ما گمان می­کنیم بر مبنای دو نوع نگرش به هستی دو نوع رمان زنانه­ی فارسی آفریده می­شود. می­خواهیم به جست­و­جوی عناصر مشترکِ این دو نوع رمان برویم. رمان­هایی را که به آن­ها سرخواهیم زد، شماره ­کنیم: قصه­ زندگی، نوشته­ی ستاره نصیریان، یلدا و رهایی، نوشته­ی مه­کامه رحیم­زاده، چنارِ دالبِتی، نوشته­ی منصوره شریف­زاده، دیانا که بود، نوشته­ی زهرا زواریان، انگار گفته بودی لیلی، نوشته­ی سپیده شاملو، پرندة من، نوشته­ی فریبا وفی، آسمان خالی نیست، نوشته­ی شیوا ارسطویی، چه کسی باور می­کند رستم، نوشته­ی روح­انگیز شریفیان.

   در میانِ این هشت رمان، چهار رمانِ قصه­ زندگی، یلدا و رهایی، چنارِ دالبِتی، دیانا که بود را در یک گروه قرار می­دهیم و چهار رمانِ انگار گفته بودی لیلی، پرندة من، آسمان خالی نیست، چه کسی باور می­کند رستم را در گروهی دیگر. گروه اول را یادِ کودکِ دور می­خوانیم؛ گروه دوم را در ترافیکِ تجدد. نخست خلاصه­ای از این هشت رمان به دست دهیم.

1

قصه­­ زندگی ماجرای زنده­گی­ی دختری از خانواده­ای متوسط را دست­مایه قرار می­دهد. دختر به مرد فقیری دل می­بازد، با او ازدواج می­کند، به خانه­ی او و مادرش می­رود. مرد با فقر دست­و­پنجه نرم می­کند، شغل­اش را از دست می­دهد، با موتورسیکلت با مردی تصادف می­کند، به زندان می­افتد، در زندان معتاد می­شود.  زنِ جوان تصمیم می­گیرد روی پای خود بایستد. نزد یک استاد بازنشسته­ی دانشگاه و هم­سرش کاری پیدا می­کند، با یاری­ی آن­ها به دانشگاه می­رود، فارغ­التحصیل می­شود، شوهرش در زندان می­میرد، با مردِ تحصیل­کرده­ای ازدواج می­کند.

   یلدا و رهایی ماجرای زنده­گی­ی دختری بیست­و ­دو ساله را دست­مایه قرار می­دهد. یلدا در روزهای نوجوانی پدرش را از دست داده است. پدر از خانواده­ای زحمت­کش بوده است و مخالف رژیمِ محمدرضا شاه پهلوی. مادر یلدا زنی شهوت­ران و بی­فرهنگ است که پس از مرگِ پدر یلدا با مردی ثروتمند ازدواج کرده است. دایی­ی یلدا سرمایه­داری خودفروخته­ است که دل­اش می­خواهد یلدا با تنها پسرش که در کانادا زنده­گی می­کند، ازدواج کند. یلدا که از محیطِ خانه سخت رنج می­برد، به یاری­ی یکی از آشنایان­اش، در مطبِ  پزشکِ روشن­فکر، موقر و میان­سالی به عنوان منشی استخدام می­شود. پزشک راه یلدا به سوی محافلِ فرهنگی، سیاسی­ی مخالف رژیم محمدرضاه شاه پهلوی را باز می­کند. یلدا به پزشک دل می­بندد، پزشک اما، به خاطرِ این­که زنده­گی­ی یلدا آشفته نشود، شهرِ خویش را ترک می­کند.

   چنارِ دالبِتی ماجرای زنده­گی­ی دخترِ جوانی را دست­مایه قرار می­دهد که در دورانِ حکومتِ محمدرضا شاهِ پهلوی به یک چریکِ جوان دل بسته است. پدرِ دختر سرمایه­داری معتبر است، مادرش در بستر بیماری­ا­ی غیرِقابلِ علاج افتاده است. چریکِ جوان به خانه­ی تیمی پناه برده است، دختر جوان از فراقِ معشوق سرگردان و ویران است. مبارزات مردم علیه رژیمِ محمدرضا شاه پهلوی اوج می­گیرد، یکی از دوستانِ مردِ جوان کشته می­شود، مادر دختر می­میرد، رژیم به سقوط نزدیک می­شود.

