کوچک و بزرگ آزاد گردد.
بنابراین نهضت ملی-مصدقی، نه تنها با کسب استقلال اقتصادی و سیاسی، همه طبقات و اقوام و یا جمهور مردم ایران را از زن و مرد، شیعه و سنی، یهودی و مسیحی و زرتشتی، چپی و راستی... از قید استعمار آزاد کرد بلکه با برداشتن گام های اساسی و مسالمت امیز، زمینه ی آزادیِ رعایا، کارگران، زنان، اقوام و فرقه های مختلف سیاسی و مذهبی را به طور ویژه نیز فراهم آورد.
از یاد نبریم که مصدق مشروطه خواه و قانون گرا بود. او اصلاح طلب و مساعدت جو بود. مصدق نمی توانست در حالی که به حمایت همه ی مردم، به یاری همه طبقات و اقوام ایرانی نیاز داشت در حالی که سینه به سینه ی جهان غرب ایستاده بود، جبهه ی دیگری آن هم فراسوی قانون اساسی، علیه زمین داران علیه سرمایه داران، علیه شاه و علیه ارتش که طرفدار سلطنت بود بگشاید و به اهداف بزرگ ملی هم دست یابد. دیدیم که آن مقدار حرکتی هم که علیه نفوذ سلطنت و دربار انجام داد، چه بازتاب ویرانگری را به دنبال آورد.
و اما در پاسخ به پرسشی که می گوید: آیا ملی گرایی عصر مصدق می تواند الگویی برای امروز باشد یا نه؟
پاسخ اینجانب این است که:
مشکلات و مسایل امروزی ما با آن چه که در دوره ی مصدق بود تفاوت اساسی کرده و عمدۀ مسایل عوض شده است. در نتیجه، مشکلات جدید با امکانات جدید، راه حل های دیگری را می طلبد. اما مصدق و نهضتی که او بنیان گذارد فراسوی استراتژی و تاکتیک و الگوهای مبارزاتی اش است. او بر ارزش هایی تاکید داشت که ارزش هایی پایدار و اساسی و حیاتی اند.
لذا، ما با وفاداری به ارزش های حیاتی درخشانی که مصدق بر آن ها پای می فشرد یعنی:
استقلال و حاکمیت ملی، آزادی، مردم سالاری، قانون گرایی و حرکت مسالمت آمیز، عدالت و ترقی خواهی ، احترام به مردم و رعایت آداب و سنن ملی و فرهنگ انسانی، پرهیز از تحقیر دین و عادات جامعه، تلاش برای ورود دلخواهانه به عرصه ی اقتصاد و فرهنگ جهانی... می توانیم با مسایل امروزمان که اساسا با مسایل آن دوره متفاوت اند رویارو شویم.
برای ختم بحث از یاد نبریم که مصدق نماد آشتیِ اخلاق و سیاست، سمبل آشتی اقوام گوناگون ایرانی، و احیاگر غرورِ ملی میان ایرانیان بود. در آن فضای برادرانه و خواهرانه و پرغروری که او خلق کرده بود و تنها در چنان فضایی است که می توان مسایل اقوام ایرانی یا چیزی را که گروه هایی، مشکل "ملیت ها" می نامند و یا مسایل زنان و زحمتکشان می نامند حل کرد. او محبوب ترین رهبر ایرانی میان همه ی اقوام و ساکنان ایران بود.
از تُرک و کُرد و لُر گرفته تا گیلک و عرب بختیاری و قشقایی او را با همه ی وجود خود می خواستند و دوست داشتند. وقتی به تحریک لندن اختلاف عراق با ایران بالا گرفت. نوری سعید نخست وزیر عراق و وزیر امور خارجه اش "صاحب جُبر" که هر دو وابسته به سیاست انگلستان بودند به تبلیغ علیه مصدق و فاطمی برخاستند و اعراب ایرانی در خوزستان را به شورش تحریک کردند... اما مصدق چنان میان این مردم محبوب بود که انبوه اعراب شرافتمند خوزستان با تظاهراتی شجاعانه و آگاهانه با حمله به نوری سعید و صاحب جُبر و با شعارِ "نوری سعید، القُنطره. صاحب جُبر قیطانه دکتر مصدق الوَرَد. الفاطمی ریحانه" به دفاع جانانه از پیشوای ملی خود، مصدق بزرگ برخاستند و وحدت عظیم ملیِ اقوامِ ساکن ایران را به نمایش گذاشتند.
بله، مسایل و الگوها و استراتژی ها به مرور ایام تغییر می کنند اما در زندگی جمعی و فردی ارزش هایی هستند که برخی چون آزادی و اخلاق و عدالت... اموری مطلق اند این ارزش ها معمولا نمادهایی دارند که منبع الهام اخلاقی و  انسانی اند از آن ها همیشه می توان، تقلید کرد. همیشه می توان مایه گرفت و همیشه می توان در سایه ی آن ها شکست ناپذیر و امیدوار زندگی کرد. مصدق از همان نمادهاست...
نامت بماند تا ابد ای جان ما روشن ز تو.
شیکاگو
* زیرنوشت:
در بیان قوانین مصدق، از کتاب مصدق. نفت و ناسیونالیزم ایرانی. استفاده شده است.