   دیانا که بود ماجرای زنده­گی­ی یک استادِ نقاشی را دست­مایه قرار می­دهد. استاد  مسلمان معتقدی است. در دوران محمدرضا شاهِ پهلوی علیه رژیم حاکم مبارزه کرده است، اما اینک، در دورانِ جمهوری­ی اسلامی، جهانِ هنر را برگزیده است. استاد در حال کشیدن تصویر زنی است. هنوز چشم و لب تصویر تکمیل نشده است. هم­سر استاد زنی سطحی است که از شانِ هنر چیزی نمی­داند. روزی دختر استاد  از پدر می­خواهد که یکی از معلمانِ او را که هم نقاشی می­کند و هم رمانی نوشته است، ملاقات کند. مرد عکس معلم را می­بیند و او را سخت آشنا می­یابد. سرانجام رمانِ معلم را می­خواند، نقاشی­های او را می­بیند، پریشانی پشتِ سر می­گذارد و تصویر زنی که چشم و لب ندارد را تکمیل می­کند.

   انگار گفته بودی لیلی ماجرای زنده­گی­ی زنی را دست­مایه قرار می­دهد که هم­سرش در جریان جنگ ایران و عراق بر اثر بمباران شهرها کشته شده است. زن در یک تک­گویی­ی طولانی هم یاد روزهای گذشته را زنده می­کند، هم از اکنون سخن می­گوید. او به هم­راهِ دو فرزندش تنهایی­ی غریبی را تجربه می­کند. پسرش مشغولِ ادامه­ی تحصیل در رشته­ی روان­شناسی­ است و خواهرِ هم­سرش با مردی، که رهبرِ یک گروه عرفانی است، زنده­گی می­کند. مرد فریب­کاری بیش نیست.

  پرندة من ماجرای زنده­گی­ی زنی جوان را دست­مایه قرار می­دهد که در آپارتمانی کوچک، در یک محله­ی فقیرنشین، به هم­راه هم­سر و فرزندان­اش، زنده­گی می­کند. زن به آرزوهای کوچک خویش می­اندیشد، هم­سر او اما، در آرزوی تحقق رویاهای غیرقابل تحقق، بی­قرار است. سرانجام مرد برای کار به باکو می­رود و زن به هم­راه فرزندان­اش تنهایی­ای عمیق را تجربه می­کند.

   آسمان خالی نیست ماجرای زنده­گی­ی زن نویسنده­ای را دست­مایه قرار می­دهد که از تهران به همدان آمده است تا ماجرای زنده­گی­ی عمه­ی خویش، ناهید، را بنویسد. ناهید زنی شورشی و مطرود بوده است. در روند روایتِ زنده­گی­ی عمه­ی زن نویسنده، ما ماجرای زنده­گی­ی خود او، ماجرای زنده­گی­ی پدرش ،  ماجرای زنده­گی­ی دو نسل را می­خوانیم.

   چه کسی باور می­کند رستم ماجرای زنده­گی­ی زنی میان­سال را دست­مایه قرار می­دهد. زن به اتفاق هم­سر و تنها دخترش در انگلستان زنده­گی می­کند. بقیه­ی اعضای خانواده­ی او در ایران زنده­گی می­کنند: پدرش، مادرش، خواهرش، خاله­هایش و دوستان­اش. در میان همه کسانی که پشتِ سر گذاشته است اما، هیچ­ کس به اندازه ­ی رستم، کودکی که پدرش در دورانِ کودکی­ی او از ده به تهران آورده است، برای او عزیز نیست. همه­ی رمانِ چه کسی باور می­کند رستم خطاب به رستم نوشته شده است. رستم مرده است اما، یاد او باقی است. خلاصه­ی هشت رمان را بگذاریم، تکه­هایی از رمان­ها را، به جست­وجوی عناصر اصلی­ی دو گروه رمانِ خویش، بخوانیم.